ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.2 **********************
તત્ ખલુ વૈ નિઃશ્રેયસં કિં તત્ત્વજ્ઞાનાનન્તરમેવ ભવતિ? નેત્યુચ્યતે કિં તર્હિ? તત્ત્વજ્ઞાનાદ્--
ન્ય્સ્_1,1.2: દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદપવર્ગઃ ॥
તત્રાત્માદ્યપવર્ગપર્યન્તે પ્રમેયે મિથ્યાજ્ઞાનમનેકપ્રકારકં વર્તતે।
આત્મનિ તાવન્નાસ્તીતિ, અનાત્મન્યાત્મેતિ, દુઃખે સુખમિતિ, અનિત્યે નિત્યમિતિ, અત્રાણે ત્રાણમિતિ, સભયે નિર્ભયમિતિ, જુગુપ્સિતે ઽભિમતમિતિ, હાતવ્યે અપ્રતિહાતવ્યમિતિ, પ્રવૃત્તૌ નાસ્તિ કર્મ, નાસ્તિ કર્મફલમિતિ, દોષેષુ નાયં દોષનિમિત્તઃ સંસાર ઇતિ।
પ્રેત્યભાવે નાસ્તિ જન્તુર્જીવો વા સત્ત્વ આત્મા વા યઃ પ્રેયાત્ પ્રેત્ય ચ ભવેદિતિ, અનમિત્તં જન્મ, અનિમિત્તો જન્મોપરમ ઇતિ, આદિમાન્ પ્રેત્યભાવો ઽનન્તશ્ચેતિ, નૈમિત્તિકઃ સન્નકર્મંનિમિત્તઃ પ્રેત્યભાવ ઇતિ, દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાસન્તાનોચ્છેદપ્રતિસન્ધાનાભ્યાં નિરાત્મકઃ પ્રેત્યભાવ ઇતિ।
અપવર્ગે ભીષ્મઃ ખલ્વયં સર્વકાર્યોપરમઃ, સર્વવિપ્રયોગે ઽપવર્ગે બહુ ભદ્રકં લુપ્યતં ઇતિ કથં બુદ્ધિમાન્ સર્વસુખોચ્છેદમચૈતન્યમમુમપવર્ગં રોચયેદિતિ॥
એતસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનાદનુકૂલેષુ રાગઃ, પ્રતિકૂલેષુ ચ દ્વેષઃ।
રાગદ્વેષાધિકારાચ્ચાસત્યેર્ષ્યાસૂયામાનલોભાદયો દોષા ભવન્તિ।
દોષૈઃ પ્રયુક્તઃ શરીરેણ પ્રવર્તમાનો હિંસાસ્તેયપ્રતિષિદ્ધમૈથુનાન્યાચરતિ।
વાચા અનૃતપરૂષસૂચનાસમ્બદ્ધાનિ।
મનસા પરદ્રોહં પરદ્રવ્યાભીપ્સાં નાસ્તિક્યં ચેતિ।
સેયંપાપાત્મિકા પ્રવૃત્તિરધર્માય॥
અથ શુભા, શરીરેણ દાનં પરિત્રાણં પરચિરણં ચ।
વાચા સત્યં હિતં પ્રિયં સ્વાધ્યાયં ચેતિ।
મનસા દયામસ્પૃહાં શ્રદ્ધાં ચેતિ।
સેયં ધર્માય।
અત્ર પ્રવત્તિસાધનૌ ધર્માધર્મૌં પ્રવૃત્તિશબ્દેનોક્તૌ, યથાન્નસાધનાઃ પ્રાણાઃ, અન્નં વૈ પ્રાણિનઃ પ્રાણાઃ ઇતિ।
સેયં પ્રવૃત્તિઃ કુત્સિતસ્યાભિપૂજિતસ્ય ચ જન્મનઃ કારણમ્।
જન્મ પુનઃ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાનાં નિકાયવિશિષ્ટઃ પ્રાદુર્ભાવઃ।
તસ્મિન્ સતિ દુઃખમ્, તત્પુનઃ પ્રતિકૂલવેદનીયં બાધના પીડા તાપ ઇતિ।
ત હમે મિથ્યાજ્ઞાનાદયો દુઃખાન્તા ધર્મા અવિચ્છેદેન પ્રવર્તમાનાઃ સંસાર ઇતિ॥
યદા તુ તત્ત્વજ્ઞાનાન્મિથ્યાજ્ઞાનમપૈતિ, તદા મિથ્યાજ્ઞાનાયે દોષા અપયન્તિ।
દોષાપાયે પ્રવૃત્તિરપૈતિ, પ્રવૃત્ત્યપાયે જન્માપૈતિ।
જન્માપાયે દુઃખમપૈતિ।
દુઃખાપાયે ચાત્યન્તિકો ઽપવર્ગો નિઃશ્રેયસમિતિ॥
તત્ત્વજ્ઞાનં તુ ખલુ મિથ્યાજ્ઞાનવિપર્યયેણ વ્યાખ્યાતમ્।
આત્મનિ તાવત્ અસ્તીતિ।
અનાત્મન્યનાત્મેતિ।
એવં દુઃખે ઽનિત્યે ઽત્રાણે સભયે જુગુપ્સિતે હાતવ્યે ચ યથાવિષયં વેદિતવ્યમ્।
પ્રવૃત્તૌ, અસ્તિ કર્માસ્તિ કર્મફલમિતિ।
દોષેષ, દોષનિમિત્તો ઽયં સંસાર ઇતિ।
પ્રેત્યભાવે ખલુ, અસ્તિ જન્તુર્જોવઃ સત્ત્વ આત્મા વા યઃ પ્રેયાત્ પ્રેત્ય ચ ભવેદિતિ।
નિમિત્તવજ્જન્મ નિમિત્તવાન્ જન્મોપરમ ઇતિ, અનાદિઃ પ્રેત્યભાવો ઽપવર્ગાન્ત ઇતિ, નૈમિત્તિકઃ સન્ પ્રેત્યભાવઃ
પ્રવૃત્તિનિમિત્તં ઇતિ।
સાત્મ્કઃ સન્ દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાસન્તાનોચ્છેદપ્રતિસન્ધાનાભ્યાં પ્રવર્તત ઇતિ।
અપવર્ગે, શાન્તઃ
ખલ્વયં સર્વવિપ્રયોગઃ સર્વોપરમો ઽપવર્ગઃ, બહુ ચ કૃચ્છ્રં ઘોર પાપકં લુપ્યત ઇતિ કથં બુદ્ધિમાન્ સર્વદુઃખોચ્છેદં સર્વદુઃખાસંવિદમપવર્ગં ન રોચયેદિતિ।
તદ્ યથા, મધુવિષસંપૃક્તમન્નમનાદેયમિતિ।
એવં સુખં દુઃખાનુષક્તમનાદેયમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.3 **********************
ત્રિવિધા ચાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિરૂદ્દેશો લક્ષણં પરીક્ષા ચેતિ।
તત્ર નામધેયેન પદાર્થમાત્રસ્યાભિધાનમુદ્દેશઃ।
તત્રોદ્દિષ્ટસ્યાતત્ત્વવ્યવચ્છેદકો ધર્મો લક્ષણમ્।
લક્ષિતસ્ય યથાલક્ષણમુપપદ્યતે ન વેતિ પ્રમાણૈરવધારણં પરીક્ષા।
તત્રોદ્દિષ્ટસ્ય પ્રવિભક્તસ્ય લક્ષણમુચ્યતે, યથા પ્રમાણાનાં પ્રમેયસ્ય ચ।
ઉદ્દિષ્ટસ્ય લક્ષિતસ્ય ચ વિભાગવચનમ્, યથા છલસ્ય---
વચનવિઘાતો ઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યા છલમ્ [1.1.3]
તત્ ત્રિવિધમ્ [1.2.11]
ઇતિ॥
અથોદ્દિષ્ટસ્ય વિભાગવચનમ્---
ન્ય્સ્_1,1.3: પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાઃ પ્રમાણાનિ ॥
અક્ષાસ્યાક્ષસ્ય પ્રતિવિષયં વૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષમ્।
વૃત્તિસ્તુ સન્નિકર્ષો જ્ઞાનં વા।
યદા સન્નિકર્ષસ્તદા જ્ઞાનં પ્રમિતિઃ, યદા જ્ઞાનં તદા હાનોપાદાનોપેક્ષબુદ્ધયઃ ફલમ્।
મિતેન લિઙ્ગેન લિઙ્ગિનો ઽર્થસ્ય પશ્ચાન્માનમનુમાનમ્।
ઉપમાનં સામીપ્યમાનમ્, યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ।
સામીપ્યં તુ સામાન્યયોગઃ।
શબ્દઃ શબ્દ્યતે ઽનેનાર્થ ઇત્યભિધીયતે વિજ્ઞાપ્યત ઇતિ॥
ઉપલબ્ધિસાધાનાનિ પ્રમાણાનીતિ સમાખ્યાનિર્વચનસામાર્થ્યાદ્ બોદ્ધવ્યમ્।
પ્રમીયતે ઽનેનેતિ કરણાર્થાભિધાનો હિ પ્રમાણશબ્દઃ।
તદ્વિશેષસમાખ્યાયા અપિ તથૈવ વ્યાખ્યાનમ્॥
કિં પુનરેતાનિ પ્રમાણાનિ પ્રમેયમભિસંપ્લવન્તે, અથ પ્રતિપ્રમેયં વ્યવતિષ્ઠન્ત ઇતિ? ઉભયથા દર્શનમ્।
અસ્ત્યાત્મેત્યાપ્તોપદેશાત્ પ્રતીયતે।
અત્રાનુમાનમ્,
ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્યાત્મનો લિઙ્ગમ્ । [1.1.10] ઇતિ।
પ્રત્યક્ષં યુઞ્જાનસ્ય
યોગસમાધિજમ્,
આત્માન્યાત્મમનસોઃ સંયોગપિશેષાદાત્મા પ્રત્યક્ષઃ । [વૈ.સૂ. 6.1.11] ઇતિ।
અગ્નિરાપ્તોપદેશાત્ પ્રતીયતે અમુત્રાગ્નિરિતિ।
પ્રત્યાસીદતા ધૂમદર્શનેનાનુમીયતે।
પ્રત્યાસન્નેન
ચ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યતે।
વ્યવસ્થા પુનઃ,
અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ
ઇતિ।
લૌકિકસ્ય સ્વર્ગે ન લિઙ્ગદર્શનમ્, ન પ્રત્યક્ષમ્।
સ્તનયિત્નુશબ્દે શ્રૂયમાણે શબ્દહેતોરનુમાનમ્।
તત્ર ન પ્રત્યક્ષં નાગમઃ।
પાણૌ ચ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યમાને નાનુમાનં નાગમ ઇતિ॥
સા ચેયં પ્રમિતિઃ પ્રત્યક્ષપરા।
જિજ્ઞાસિતમર્થમાપ્તોપદેશાત્ પ્રતિપદ્યમાનો લિઙ્ગદર્શનેનાપિ બુભુત્સતે।
લિઙ્ગદર્શનેનાનુમિતં ચ પ્રત્યક્ષતો દિદૃક્ષતે।
પ્રત્યક્ષત ઉપલબ્ધે ઽર્થે જિજ્ઞાસા નિવર્તતે।
પૂર્વોક્તમુદાહરણમગ્નિરિતિ।
પ્રમાતુઃ પ્રમાતવ્યે ઽર્થે પ્રમાણાનાં સંકરો ઽભિસંપ્લવઃ, અસકરો વ્યવસ્થેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.4 **********************
અથ વિભક્તાનાં લક્ષણવચનમિતિ--
ન્ય્સ્_1,1.4: ઇન્દ્રિયાર્યસન્નિકર્ષોત્પન્નુ જ્ઞાનમવ્યપદેશ્યમવ્યભિચારિ વ્યવસાયાત્મકં પ્રત્યક્ષમ્ ॥
ઇન્દ્રિયસ્યાર્થેન સન્નિકર્ષાદુત્પદ્યતે યજ્જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમ્।
ન તર્હિ ઇદાનીમિદં ભવતિ આત્મા મનસા સંયુજ્યતે, મન ઇન્દ્રિયેણ, ઇન્દ્રિયમર્થેનેતિ? નેદં કારણાવધારણમ્--એતાવત્પ્રત્યક્ષે કારણમિતિ, કિં તુ વિશિષ્ટકારણવચનમિતિ।
યત્પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય વિશિષ્ટકારણં તદુચ્યતે, યત્તુ સમાનમ્ અનુમાનાદિજ્ઞાનસ્ય, ન તન્નિવર્ત્યત ઇતિ॥
મનસસ્તર્હીન્દ્રિયેણ સંયોગો વક્તવ્યઃ? ભિદ્યમાનસ્ય પ્રત્યક્ષશ્રજ્ઞાનસ્ય નાયં ભિદ્યત ઇતિ સમાનત્વાન્નોક્ત ઇતિ॥
યાવદર્થં વૈ નામધેયશબ્દાસ્તૈરર્થસમ્પ્રત્યયઃ, અર્થસંપ્રત્યયાચ્ચ વ્યવહારઃ।
તત્રેદમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુત્પન્નમર્થજ્ઞાન રૂપમ્ ઇતિ વા, રસ ઇત્યેવ વા ભવતિ, રૂપરસશબ્દાશ્ચ વિષયનામધેયમ્।
તેન વ્યપદિશ્યતે જ્ઞાનમ્--રૂપમિતિ જાનીતે, રસ ઇતિ જાનીતે।
નામઘેયશબ્દેન વ્યપદિશ્યમાનં સત્ શાબ્દં પ્રસજ્યતે।
અત આહ--અવ્યપદેશ્યમિતિ।
યદિદમનુપયુક્તે શબ્દાર્થસમ્બન્ધે અર્થજ્ઞાનમ્, ન તત્ નામધેયશબ્દેન વ્યપદિશ્યતે, ગૃહીતે ઽપિ ચ શબ્દાર્થસમ્બન્ધે અસ્યાર્થસ્યાયં શબ્દો નામધેયમિતિ।
યદા તુ સો ઽર્થો ગૃહ્યતે, તદા તત્પૂર્વસ્માદર્થજ્ઞાનાત્
ન વિશિષ્યતે, તત્ અર્થવિજ્ઞાનં તાદૃગેવ ભવતિ।
તસ્ય ત્વર્થજ્ઞાનસ્યાન્યઃ સમાખ્યાશબ્દો નાસ્તિ, યેન પ્રતીયમાનં
વ્યવહારાય કલ્પેત્।
ન ચાપ્રતીયમાનેન વ્યવહારઃ।
તસ્માજ્જ્ઞેયસ્યાર્થસ્ય સંજ્ઞાશબ્દેનેતિકરણયુક્તેન નિર્દ્ધિશ્યતે--રૂપમિતિ જ્ઞાનમ્, રસ ઇતિ વા જ્ઞાનમિતિ।
તદેવમર્થજ્ઞાનકાલે સ ન સમાખ્યાશબ્દો વ્યાપ્રિયતે, વ્યવહારકાલે તુ વ્યાપ્રિયતે।
તસ્માદશાબ્દમ્ અર્થજ્ઞાનમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમિતિ॥
ગ્રીષ્મે મરીચયો ભૌમેનોષ્મણા સંસૃષ્ટાઃ સ્પન્દમાના દૂરસ્થસ્ય ચક્ષુષા સન્નિકૃષ્યન્તે।
તત્રેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુદકમિતિ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે।
તચ્ચ પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યતે ઇત્યત આહ અવ્યભિચારીતિ યદેતસ્મિંસ્તદતિ
તદ્વ્યભિચારિ, યત્તુ તસ્મિંસ્તદિતિ તદવ્યભિચારિ પ્રત્યક્ષમિતિ॥
દૂરાચ્ચક્ષુષા હ્યયમર્થં પશ્યન્નાવધારયતિ ધૂમ ઇતિ વા રેણુરિતિ વા।
તદેતદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમનવધારણજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યત ઇત્યત આહ--વ્યવસાયાત્મકમિતિ।
ન ચૈતન્મન્તવ્યમ્--આત્મમનઃ સન્નિકર્ષજમેવાનવધારણજ્ઞાનમિતિ।
કિં તર્હિ? ચક્ષુષા હ્યયમર્થં પશ્યન્નાવધારયતિ, યથા ચેન્દ્રિયેણ ઉપલબ્ધમર્થ મનસોપલભતે, એવમિન્દ્રિયેણાનવધારયન્મનસા નાવધારયતિ।
યચ્ચ તદિન્દ્રિયાનવધારણપૂર્વકં મનસાનવધારણં તદ્વિશેષાપેક્ષં વિમર્શેમાત્રં સંશયઃ, ન પૂર્વમિતિ।
સર્વત્ર ચ પ્રત્યક્ષવિષયે જ્ઞાતુરિન્દ્રિયેણ વ્યવસાયઃ, પશ્ચાન્મનસાનુવ્યવસાયઃ, ઉપહતેન્દ્રિયાણામનુવ્યવસાયાભાવાદિતિ॥
આત્માદિષુ સુખાદિષુ ચ પ્રત્યક્ષલક્ષણં વક્તવ્યમ્, અનિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજં હિ તદિતિ।
ઇન્દ્રિયસ્ય વૈ સતો મનસ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પૃથગુપદેશો ધર્મંભેદાત્।
ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણિ નિયતવિષયાણિ, સગુણાનાં ચૈષામિન્દ્રિયભાવ ઇતિ।
મનસ્ત્વભૌતિકં
સર્વવિષયં ચ, નાસ્ય સગુણસ્યેન્દ્રિયભાવ ઇતિ।
સતિ ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે સન્નિધિમસન્નિધિ ચાસ્ય યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિકારણં વક્ષ્યામઃ(1।1।16) ઇતિ।
મનસશ્ચેન્દ્રિયાભાવાન્ન વાચ્યં લક્ષણાન્તરમિતિ।
તન્ત્રાન્તરસમાચારાચ્ચૈતત્પ્રત્યેતવ્યમિતિ।
પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમિતિ હિ તન્ત્રયુક્તિઃ।
વ્યાખ્યાતં પ્રત્યક્ષમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.5 **********************
ન્ય્સ્_1,1.5: અથ તત્પૂર્વકં ત્રિવિધમ્ અનુમાનં પૂર્વવચ્છેષવત્સામાન્યતો દૃષ્ટં ચ ॥
તત્પૂર્વકમિત્યનેન લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સમ્બન્ધદર્શનં।
લિઙ્ગદર્શનં ચાભિસંબધ્યતે।
લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સંબદ્ધયોર્દર્શનેન લિઙ્ગસ્મૃતિરભિસંબધ્યતે।
સ્મૃત્યા લિઙ્ગદર્શનેન ચાપ્રત્યક્ષો ઽર્થો ઽનુમીયતે॥
પૂર્વવદિતિ--યત્ર કારણેન કાર્યમનુમીયતે, યથા મેધોન્નત્યા ભવિષ્યતિ વૃષ્ટિરિતિ।
શેષવત્તત્--યત્ર કાર્યેણ કારણમનુમીયતે, પૂર્વોદકવિપરીતમુદકં નાદ્યાઃ પૂર્ણત્વં શીઘ્રત્વં દૃષ્ઠ્વા સ્ત્રોતસો ઽનુમીયતે ભૂતા વૃષ્ટિરિતિ।
સામાન્યતોદૃષ્ટં--વ્રજ્યાપૂર્વકમન્યત્ર દૃષ્ટસ્યાન્યત્ર દર્શનમિતિ, તથા ચાદિત્યસ્ય, તસ્માત્ અસ્ત્યપ્રત્યક્ષાપ્યાદિત્યસ્ય વ્રજ્યેતિ॥
અથ વા પૂર્વવદિતિ--યત્ર યથાપૂર્વ પ્રત્યક્ષભૂતયોરન્યતરદર્શનેનાન્યતરસ્યાપ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનમ્, યથા
ધૂમેનાગ્નિરિતિ।
શેષવન્નામ પરિશષઃ, સ ચ પ્રસક્તપ્રતિષેધે ઽન્યત્રાપ્રસઙ્ગાચ્છિષ્યમાણે સંપ્રત્યયઃ, યથા સદનિત્યમેવમાદિના દ્રવ્યગુણકર્મણામવિશેષેણ સામાન્યવિશેષસમવાયેભ્યો નિર્ભક્તસ્ય શબ્દસ્ય, તસ્મિન્ દ્રવ્યગુણકર્મસંશયે, ન દ્રવ્યમ્, એકદ્રવ્યત્વાત્, ન કર્મ, શબ્દાન્તરહેતુત્વાત્, યસ્તુ શિષ્યતે સો ઽયમિતિ શબ્દસ્ય ગુણત્વપ્રતિપત્તિઃ।
સામાન્યતોદૃષ્ટં નામ--યત્રાપ્રત્યક્ષે લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સમ્બન્ધે કેનચિદર્થેન લિઙ્ગસ્ય સામાન્યાદપ્રત્યક્ષો લિઙ્ગી ગમ્યતે, યથેચ્છાદિભિરાત્મા, ઇચ્છાદયોગુણાઃ, ગુણાશ્ચ દ્રવ્યસંસ્થાનાઃ, તદ્યદેષાં સ્થાનં સ આત્મેતિ॥
વિભાગવચનાદેવ ત્રિવિધમિતિ સિદ્ધે ત્રિવિધવચનં મહતો મહાવિષયસ્ય ન્યાયસ્ય લઘીયસા સૂત્રેણોપદેશાત્ પરં
વાક્યલાઘવં મન્યમાનસ્યાન્યસ્મિન્ વાક્યલાઘવે ઽનાદરઃ।
તથા ચાયમસ્યેત્થમ્ભૂતેન વાક્યવિકલ્પેન પ્રવૃત્તઃ સિદ્ધાન્તે છલે શબ્દાદિષુ ચ બહુલં સમાચારઃ શાસ્ત્ર ઇતિ॥
સદ્વિષયં ચ પ્રત્યક્ષં સદસદ્વિષયં ચાનુમાનમ્।
કસ્માત્? ત્રૈકાલ્યગ્રહણાત્--ત્રિકાલયુક્તા અર્થા અનુમાનેન ગૃહ્યન્તે।
ભવિષ્યતીત્યનુમીયતે ભવતીતિ ચાભૂદિતિ ચ।
અસચ્ચ ખ્લ્વતીતમનાગતં ચેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.6 **********************
અથોપમાનમ્---
ન્ય્સ્_1,1.6: પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્સાધ્યસાધનમુપમાનમ્ ॥
પ્રજ્ઞાતેન સામાન્યાત્પ્રજ્ઞાપનીયસ્ય પ્રજ્ઞાપનમુપમાનમિતિ।
યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ।
કિં પુનરત્રોપમાનેન ક્રિયતે? યદા ખલ્વયં ગવા સમાનધર્મં પ્રતિદ્યતે, તદા પ્રત્યક્ષતસ્તમર્થં પ્રતિપદ્યત ઇતિ।
સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિઃ ઉપમાનાર્થં ઇત્યાહ।
યથા ગૌરેવં ગવય ઇત્યુપમાને પ્રયુક્તે ગવા સમાનધર્માણમ્ અર્થમિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાદુપલભમાનો ઽસ્ય ગવયશબ્દઃ સંજ્ઞેતિ સંજ્ઞાસજ્ઞિસમ્બન્ધં પ્રતિપદ્યત ઇતિ।
યથા મુદ્ગસ્તથા મૂદ્ગપર્ણી યથા ભાષસ્તથા માષપણીત્યુપમાને પ્રયુક્તે ઉપમાનાત્સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધં પ્રતિપદ્યમાનસ્તામોષધી ભૈષજ્યાય આહરતિ।
એવમન્યો ઽપ્યુપમાનસ્ય લોકે વિષયો બુભુત્સિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.7 **********************
અથ શબ્દઃ---
ન્ય્સ્_1,1.7: આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ ॥
આપ્તઃ ખલુ સાક્ષાત્કૃતધર્મા યથાદૃષ્ટસ્યાર્થસ્ય ચિખ્યાપયિષયા પ્રયુક્ત ઉપદેષ્ટા।
સાક્ષાત્કરણમર્થસ્યાપ્તિઃ,
તયા પ્રવર્તત ઇત્યાપ્તઃ।
ઋષ્યાર્યમ્લેચ્છાનાં સમાનં લક્ષણમ્।
તથા ચ સર્વેષાં વ્યવહારાઃ પ્રવર્તન્ત ઇતિ।
એવમેભિઃ પ્રમાણૈર્દેવમનુષ્યતિરશ્ચાં વ્યવહારાઃ પ્રકલ્પન્તે, નાતો ઽન્યથેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.8 **********************
ન્ય્સ્_1,1.8: સ દ્વિવિધો દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થત્વાત્ ॥
યસ્યેહ દૃશ્યતે ઽર્થઃ સ દૃષ્ટાર્થઃ।
યસ્યામુત્ર પ્રતીયત સો ઽદૃષ્ટાર્થઃ।
એવમૃષિલૌકિકવાક્યાનાં વિભાગ ઇતિ।
કિમર્થં પુનરિદમુચ્યતે? સ ન મન્યેત દૃષ્ટાર્થં એવાપ્તોપદેશઃ પ્રમાણમ્, અર્થસ્યાવધારણાદિત, અદૃષ્ટાર્થો ઽપિ
પ્રમાણમર્થસ્યાનુમાનાદિતિ।
ઇતિ પ્રમાણભાષ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.9 **********************
કિં પુનરનેન પ્રમાણેનાર્થજાતં પ્રમાતવ્યમિતિ? તદુચ્યતે---
ન્ય્સ્_1,1.9: આત્માશરીરેન્દ્રિયાર્થબુદ્ધિમનઃવૃત્તિદોષપ્રેત્યભાવફલદુઃખાપવર્ગાસતુ પ્રમેયમ્ ॥
તત્રાત્મા સર્વસ્ય દ્રષ્ટા સર્વસ્ય ભોક્તા સર્વજ્ઞઃ સર્વાનુભાવી।
તસ્ય ભોગાયતનં શરીરમ્।
ભોગસાધનાનીન્દ્રિયાણિ।
ભોક્તવ્યા ઇન્દ્રિયાર્થાઃ।
ભોગો બુદ્ધિઃ।
સર્વાર્થોપલબ્ધૌ નેન્દ્રિયાણિ પ્રભવન્તીતિ સર્વવિષયમન્તઃકરણ મનઃ।
શરીરેન્દ્રિયાર્થબુદ્ધિસુખદુઃખસંવેદનાનાં નિર્વૃત્તિકારણં પ્રવૃત્તિઃ, દોષશ્ચ।
નાસ્યેદં શરીરમપૂર્વમનુત્તરં ચ।
પૂર્વશરીરાણામાદિર્નાસ્તિ, ઉત્તરેષામપવર્ગો ઽન્ત ઇતિ પ્રેત્યભાવઃ।
સમાધનસુખદુઃખોપભોગઃ ફલમ્।
દુઃખમિતિ નેદમનુકૂલવેદનીયસ્ય સુખસ્ય પ્રતીતેઃ પ્રત્યાખ્યાનમ્।
કિં તર્હિ? જન્મન એવેદં સસુખસાધનસ્ય દુઃખાનુષઙ્ગાત્ દુઃખેનાવિપ્રયોગાદ્વિવિધબાધનાયોગાદ્ દુઃખમિતિ સમાધિભાવનમુપદિશ્યતે।
સમાહિતો ભાવયતિ,
ભાવયન્નિર્વિદ્યતે, નિર્વિણ્ણસ્ય વૈરાગ્યમ્, વિરક્તસ્યાપવર્ગ ઇતિ।
જન્મમરણપ્રબન્ધોચ્છેદઃ સર્વદુઃખપ્રહાણમપવર્ગ ઇતિ॥
અસ્ત્યન્યદપિ દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ પ્રમેયમ્, તદ્ભેદેન ચાપરિસડ્ખ્યેયમ્।
અસ્ય તુ તત્ત્વજ્ઞાનાદપવર્ગો મિથ્યાજ્ઞાનાત્સંસાર ઇત્યત એતદુપદિષ્ટં વિશેષેણેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.10 **********************
તત્રાત્મા તાવત્પ્રત્યક્ષતો ન ગૃહ્યતે।
સ કિમાપ્તોપદેશમાત્રાદેવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ? નેત્યુચ્તે।
અનુમાનાચ્ચ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ।
કથમ્?
ન્ય્સ્_1,1.10: ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્યાત્મનો લિઙ્ગમ્ ॥
યજ્જાતીયસ્યાર્થસ્ય સન્નિકર્ષાત્સુખમાત્માપલબ્ધવાન્, તજ્જાતીયમેવ અર્થં પશ્યન્નુપાદાતુમિચ્છતિ, સેયમાદાતુમિચ્છા એકસ્યાનેકાર્થદર્શિનો દર્શનપ્રતિસન્ધાનાદ્ભવતિ લિઙ્ગમાત્મનઃ।
નિયતવિષયે હિ બુદ્ધિભેદમાત્રે ન સંભવતિ, દેહાન્તરવદિતિ।
એકમેકસ્યાનેકાર્થદર્શિનો દર્શનપ્રતિસન્ધાનાત્ દુઃખહેતૌ દ્વેષઃ।
યજ્જાતીયો ઽસ્યાર્થઃ સુખહેતુઃ પ્રસિદ્ધસ્તજ્જાતીયમર્થ પશ્યન્ આદાતું પ્રયતતે।
સો ઽયં પ્રયત્ન એકમનેકાર્થદર્શિનં દર્શનપ્રતિસન્ધાતારમ્ અન્તેરણ ન સ્યાત્।
નિયતવિષયે હિ બુદ્ધિભેદામાત્રે ન સંભવતિ, દેહાન્તરવદિતિ।
એતેન દુઃખહેતૌ પ્રયત્નો વ્યાખ્યાતઃ।
સુખદુઃખસ્મૃત્યા ચાયં તત્સાધનમાદદાનઃ સુખમુપલભતે દુઃખમુપલભતે, સુઃખદુઃખે વેદયતે।
પૂર્વોક્ત એવ હેતુઃ।
બુભુત્સમાનઃ ખલ્વયં વિમૃશતિ કિં સ્વિદિતિ, વિમૃશંશ્ચ જાનીતે ઇદમિતિ, તદિદં જ્ઞાનં બુભુત્સાવિમર્શાભ્યામભિન્નકર્તૃકં ગૃહ્યમાણમાત્મનો લિઙ્ગમ્।
પૂર્વોક્ત એવ હેતુરિતિ।
તત્ર દેહાન્તરવદિતિ વિભજ્યતે।
યથા અનાત્મવાદિનો દેહાન્તરેષુ નિયતવિષયા બુદ્ધિભેદા ન પ્રતિસન્ધીયન્તે, તથૈકદેહવિષયા અપિ ન પ્રતિસન્ધીયેરન્, અવિશેષાત્।
સો ઽયમેકસત્ત્વસ્ય સમાચારઃ સ્વયન્દૃષ્ટસ્ય સ્મરણં, નાન્યદૃષ્ટસ્ય, નાદૃષ્ટસ્યેતિ।
એવં ખલુ નાનાસત્ત્વાનાં સમાચારો ઽન્યદૃષ્ટમન્યો ન સ્મરતીતિ।
તદેતદુભયમશક્યમનાત્મવાદિના વ્યવસ્થાપયિતુમિત્યેવમુપપન્નમસ્ત્યાત્મેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.11 **********************
તસ્ય ભોગાધિષ્ઠાનમ્---
ન્ય્સ્_1,1.11: ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થાશ્રયઃ શરીરમ્ ॥
કથં ચેષ્ટાશ્રયઃ? ઈપ્સિતં જિહાસિતં વાર્થમધિકૃત્યેપ્સાજિહાસાપ્રયુક્તસ્ય તદુપાયાનુષ્ઠાનલક્ષણા સમીહા ચેષ્ટા, સ યત્ર
વર્તતે તચ્છરીરમ્।
કથમિન્દ્રિયાશ્રયઃ? યસ્યાનુગ્રહેણાનુગૃહીતાનિ ઉપઘાતે ન ચોપહતાનિ સ્વવિષયેષુ સાધ્વસાધુષુ પ્રવર્તન્તે, સ એષામાશ્રયઃ તચ્છરીરમ્।
કથમર્થાશ્રયઃ? યસ્મિન્નાયતને ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુત્પન્નયોઃ સુખદુઃખયોઃ પ્રતિસંવેદનં પ્રવર્તતે, સ એષામાશ્રયઃ તચ્છરીરમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.12 **********************
ભોગસાધનાનિ પુનઃ,
ન્ય્સ્_1,1.12: ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રાણીન્દ્રિયાણિ ભૂતેભ્યઃ ॥
જિઘ્રત્યનેનેતિ ઘ્રાણં ગન્ધં ગૃહ્ણાતીતિ।
રસયત્યનેનેતિ રસનં રસં ગૃહ્ણાતીતિ।
ચષ્ટે ઽનેનેતિ ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતીતિ।
ત્વક્સ્થાનમિન્દ્રિયં ત્વક્।
તદુપચારઃ સ્થાનાદિતિ।
શૃણોત્યનેનેતિ શ્રોત્રં શબ્દં ગૃહ્ણાતીતિ।
એવં સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાદ્બોધ્યં સ્વવિષયગ્રહણલક્ષણાનીન્દ્રિયાણીતિ।
ભૂતેભ્ય ઇતિ।
નાનાપ્રકૃતીનામેષાં સતાં વિષયનિયમઃ, નૈકપ્રકૃતીનામ્।
સતિ ચ વિષયનિયમે સ્વવષિયગ્રહણલક્ષણ્ત્વં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.13 **********************
કાનિ પુનરિન્દ્રિયકારણાનિ?
ન્ય્સ્_1,1.13: પૃથિવ્યાપસ્તેજો વાયુરાકાશમિતિ ભૂતાનિ ॥
સંજ્ઞાશબ્દૈઃ પૃથગુપદેશો ભૂતાનાં વિભક્તાનાં સુવચં કાર્યં ભવિષ્યતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.14 **********************
ઇમે તુ ખલુ---
ન્ય્સ્_1,1.14: ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાઃ પૃથિવ્યાદિગુણાસ્તદર્થાઃ ॥
પૃથિવ્યાદીનાં યથાવિનિયોગં ગુણા ઇન્દ્રિયાણાં યથાક્રમમર્થા વિષયા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.15 **********************
અચેતનસ્ય કરણસ્ય બુદ્ધેર્જાનં વૃત્તિઃ, ચેતનસ્યાકર્તુરૂપલબ્ધિરિતિ યુક્તિવિરુદ્ધમર્થં પ્રત્યાચક્ષાણક ઇવેદમાહ---
ન્ય્સ્_1,1.15: બુદ્ધિરૂપલબ્ધિર્જ્ઞાનમિત્યનર્થાન્તરમ્ ॥
નાચેતનસ્ય કરણસ્ય બુદ્ધેર્જ્ઞાનં ભવિતુમર્હતિ।
તદ્ધિ ચેતનં સ્યાત્।
એકશ્ચાયં ચેતનો દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્ત ઇતિ।
પ્રમેયલક્ષણાર્થસ્ય વાક્યસ્યાન્યાર્થપ્રકાશનમુપપત્તિસામર્થ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.16 **********************
સ્મૃત્યનુમાનાગમસંશયપ્રતિભાસ્વપ્નજ્ઞાનોહાઃ સુખાદિપ્રત્યક્ષમિચ્છાદયશ્ચ મનસો લિઙ્ગાનિ।
તેષુ સત્સ્વિયમપિ---
ન્ય્સ્_1,1.16: યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ ॥
અનિન્દ્રિયનિમિત્તાઃ સ્મૃત્યાદયઃ કરણાન્તરનિમિત્તા ભવિતુમર્હન્તીતિ।
યુગપચ્ચ ખલુ ઘ્રાણાદીનાં ગન્ધાદીનાં ચ સન્નિકર્ષેષુ સત્સુ યુગપજ્જ્ઞાનાનિ નોત્પદ્યન્તે।
તેનાનુમીયતે, અસ્તિ તત્તદિન્દ્રિયસંયોગિ સહકારિ નિમિત્તાન્તરમવ્યાપિ, યસ્યાસન્નિધેર્નોત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્, સન્નિધેશ્ચોત્પદ્યત ઇતિ।
મનઃસંયોગાનપેક્ષસ્ય હીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનહેતુત્વે યુગપદુત્પદ્યેરન્ જ્ઞાનાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.17 **********************
ક્રમપ્રાપ્તા તુ---
ન્ય્સ્_1,1.17: પ્રવૃત્તિર્વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભઃ ॥
મનો ઽત્ર બુદ્ધિરિત્યભિપ્રેતમ્, બુધ્યતે ઽનેનેતિ બુદ્ધિઃ।
સો ઽયભારમ્ભઃ શરીરેણ વાચા મનસા ચ પુણ્યઃ પાપશ્ચ દશવિધઃ।
તદેતત્કૃતભાષ્યં દ્વિતીયસૂત્ર ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.18 **********************
ન્ય્સ્_1,1.18: પ્રવર્તનાલક્ષણા દોષાઃ ॥
પ્રવર્તના---પ્રવૃત્તિહેતુત્વમ્, જ્ઞાતારં હિ રાગાદયઃ પ્રવર્તયન્તિ પુણ્યે પાપે વા।
યત્ર મિત્યાજ્ઞાનં તત્ર રાગદ્વેષાવિતિ।
પ્રત્યાત્મવેદનીયા હીમે દોષાઃ કસ્માલ્લક્ષણતો નિદ્ર્દિશ્યન્ત ઇતિ? કર્મલક્ષણાઃ ખલુ રક્તદ્વિષ્ટમૂઢાઃ, રક્તો હિ તત્કર્મ કુરુતે યેન કર્મણા સુખં દુઃખં વા લભતે, તથા દ્વિષ્ટસ્તથા મૂઢ ઇતિ।
દોષા રાગદ્વેષમોહા
ઇત્યુચ્યમાને બહુ નોક્તં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.19 **********************
ન્ય્સ્_1,1.19: પુનર્ ઉત્પત્તિઃ પ્રેત્યભાવઃ ॥
ઉત્પન્નસ્ય ક્વચિત્સત્ત્વનિકાયે મૃત્વા યા પુનરૂત્પત્તિઃ સ પ્રેત્યભાવઃ।
ઉત્પન્નસ્ય---સમ્બદ્ધસ્ય।
સમ્બન્ધસ્તુ દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાભિઃ।
પુનરૂત્પત્તિઃ--- પુનર્દેહાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ।
પુરરિત્યભ્યાસાભિધાનમ્।
યત્ર ક્વચિત્પ્રાણભૃન્નિકાયે વર્ત્તમાનઃ પૂર્વોપાત્તાન્ દેહાદીન્ જહાતિ તત્પ્રૈતિ।
યત્ તત્રાન્યત્ર વા દેહાદીનન્યાનુપાદત્તે તદ્ભવતિ।
પ્રેત્યભાવઃ---મૃત્વા પુનર્જન્મ।
સો ઽયં જન્મમરણપ્રબન્ધાભ્યાસો ઽનાદિરપવર્ગાન્તઃ પ્રેત્યભાવો વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.20 **********************
ન્ય્સ્_1,1.20: પ્રવૃત્તિદોષજનિતો ઽર્થઃ ફલમ્ ॥
સુખદુઃખસંવેદનં ફલમ્।
સુખવિપાકં કર્મ દુઃખવિપાકં ચ।
તત્પુનર્દેહેન્દ્રિયવિષયબુદ્ધિષુ સતીષુ ભવતીતિ સહ દેહાદિભિઃ ફલમભિપ્રતમ્।
તથા હિ પ્રવૃત્તિદોષજનિતો ઽર્થ ફલમેતત્સર્વં ભવતિ।
તદેતત્ફલમુપાત્તમુપાત્તં હેયમ્, ત્યક્તં ત્યક્તમુપાદેયમિતિ નાસ્ય હાનોપાદાનયોર્નિષ્ઠા પર્યવસાનં વાસ્તિ, સ ખલ્વયં ફલસ્ય હાનોપાદાનસ્રોતતસોહ્યતે લોક ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.21 **********************
અથૈતદેવ---
ન્ય્સ્_1,1.21: બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્ ॥
બાધના પીડા તાપ ઇતિ।
તયાનુબદ્ધમનષક્તમવિનિર્ભાગેન વર્તમાનં દુઃખયોગાદ્ દુઃખમિતિ।
સો ઽયં સર્વં દુઃખેનાનુબદ્ધમિતિ પશ્યન્ દુઃખં જિહાસુર્જન્મનિ દુઃખદર્શી નિર્વિદ્યતે નિર્વિણ્ણો વિરજ્યતે વિરક્તો વિમુચ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.22 **********************
યત્ર તુ નિષ્ઠા યત્ર તુ પર્યવસાનં સો ઽયમ્---
ન્ય્સ્_1,1.22: તદત્યન્તવિમોક્ષો ઽપવર્ગઃ ॥
તેન દુઃખેન જન્મના અત્યન્તં વિમુક્તિરપવર્ગઃ।
કથમ્? ઉપાત્તસ્ય જન્મનો હાનમ્, અન્યસ્ય ચાનુપાદાનમ્।
એતામવસ્થામપર્યન્તામપવર્ગં વેદયન્તે ઽપવર્ગવિદઃ।
તદભયમજરમમૃત્યુપદં બ્રહ્મ ક્ષેમપ્રાપિતરિતિ॥
નિત્યં સુખમાત્મનો મહત્ત્વવત્ તત્તુ મોક્ષે અભિવ્યજ્યતે, તેનાભિવ્યક્તેનાત્યન્તં વિમુક્તઃ સુખી ભવતીતિ કેચિત્ મન્યન્તે।
તેષાં પ્રમાણાભાવાદનુપપત્તિઃ।
ન પ્રત્યક્ષં નાનુમાનં નાગમો વા વિદ્યતે, નિત્યં સુખમાત્મનો મહત્ત્વવત્ તત્તુ મોક્ષે ઽભિવ્યજ્યત ઇતિ॥
નિત્યસ્યાભિવ્યક્તિઃ સંવેદનમ્, તસ્ય હેતુવચનમ્।
નિત્યસ્ય સુખસ્યાભિવ્યક્તિઃ સંવેદનમ્ જ્ઞાનમિતિ, તસ્ય હેતુર્વાચ્યો યતસ્તદુત્પદ્યત ઇતિ॥
સુખવન્નિત્યમિતિ ચેત્? સંસારસ્થસ્ય મુક્તેનાવિશેષઃ।
યથા મુક્તઃ સુખેન તત્સંવેદનેન ચ સન્નિત્યેનોપપન્નસ્તથા
સંસારસ્થો ઽપીત્યવિશેષઃ પ્રસજ્યતે, ઉભયસ્ય નિત્યત્વાત્॥
અભ્યુનુજ્ઞાને ચ ધર્માધર્મફલેન સાહચર્યં યૌગપદ્યં ગૃહ્યતે।
યદિદમ્ ઉત્પત્તિસ્થાનેષુ ધર્માધર્મફલં સુખં દુઃખં ચ સંવેદ્યતે પર્યાયેણ, તસ્ય ચ નિત્યસંવેદનસ્ય ચ સહભાવો યૌગપદ્યં ગૃહ્યેત, ન સુખાભાવો નાનભિવ્યક્તિરસ્તિ, ઉભયસ્ય નિત્યત્વાત્।
અનિત્યત્વે હેતુવચનમ્।
અથ મોક્ષે નિત્યસ્ય સુખસ્ય સવેદનમનિત્યમ્? યતસ્તદુત્પદ્યતે સ હેતુર્વાચ્યઃ।
આત્મમનઃસંયોગસ્ય નિમિત્તાન્તરસહિતસ્ય હેતુત્વમ્।
તસ્ય સહકારિનિમિત્તાન્તરવચનમ્।
આત્મમનઃસંયોગો હેતુરિતિ ચેત્? એવમપિ તસ્ય સહકારિ નિમિત્તાન્તરં વચનીયમિતિ॥
ધર્મસ્ય કારણવચનમ્।
યદિ ધર્મો નિમિત્તાન્તરમ્? તસ્ય હેતુર્વાચ્યો યત ઉત્પદ્યત ઇતિ।
યોગસમાધિજસ્ય કાર્યાવસાયવિરોધાત્પ્રક્ષયે સંવેદનેનિવૃત્તિઃ।
યદિ યોગસમાધિજો ધર્મો હેતુઃ? તસ્ય કાર્યાવસાયવિપોધાત્પ્રક્ષયે સંવેદનમ્ અમત્યન્તં નિવર્તેત॥
અસંવેદને ચાવિદ્યમાનેનાવિશેષઃ।
યદિ ધર્મક્ષયાત્સંવેદનોપરમો નિત્યં સુખં ન સંવેદ્યતે ઇતિ કિં વિદ્યમાનં ન સંવેદ્યતે, અથાવિદ્યમાનમિતિ નાનુમાનં વિશિષ્ટે ઽસતીતિ।
અપ્રક્ષયશ્ચ ધર્મસ્ય નિરનુમાનમુત્પત્તિધર્મકસ્યાનિત્યત્વાત્।
યોગસમાધિજો ધર્મો ન ક્ષીયત ઇતિ નાસ્ત્યનુમાનમ્।
ઉત્પત્તિધર્મકમનિત્યમિતિ વિપર્યયસ્ય ત્વનુમાનમ્।
યસ્ય તુ સંવેદનોપરમો નાસ્તિ તેન સંવેદનહેતુર્નિત્ય ઇત્યનુજ્ઞેયમ્॥
નિત્યે ચ મુક્તસંસારસ્થયોરવિશેષ ઇત્યુક્તમ્।
યથા મુક્તસ્ય નિત્યં સુખં તત્સંવેદનહેતુશ્ચ, સંવેદનસ્ય તૂપરમો નાસ્તિ, કારણસ્ય નિત્યત્વાત્, તથા સંસારસ્થસ્યાપીતિ।
એવં ચ સતિ ધર્માધર્મફલેન સુખદુઃખસંવેદનેન સાહચર્યં ગૃહ્યેતેતિ॥
શરીરાદિસમ્બન્ધઃ પ્રતિબન્ધહેતુરિતિ ચેત્? ન, શરીરાદીનામુપભોગાર્થત્વાત્, વિપર્યયસ્ય ચાનનુમાનાત્।
સ્યાન્મતમ્, સંસારાવસ્થસ્ય શરીરાદિસમ્બન્ધો નિત્યસુખસંવેદનહેતોઃ પ્રતિબન્ધકઃ, તેનાવિશેષો નાસ્તીતિ।
એતચ્ચાયુક્તમ્, શરીરાદય ઉપભોગાર્થાસ્તે ભોગપ્રતિબન્ધં કરિષ્યન્તીત્ય નુપપન્નમ્ ।
ન ચાસ્ત્યનુમાનમશરીરસ્યાત્મનો ભોગઃ કશ્ચિદસ્તીતિ॥
ઇષ્ટાધિગમાર્થા પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્? ન, અનિષ્ટોપરમાર્થત્વાત્।
ઇદમ્ અનુમાનમ્, ઇષ્ટાધિગમાર્થો મોક્ષોપદેશઃ પ્રવૃત્તિશ્ચ મુમુક્ષૂણામ્, નોભયમનર્થકમિતિ।
એતચ્ચાયુક્તમ્, અનિષ્ટોપરમાર્થો મોક્ષોપદેશઃ, પ્રવૃત્તિશ્ચ મુમુક્ષૂણામિતિ।
નેષ્ટમનિષ્ટેનાનનુબદ્ધં સમ્ભવતીતિ અનિષ્ટાનુબન્ધાત્ ઇષ્ટમપ્યનિષ્ટસમ્પદ્યતે, અનિષ્ટહાનાય ચ ઘટમાન ઇષ્ટમપિ જહાતિ, વિવેકહાનસ્યાશક્યત્વાદિતિ॥
દૃષ્ટાતિક્રમશ્ચ દેહાદિષુ તુલ્યઃ।
યથા દૃષ્ટમનિત્યં સુખં પરિત્યજ્ય નિત્યં સુખં કામયતે, એવં દેહેન્દ્રિય બુદ્ધીરનિત્યા દૃષ્ટા અનિક્રમ્ય મુક્તસ્ય નિત્યા દેહેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ કલ્પયિતવ્યાઃ, સાધીયશ્ચૈવં મુક્તસ્ય ચૈકાત્મ્યં કલ્પિતં ભવતીતિ॥
ઉપપત્તિવિરૂદ્ધમિતિ ચેત્? સમાનમ્।
દેહાદીનાં નિત્યત્વં પ્રમાણવિરૂદ્ધં કલ્પયયિતુમશક્યમિતિ? સમાનમ્।
સુખસ્યાપિ તર્હિ નિત્યત્વં પ્રમાણવિરૂદ્ધં કલ્પયિતુમશક્યમિતિ॥
આત્યન્તિકે ચ સંસારદુઃખાભાવે સુખવચનાદાગમે ઽપિ સત્યવિરોધઃ।
યદ્યપિ કશ્ચિદાગમઃ સ્યાત્ મુક્તસ્યાત્યન્તિકં સુખમિતિ? સુખશબ્દ આત્યન્તિકે દુઃખાભાવે પ્રયુક્ત ઇત્યેવમુપપદ્યતે, દૃષ્ટો હિ દુઃખાભાવે સુખશબ્દપ્રયોગો બહુલંલોક ઇતિ॥
નિત્યસુખરાગસ્યાપ્રહાણે મોક્ષાધિગમાભાવો રાગસ્ય બન્ધનસમાજ્ઞાનાત્।
યદ્યયં મોક્ષે નિત્યં સુખમભિવ્યજ્યત ઇતિ નિત્યસુખરાગેણ મોક્ષાયઘટમાના ન મોક્ષમધિગચ્છેત્, નાધિગન્તુમર્હતીતિ।
બન્ધનસમાજ્ઞાતો હિ રાગઃ।
ન ચ બન્ધને સત્યપિ કશ્ચિન્મુક્ત ઇત્યુપપદ્યત ઇતિ॥
પ્રહીણનિત્યસૂખરાગસ્યાપ્રતિકૂલત્વમ્।
અથાસ્ય નિત્યસુખરાગઃ પ્રહીયતે, તસ્મિન્પ્રહીણે નાસ્ય નિત્યસુખારાગઃ પ્રતિકૂલો ભવતિ? યદ્યેવમ્, મુક્તસ્ય નિત્યં સુખં ભવતિ, અથાપિ ન ભવતિ, નાસ્યોભયોઃ પક્ષયોર્મોક્ષાધિગમો વિકલ્પ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.23 **********************
સ્થાનવત એતર્હિ સંશયસ્ય લક્ષણં વાચ્યમિતિ તદુચ્યતે---
ન્ય્સ્_1,1.23: સમાનાનેકધર્મોપપત્તેર્વિપ્રતિપત્તેરૂપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાતશ્ચ વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશયઃ ॥
સમાનધર્મોપપત્તેર્વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશય ઇતિ।
સ્થાણુપુરૂષયોઃ સમાનં ધર્મમારોહપરિણાહૌ પશ્યન્ પૂર્વદૃષ્ટં ચ તયોવિશેષં બુભુત્સમાનઃ કિસ્વિદિત્યન્યતરં નાવધારયતિ, યત્ તદનવધારણજ્ઞાનં સ સંશયઃ।
સમાનમનયોર્ધર્મમુપલભે વિશેષમન્યતરસ્ય નોપલભ ઇત્યેષા બુદ્ધિઃ અપેક્ષા।
સા સંશયસ્ય પ્રવર્ત્તિકા વર્ત્તતે।
તેન વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશયઃ॥
અનેકધર્મોપપત્તેરિતિ।
સમાનજાતોયમસમાનજાતીયં ચાનેકમ્।
તસ્યાનેકસ્ય ધર્મોપપત્તેઃ વિશેષસ્યોભયથા દૃષ્ટત્વાત્।
સમાનજાતીયેભ્યો ઽસમાનજાતીયેભ્યશ્ચાર્થા વિશિષ્યન્તે, ગન્ધવત્ત્વાત્પૃથિવ્યવાદિભ્યશ્ચ વિશિષ્યતે, ગુણકર્મભ્યશ્ચ।
અસ્તિ ચ શબ્દે વિભાગજન્યત્વં વિશેષઃ।
તસ્મિન્ દ્રવ્યં ગુણઃ કર્મ વેતિ સન્દેહઃ, વિશેષસ્યોભયથા દૃષ્ટત્વાત્।
કિં દ્રવ્યસ્ય સતો ગુણકમભ્યો વિશેષઃ, આહોસ્વિદગુણસ્ય સતો દ્રવ્યકર્મભ્યઃ, અથ
કર્મણઃ સતો દ્રવ્યગુણેભ્ય ઇતિ? વિશેષાપેક્ષા અન્યતમસ્ય વ્યવસ્થાપકં ધર્મં નોપલભ ઇતિ બુદ્ધિરિતિ॥
વિપ્રતિપત્તેરિતિ।
વ્યાહતમેકાર્થદર્શનં વિપ્રતિપત્તિઃ, વ્યાઘાતઃ વિરોધો ઽસહભાવ ઇતિ।
અસ્ત્યાત્મેકં દર્શનમ્ નાસ્ત્યાત્મેત્યપરમ્।
ન ચ સદ્ભાવાસદ્ભાવૌ સહૈકત્ર સમ્ભવતઃ।
ન ચાન્યતરસાધકો હેતુરૂપલભ્યતે।
તત્ર તત્ત્વાનવધારણં સંશય ઇતિ॥
ઉપલબ્ધ્યવ્યવ્થાતઃ ખલ્વપિ।
સચ્ચોદકમુપલભ્યતે તડાગાદિષુ, મરીચિષુ ચાવિદ્યમાનમુદકમિતિ, અતઃ ક્કચિદુપસભ્યમાને તત્ત્વવ્યવસ્થાપકસ્ય પ્રમાણસ્યાનુપલબ્ધેઃ કિં સદુપલભ્યતે ઽથાસદિતિ સંશયો ભવતિ॥
અનુપલબ્ધ્યવસ્થાતશ્ચ।
સચ્ચ નોપલભ્યતે મૂલકીલકોદકાદિ, અસચ્ચાનુત્પન્નં નિરૂદ્ધં વા, તતઃ ક્કચિદનુપલભ્યમાને, કિં સન્નોપલભ્યતે ઉતાસદિતિ સંશયો ભવતિ।
વિશેષાપેક્ષો પૂર્વવત્॥
પૂર્વઃ સમાનો ઽનેકશ્ચ ધર્મો જ્ઞેયસ્થઃ, ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી પુનર્જ્ઞાતૃસ્થે, એતાવતા વિશેષેણ પુનર્વચનમ્।
સમાનધર્માધિગમાત્સમાનધર્મોપપત્તેર્વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષો વિમર્શ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.24 **********************
સ્થાનવતાં લક્ષણવચનમિતિ સમાનમ્।
ન્ય્સ્_1,1.24: યમર્થમધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તત્પ્રયોજનમ્ ॥
યમર્થમાપ્તવ્યં હાતવ્યં વા વ્યવસાય તદાપ્તિહાનોપાયમનુતિષ્ઠતિ, પ્રયોજનં તદ્વેદિતવ્યમ્, પ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્।
ઇમમર્થમાપ્સ્યામિ હાસ્યામિ વેતિવ્યવસાયો ઽર્થસ્યાધિકારઃ, એવં વ્યવસીયમાનો ઽર્થો ઽધિક્રિયત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.25 **********************
ન્ય્સ્_1,1.25: લૌકિકપરીક્ષદાણાં યસ્મિન્ન્ અર્થે બુદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાન્તઃ ॥
લોકસામાન્યમનતીતાઃ લૌકિકાઃ, નૈસર્ગિકં વૈનયિકં બુદ્ધ્યતિશયમ્ અપ્રાપ્તાઃ।
તદ્વિપરીતાઃ પરીક્ષકાઃ, તર્કેણ પ્રમાણૈરર્થં પરીક્ષિતુમર્હન્તીતિ।
યથા યમર્થં લૌકિકા બુધ્યતન્તે, તથા પરીક્ષકા અપિ, સો ઽર્થો દૃષ્ટાન્તઃ।
દૃષ્ટાન્તવિરોધેન હિ પ્રતિપક્ષાઃ પ્રતિષેદ્ધવ્યા ભવન્તીતિ, દૃષ્ટાન્તસમાધિતા ન સ્વપક્ષાઃ સ્થાપનીયા ભવન્તીતિ, અવયવેષુ ચોદાહરણાય કલ્પત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.26 **********************
અથ સિદ્ધાન્તઃ।
ઇદમિત્થમ્ભૂતઞ્ચેત્યભ્યનુજ્ઞાયમાનમર્થજાતં સિદ્ધમ્ સિદ્ધસ્ય સંસ્થિતિઃ સિદ્ધાન્તઃ।
સંસ્થિતિરિત્થમ્ભાવવ્યવસ્થા---ધર્મનિયમઃ।
સ ખલ્વયમ્---
ન્ય્સ્_1,1.26: તન્ત્રાધિકરણાભ્યુપગસંસસ્થિતિઃ સિદ્ધાન્તઃ ॥
તન્ત્રાર્થસસ્થિતિઃ તન્ત્રસંસ્થિતિઃ।
તન્ત્રમિતરેતરાભિસમ્બદ્ધસ્યાર્થસમૂહસ્યોપદેશઃ શાસ્ત્રમ્।
અધિકરણાનુષક્તાર્થસંસ્થિતિરધિકરણસંસ્થિતિઃ।
અભ્યુપગમસંસ્થિતિરનવધારિતાર્થપરિગ્રહઃ।
તદ્વિશેષપરીક્ષણાયાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.27 **********************
તન્ત્રભેદાત્ તુ ખલુ સ ચતુર્વિધઃ
ન્ય્સ્_1,1.27: સર્વતન્ત્રપ્રતિતન્ત્રાધિકરણાભ્યુપગમસંસ્થિત્યર્થાન્તરભાવાત્ ॥
તત્રૈતાશ્ચતસ્રઃ સંસ્થિતયો ઽર્થાન્તરભૂતાઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.28 **********************
તાસામ્---
ન્ય્સ્_1,1.28: સર્વતન્ત્રાવિરુદ્ધસ્તન્ત્રે ઽધિકૃતો ઽર્થઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ॥
યથા ઘ્રાણાદીનીન્દ્રિયાણિ, ગન્ધાદય ઇન્દ્રિયાર્થાઃ, પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ, પ્રમાણૈરર્થસ્ય ગ્રહણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.29 **********************
ન્ય્સ્_1,1.29: સમાનતન્ત્રસિદ્ધઃ પરતન્ત્રાસિદ્ધઃ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ॥
યથા નાસત અત્મલાભઃ, ન સત આત્મહાનમ્, નિરતિશયાશ્ચેતનાઃ દેહેન્દ્રિયમનઃસં વિષયેષુ તત્તત્કારણેષુ ચ વિશેષ ઇતિ સાઙ્ખ્ચાનામ્ ।
પુરુષકર્માદિનિમિત્તો ભૂતસર્ગઃ, કર્મહેતવો દોષાઃ પ્રવૃત્તિશ્ચ, સ્વગુણવિશિષ્ટાશ્ચેતનાઃ, અસદુત્પદ્યતે ઉત્પન્નં નિરુધ્યત ઇતિ યોગાનામ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.30 **********************
ન્ય્સ્_1,1.30: યત્સિદ્ધાવ્ અન્યપ્રકરણસિદ્ધિઃ સઃ અધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ॥
યસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધાવન્યે ઽર્થા અનુષજ્યન્તે, ન તૈર્વિના સો ઽર્થઃ સિધ્યતિ તે ઽર્થા યદધિષ્ઠાનાઃ, સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ।
યથા દેહેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તો જ્ઞાતા દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાદિતિ।
અત્રાનુષઙ્ગિણો ઽર્થા
ઇન્દ્રિયનાનાત્વમ્, નિયતવિષયાણીન્દ્રિયાણિ, સ્વવિષયગ્રહણલિઙ્ગાનિ જ્ઞાતુર્જ્ઞાનસાધનાનિ, ગન્ધાદિગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમ્, ગુણાધિકરણમનિયતવિષયાશ્ચેતના ઇતિ।
પૂર્વાર્થસિદ્ધાવેતે ઽર્થાઃ સિધ્યન્તિ।
ન તૈર્વિના સો ઽર્થઃ સમ્ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.31 **********************
ન્ય્સ્_1,1.31: અપરીક્ષિતાભ્યુપગમાત્ તદ્વિશેષપરીક્ષણમભ્યુપગસિદ્ધાન્તઃ ॥
યત્ર કિંચિદર્થજાતમપરીક્ષિતમભ્યુપગમ્યતે, અસ્તુ દ્રવ્યં શબ્દઃ, સ તુ નિત્યો ઽથાનિત્ય ઇતિ? દ્રવ્યસ્ય સતો અનિત્યતા નિત્યતા વા તદ્વિશેષઃ પરીક્ષ્યતે, સો ઽભ્યુપગમસિદ્ધાન્તઃ સ્વબુદ્ધ્યતિશયચિખ્યાપયિષયા પરબુદ્ધ્યવજ્ઞાનાય ચ પ્રવર્તત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.32 **********************
અથાવયવાઃ---
ન્ય્સ્_1,1.32: પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાન્યવયવાઃ ॥
દશાવયવાનેકે નૌયયિકા વાક્યે સઞ્ચક્ષતે જિજ્ઞાસા સંશયઃ શક્યપ્રાપ્તિઃ પ્રયોજનં સંશયવ્યુદાસ ઇતિ।
તે કસ્માન્નોચ્યન્ત ઇતિ? તત્રાપ્રતીયમાને ઽર્થે પ્રત્યયાર્થસ્ય પ્રવર્તિકા જિજ્ઞાસા।
અપ્રતીયમાનમર્થં કસ્માજ્જિજ્ઞાસતે? તં તત્ત્વતો જ્ઞાતં હાસ્યામિ વોપાદાસ્ય ઉપેક્ષિષ્યે વેતિ।
તા એતા હાનોપાદાનોપેક્ષાબુદ્ધયસ્તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાર્થઃ તદર્થમયં જિજ્ઞાસતે।
સા ખલ્વિયમસાધનમ્ અર્થસ્યેતિ।
જિજ્ઞાસાધિકષ્ઠાનં સંશયશ્ચ વ્યાહતધર્મોપસઙ્ઘાતાત્ તત્વજ્ઞાને પ્રત્યાસન્નઃ।
વ્યાહતોર્હિ ધર્મયોરન્યતરત્તત્ત્વં ભવિતુમર્હતીતિ।
સ પૃથગુપદિષ્ટો ઽપ્યસાધનમર્થસ્યેતિ।
પ્રમાતુઃ પ્રમાણાનિ પ્રમેયાધિગમાર્થાનિ, સા શક્યપ્રાપ્તિર્ન સાધકસ્ય વાક્યસ્ય ભાગેન યુજ્યતે પ્રતિજ્ઞાદિવદિતિ।
પ્રયોજનં તત્ત્વાવધારણમર્થસાધકસ્ય વાક્યસ્ય ફલં નૈકદેશ ઇતિ।
સંશયવ્યુદાસઃ પ્રતિપક્ષોપવર્ણનં તત્પ્રતિષેધેન તત્ત્વજ્ઞાનાભ્યનુજ્ઞાનાર્થમ્, ન ત્વયં સાધકવાક્યૈકદેશ ઇતિ।
પ્રકરણે તુ જિજ્ઞાદય સમર્થા અવધારણીયાર્થોપકારાત્।
તત્ત્વાર્ન્થસાધકભાવાત્તુ પ્રતિજ્ઞાદયઃ સાધકવાઙ્ક્યસ્ય ભાગા એકદેશા અવયવા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.33 **********************
તેષાં તુ યથાવિભક્તાનામ્---
ન્ય્સ્_1,1.33: સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞા ॥
પ્રજ્ઞાપનીયેન ધર્મેણ ધર્મિણો વિશિષ્ટસ્ય પરિગ્રહવચનં પ્રતિજ્ઞા સાધ્યનિર્દેશઃ।
અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.34 **********************
ન્ય્સ્_1,1.34: ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્સાધ્યસાધનં હેતુઃ ॥
ઉદાહરણેન સામાન્યાત્સાધ્યસ્ય ધર્મસ્ય સાધનં પ્રજ્ઞાપનં હેતુઃ।
સાધ્યે પ્રતિસન્ધાય ધર્મમુદાહરણે ચ પ્રતિસન્ધાય તસ્ય સાધનતાવચનં હેતુઃ।
ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદિતિ।
ઉત્પત્તિધર્મકમનિત્યં દૃષ્ટમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.35 **********************
કિમેતાવદ્ધેતુલક્ષણમિતિ? નેત્યુચ્યતે।
કિં તર્હિ?
ન્ય્સ્_1,1.35: તથા વૈધર્મ્યાત્ ॥
ઉદાહરણવૈધર્મ્યાચ્ચ સાધ્યસાધનં હેતુઃ।
કથમ્? અનિત્યઃ શબ્દઃ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્।
અનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યં દૃષ્ટમ્ આત્માદય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.36 **********************
ન્ય્સ્_1,1.36: સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્તઃ ઉદાહરણમ્ ॥
સાધ્યેન સાધર્મ્યં સમાનધર્મતા।
સાધ્યસાધર્મ્યાત્કારણાત્તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઇતિ।
તસ્ય ધર્મસ્તદ્ધર્મઃ।
તસ્યેતિ સાધ્યસ્ય।
સાધ્યં ચ દ્વિવિધમ્ ધર્મિવિશિષ્ટો વા ધર્મઃ શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્, ધર્મવિશિષ્ટો વા ધર્મી અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ।
ઇહોત્તરં તદ્ગ્રહણેન ગૃહ્યત ઇતિ।
કસ્માત્? પૃથગ્ધર્મવચનાત્।
તસ્ય ધર્મસ્તદ્ધર્મઃ।
તદ્ધર્મસ્ય ભાવસ્તદ્ધર્મભાવઃ।
સ યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે વર્તતે સ દૃષ્ટાન્તઃ તદ્ધર્મભાવી।
યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યસાધર્મ્યાદુત્પત્તિધર્મકત્વાત્ સાધ્યસ્ય ધર્મો ઽનિત્યત્વં ભવતિ સ દૃષ્ટાન્તઃ।
સાધ્યસાધર્મ્યાદુત્પત્તિધર્મકત્વાત્તદ્ધર્મભાવી ભવતિ, સ ચોદાદહરણમિષ્યતે।
સ્થાલ્યાદિ દ્રવ્યમુત્પત્તિધર્મકમનિત્યં દૃષ્ટામિતિ।
તત્ર યુદત્પદ્યતે તદુત્પત્તિધર્મકમ્।
તચ્ચ ભૂત્વા ન ભવતિ, આત્માનં જહાતિ નિરુધ્યત ઇત્યનિત્યમ્।
એવમુત્પત્તિધર્મકત્વં સાધનમનિત્યત્વં સાધ્યમ્।
સો ઽયમેકસ્મિન્ દ્વયોર્ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવઃ સાધર્મ્યાદ્ વ્યસ્થિત ઉપલભ્યતે।
તં દૃષ્ટાન્ત ઉપલભમાનઃ શબ્દે ઽપ્યનુમિનોતિ, શબ્દો ઽપ્યુત્પત્તિધર્મકત્વાદનિત્યઃ સ્થાલ્યાદિવદિતિ।
ઉદાહ્રિયતે ઽનેન ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવ ઇત્યુદાહરણમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.37 **********************
ન્ય્સ્_1,1.37: તદ્વિપર્યયાત્ વા વિપરીતમ્ ॥
દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમિતિ પ્રકૃતમ્ ।
સાધ્યવૈધર્મ્યાદતદ્ધર્મભાવી ચ દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમિતિ ।
અનિત્યઃ શબ્દ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્ અનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યમાત્માદિ, સો ઽયમાત્માદિર્દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવૈધર્મ્યાદનુત્પત્તિધર્મકત્વાદતદ્ધર્મભાવી-યો ઽસૌ સાધ્યસ્ય ધર્મો ઽનિત્યત્વં સ તસ્મિન્ ન ભવતીતિ।
અત્રાત્માદૌ દૃષ્ટાન્ત ઉત્પત્તિધર્મકત્વસ્યાભાવાદનિત્યત્વં ન ભવતીતિ ઉપલભમાનઃ શબ્દે વપિર્યયમનુમિનોતિ, ઉત્પત્તિધર્મકત્વસ્ય ભાવાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ।
સાધર્મ્યોક્તસ્ય હેતોઃ સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્।
વૈધર્મ્યોક્તસ્ય હેતોઃ સાધ્યવૈધર્મ્યાદતદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્।
પૂર્વસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે યૌ તૌ ધર્મૌં સાધ્યસાધનભૂતૌ પશ્યતિ સાધ્યે ઽપિ તયોઃ સાધ્યસાધનભાવમનુમિનોતિ।
ઉત્તરસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે યયોર્ધર્મયોરેકસ્યાભાવાદિતરસ્યાભાવં પશ્યતિ તયોરેકતરસ્ય ભાવાદિતરસ્ય ભાવં સાધ્યે ઽનુમિનોતીતિ।
તદેતદ્ધેત્વાભાસેષુ ન સમ્ભવતીત્યહેતવો હેત્વાભાસાઃ।
તદિદં હેતૂદાહરણયોઃ સામર્થ્યં પરમસૂક્ષ્મં દુઃખબોધં પણ્ડિતરૂપવેદનીયમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.38 **********************
ન્ય્સ્_1,1.38: ઉદાહરણાપેક્ષઃ તથા ઇતિ ઉપસંહારઃ ન તથા ઇતિ વા સાધ્યસ્ય ઉપનયઃ ॥
ઉદાહરણાપેક્ષ ઉદાહરણતન્ત્ર ઉદાહરણવશઃ।
વશઃ સામર્થ્યમ્।
સાધ્યસાધર્મ્યયુક્તે ઉદાહરણે સ્થાલ્યાદિદ્રવ્યમુત્પત્તિધર્મકમનિત્યં દૃષ્ટમ્, તથા ચ શબ્દ ઉત્પત્તિધર્મક ઇતિ સાધ્યસ્ય શબ્દસ્યોત્પત્તિધર્મકત્વમૂપસંહ્રિયતે ।
સાધ્યવૈધર્મ્યયુક્તં પુનરુદાહરણે આત્માદિદ્રવ્યમનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યં દૃષ્ટમ્, ન ચ તથાનુત્પત્તિધર્મકઃ શબ્દ ઇતિ, અનુત્પત્તિધર્મકત્વસ્યોપસંહારપ્રતિષેધેનોત્પત્તિધર્મકત્ત્વમુપસંહ્રિયતે ।
તદિદમુપસંહારદ્વેતમુદાહરણદ્વૈતાદ્ભવતિ।
ઉપસંહ્રિયતે અનેનેતિ ચોપસંહારો વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.39 **********************
દ્વિવિધસ્ય પુનર્હેતોદ્વિવિધસ્ય ચોદાહરણસ્યોપસંહારદ્વૈતે ચ સમાનમ્---
ન્ય્સ્_1,1.39: હેત્વપદેશાત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમ્ ॥
સાધર્મ્યોક્તે વા વૈધર્મ્યોક્તે વા યથોદાહરણમુપસંહ્રિયતે તસ્માદુત્પત્તિધર્મકત્વાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ નિગમનમ્।
નિગમ્યન્તે અનેનેતિ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયા એકત્રેતિ નિગમનમ્।
નિગમ્યન્તે સમર્થ્યન્તે સંબધ્યન્તે।
તત્ર સાધર્મ્યોક્તે તાવદ્વેતૌ વાક્યમ્, અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા।
ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદિતિ હેતુઃ।
ઉત્પત્તિધર્મકં સ્થાલ્યાદિ દ્રવ્યમનિત્યમિત્યુદાહરણમ્।
તથા ચોત્પત્તિધર્મકઃ શબ્દ ઇત્યુપનયઃ।
તસ્માદુત્પત્તિધર્મકત્વાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ નિગમનમ્।
વૈધર્મ્યોક્તે ઽપિ, અનિત્યઃ શબ્દઃ।
ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્, અનત્પત્તિધર્મકમાત્માદિ દ્રવ્યં નિત્યં દૃષ્ટમ્।
ન ચ તથાનુત્પત્તિધર્મકઃ શબ્દઃ।
કિં તર્હિ? ઉત્પત્તિધર્મકઃ।
તસ્માદુત્પત્તિધર્મકત્વાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ॥
અવયવસમુદાયે ચ વાક્યે સંભૂયેતરેતરાભિસંબન્ધાત્પ્રમાણાન્યર્થં સાધયન્તીતિ।
સંભવસ્તાવત્, શબ્દવિષયા પ્રતિજ્ઞા, આપ્તોપદેશસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પ્રતિસન્ધાનાદનૃષેશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યાનુપપત્તેઃ।
અનુમાનં હેતુઃ, ઉદાહરણે સંદૃશ્ય પ્રતિપત્તેઃ।
તચ્ચોદાહરણભાષ્યે વ્યાખ્યાતમ્।
પ્રત્યક્ષવિષયમુદાહરણમ્, દૃષ્ટેનાદૃષ્ટસિદ્ધેઃ।
ઉપમાનમુપનયઃ, તથેત્યુપસંહઅરાત્, ન ચ તથેતિ ચોપમાનધર્મપ્રતિષેધે વિપરીતધર્મોપસંહઅરસિદ્ધેઃ।
સર્વેષામેકાર્થપ્રતિપત્તૌ સામર્થ્યપ્રદર્શનં નિગમનમિતિ॥
ઇતરેતરાભિસંબન્ધો ઽપિ---અસત્યાં પ્રતિજ્ઞાયામનાશ્રયા હેત્વાદયો ન પ્રવર્ત્તેરન્।
અસતિ હેતૌ કસ્ય સાધનભાવઃ પ્રદર્શ્યેત? ઉદાહરણે સાધ્યે ચ કસ્યોપસંહઅરઃ સ્યાત્? કસ્ય ચાપદેશાત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનં સ્યાત્ ઇતિ? અસત્યુદાહરણે કેન સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં વા સાધ્યસાધનમુપાદીયેત? કસ્ય વા સાધર્મ્યવશાદુપસંહઅરઃ પ્રવર્તેત? ઉપનયં ચાન્તરેણ સાધ્યે ઽનુપસંહૃતઃ સાધકો ધર્મો નાર્થં સાધયેત્।
નિગમનાભાવે ચાનભિવ્યક્તસંબન્ધાનાં પ્રતિજ્ઞાદીનામેકાર્થેન પ્રવર્તનં તથેતિ પ્રતિપાદનં કસ્યેતિ॥
અથાવયવાર્થઃ।
સાધ્યસ્ય ધર્મસ્ય ધર્મિણા સંબન્ધોપપાદનં પ્રતિજ્ઞાર્થઃ।
ઉદાહરણેન સમાનસ્ય વિપરીતસ્ય વા સાધ્યસ્ય ધર્મસ્ય સાધકભાવવચનં હેત્વર્થઃ।
ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવપ્રદર્શનમેકત્રોદાહરણાર્થઃ।
સાધનભૂતસ્ય ધર્મસ્ય સાધ્યેન ધર્મેણ સામાનાધિકરણ્યોપપાદનમુપનયાર્થઃ।
ઉદાહરણસ્થયોર્દ્ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવોપપત્તૌ સાધ્યે વિપરીતપ્રસઙ્ગપ્રતિષેધાર્થં નિગમનમ્॥
ન ચૈતસ્યાં હેતૂદાહરણપરિશુદ્ધૌ સત્યાં સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનસ્ય વિકલ્પાજ્જાતિનિગ્રહસ્થાનબહુત્વં પ્રક્રમતે।
અવ્યવસ્થાપ્ય ખલુ ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવમુદાહરણે જાતિવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે।
વ્યવસ્થિતેહ ખિલુ ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવે દૃષ્ટાન્તસ્થે ગૃહ્યમાણે સાધનભૂતસ્ય ધર્મસ્ય હેતુત્વેન ઉપાદાનં ન સાધર્મ્યમાત્રસ્ય, ન વૈર્ધર્મ્યમાત્રસ્ય વેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.40 **********************
અત ઊર્ધ્વં તર્કો લક્ષણીય ઇતિ અથેદમુચ્યતે---
ન્ય્સ્_1,1.40: અવિજ્ઞાતતત્ત્વે ઽર્થે કારણોપપત્તિતસ્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમૂહસ્તર્કઃ ॥
અવિજ્ઞાયમાનતત્ત્વે ઽર્થે જિજ્ઞાસા તાવજ્જાયતે જાનીયેમમર્થમિતિ।
અથ જિજ્ઞાસિતસ્ય વસ્તુનો વ્યાહતૌ ધર્મૌં વિભાગેન વિમૃશતિ, કિં સ્વિત્ ઇત્ત્થમાહોસ્વિન્નેત્થમિતિ।
વિમૃશ્યમાનયોર્ધર્મયોરેકતરં કારણોપપત્ત્યા અનુજ્ઞાનાતિ, સમ્ભવત્યસ્મિન્ કારણં પ્રમાણં હેતુરિતિ।
કારણોપપત્ત્યા સ્યાદેવમેતત્ નેતરદિતિ॥
તત્ર નિદર્શનમ્, યો ઽયં જ્ઞાતા જ્ઞાતવ્યમર્થં જાનીતે, તં તત્ત્વતો જાનીયેતિ જિજ્ઞાસા।
સ કિમુત્પત્તિધર્મકો ઽનુત્પત્તિધર્મકં ઇતિ વિમર્શઃ।
વિમૃશ્યમાને ઽવિજ્ઞાતતત્ત્વે ઽર્થે યસ્ય ધર્મસ્યાભ્યનુજ્ઞાકારણમુપપદ્યતે, તમનુજાનાતિ।
યદ્યયમનુત્પત્તિધર્મકઃ તતઃ સ્વકૃતસ્ય કર્મણઃ ફલમનુભવતિ જ્ઞાતા।
દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરમુત્તરં પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય કારણમ્, ઉત્તરોત્તરાપાયે ચ તદનન્તરાભાવાદપવર્ગ ઇતિ સ્યાતાં સંસારાપવર્ગૌં।
ઉત્પત્તિધર્મકે જ્ઞાતરિ પુનર્ન સ્યાતામ્।
ઉત્પન્નઃ ખલુ જ્ઞાતા દેહેન્દ્રિયવિષયબુદ્ધિવેદનાભિઃ સંબધ્યત ઇતિ નાસ્યેદં સ્વકૃતસ્ય કર્મણઃ ફલમ્।
ઉત્પન્નશ્ચ ભૂત્વા ન ભવતીતિ, તસ્યાવિદ્યમાનસ્ય નિરુદ્ધસ્ય વા સ્વકૃતકર્મણઃ ફલોપભોગો નાસ્તિ, તદેવમેકસ્યાનેકશરીરયોગઃ શરીરવિયોગશ્ચાત્યન્તં ન સ્યાદિતિ, યત્ર
કારણમનુપપદ્યમાનં પશ્યતિ, તન્નાનુજાનાતિ।
સો ઽયમેવંલક્ષણ ઊહસ્તર્ક ઇત્યુચ્યતે॥
કથં પુનરયં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થો ન તત્ત્વજ્ઞાનમેવેતિ? અનવધારણાત્।
અનુજાનાત્યયમેકતરં ધર્મં કારણોપપત્ત્યા, ન ત્વવધારયતિ ન વ્યવસ્યતિ ન નિશ્ચિનોતિ એવમેવેદમિતિ।
કથં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થ ઇતિ? તત્ત્વજ્ઞાનવિષયાભ્યનુજ્ઞાલક્ષણાદૂહાદ્ ભાવિતાત્પ્રસન્નાદનન્તરં પ્રમાણસામર્થ્યાત્ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્યેવં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થ ઇતિ॥
સો ઽયં તર્કઃ પ્રમાણાનિ પ્રતિસન્દધાનઃ પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞાનાત્ પ્રમાણસહિતો વાદે ઽપદિષ્ટ ઇતિ।
અવિજ્ઞાતતત્ત્વે ઽર્થે ઇતિ યથા સો ઽર્થો ભવતિ તસ્ય તથાભાવસ્તત્ત્વમવિપર્યયો યાથાતથ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.41 **********************
એતસ્મિશ્ચ તર્કવિષયે---
ન્ય્સ્_1,1.41: વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણ નિર્ણયઃ ॥
સ્થાપના સાધનમ્, પ્રતિષેધ ઉપાલમ્ભઃ।
તૌ સાધનોપાલમ્ભૌ પક્ષપ્રતિપક્ષાશ્રયૌ વ્યતિષક્તાવનુબન્ધેન પ્રવર્ત્તમાનૌ પક્ષપ્રતિપક્ષાવિત્યુચ્યેતે।
તયોરન્યતરસ્ય નિવૃત્તિઃ એકતરસ્યાવસ્થાનમવર્જનીયમવશ્યમ્ભાવિત્વાત્।
યસ્યાવસ્થાનં તસ્યાર્થાવધારણં નિર્ણયઃ॥
નેદં પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણં સમ્ભવતીતિ એકો હિ પ્રતિજ્ઞાતમર્થં તં હેતુતઃ સ્થાપયતિ પ્રતિષિદ્ધં ચોદ્ધરતિ દ્વિતીયસ્ય।
દ્વિતીયેન સ્થાપનાહેતુશ્ચ પ્રતિષિધ્યતે તસ્યૈવ પ્રતિષેધહેતુશ્ચોદ્ધ્રિયતે।
સ નિવર્ત્તતે।
તસ્ય નિવૃત્તૌ યો ઽવતિષ્ઠતે તેનાર્થાવધારણં નિર્ણયઃ॥
ઉભાભ્યામેવાર્થાવધારણમિત્યાહ।
કયા યુક્ત્યા? એકસ્ય સંભવો દ્વિતીયસ્યાસમ્ભવઃ।
તાવેતૌ સમ્ભવાસમ્ભવૌ વિમર્શં સહ નિવર્ત્તયત ઉભયસમ્ભવે।
ઉભયાસમ્ભવે ત્વનિવૃત્તો નિમર્શ ઇતિ।
વિમૃશ્યેતિ વિમર્શં કૃત્વા।
સો ઽયં વિમર્શઃ પક્ષપ્રતિપક્ષાવવદ્યોત્ય ન્યાયં પ્રવર્તયતીત્યુપાદીયત ઇતિ।
એતચ્ચ વિરુદ્ધયોરેકધર્મિસ્થયોર્બોધવ્યમ્।
યત્ર તુ ધર્મિસામાન્યગતૌ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌં હેતુતઃ સમ્ભવતઃ તત્ર સમુચ્ચયઃ, હેતુતો ઽર્થસ્ય તથાભાવોપપત્તેઃ।
યથા ક્રિયાવદ્ દ્રવ્યમિતિ લક્ષણવચને યસ્ય દ્રવ્યસ્ય ક્રિયાયોગો હેતુતઃ સંભવતિ તત્ ક્રિયાવત્, યસ્ય ન સંભવતિ તદક્રિયમિતિ।
એકધર્મિસ્થાયોશ્ચ વિરુદ્ધયોઃ ધર્મયોરયુગપદ્ભાવવિનોઃ કાલવિકલ્પઃ, યથા તદેવ દ્રવ્યં ક્રિયાયુક્તં ક્રિયાવત્, અનુત્પન્નોપરતક્રિયં પુનરક્રિયમિતિ॥
ન ચાયં નિર્ણયે નિયમઃ વિમૃશ્યૈવ પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણં નિર્ણય ઇતિ, કિં તર્હિ? ભવતિ ખલ્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુત્પન્નપ્રત્યક્ષે ઽર્થાવધારણં નિર્ણય ઇતિ, પરીક્ષાવિષયે તુ વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણં નિર્ણયઃ।
શાસ્ત્રે વાદે ચ વિમર્શવર્જમ્