ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

॥ ઇતિ વાત્સ્યાયનવિરચિતે ન્યાયભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકં સમાપ્તમ્ ॥
અથ ન્યાયભાષ્યપઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમાહ્નિકમ્
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.1 **********************
વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્ત્યોર્વિકલ્પાન્નિગ્રહસ્થાનબહુત્વમિતિ સંક્ષેપેણોક્તં તદિદાનીં વિર્ભજનીયમ્।
નિગ્રહસ્થાનાનિ ખલુ પરાજયવસ્તૂન્ય્ અપરાધાધિકરણાનિ પ્રાયેણ પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવાશ્રયાણિ તત્ત્વવાદિનમ્ અતત્ત્વવાદિનં ચાભિસંપ્લવન્તે, તેષાં વિભાગઃ---
ન્ય્સ્_5,2.1: પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરં પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસો હેત્વન્તરમર્થાન્તરં નિરર્થકમ્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્ અપાર્થકમ્ અપ્રાપ્તકાલં ન્યૂનમધિકં પુનરુક્તમ્ અનનુભાષણમ્ અજ્ઞાનમ્ અપ્રતિભા વિક્ષેપો મતાનુજ્ઞા પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં નિરનુયોજ્યાનુયોગોપસિદ્ધાન્તો હેત્વાભાસાશ્ચ નિગ્રહસ્થાનાનિ ॥
તાનીમાનિ દ્વાવિશતિધા વિભજ્ય લક્ષ્યન્તે

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.2 **********************
ન્ય્સ્_5,2.2: પ્રતિદૃષ્ટાન્તધર્માભ્યનુજ્ઞા સ્વદૃષ્ટાન્તે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ॥
સાધ્યધર્મપ્રત્યનીકેન ધર્મેણ પ્રત્યવસ્થિતે પ્રતિદૃષ્ટાન્તધર્મં સ્વદૃષ્ટાન્તે ઽભ્યનુજાનન્ પ્રતિજ્ઞાં જહાતીતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, નિદર્શનમ્-- ઽઐન્દ્રિયકત્વાદનિત્યઃ શબ્દો ઘટવત્ઽ ઇતિકૃતે. અપર આહ-- ઽદૃષ્ટમૈન્દ્રિયકત્વં સામાન્યે નિત્યે કસ્માન્ન તથા શબ્દઃ ?ઽ ઇતિ. ( એવમ્ ) પ્રત્યવસ્થિતે. ઇદમાહ-- ઽયદ્યૈન્દ્રિયકં સામાન્યં નિત્યમ્ ? કામં ઘટો નિત્યોસ્તુઽ ઇતિ, સ ખલ્વયં સાધકસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય નિત્યત્વં પ્રસઞ્જયન્ નિગમનાન્તમેવ પક્ષં જહાતિ. પક્ષં જહત્ પ્રતિજ્ઞા જહાતીત્યુચ્યતે-- પ્રતિજ્ઞાશ્રયત્વાત્ પક્ષસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.3 **********************
ન્ય્સ્_5,2.3: પ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રતિષેધે ધર્મવિકલ્પાત્તદર્થનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાતાર્થઃ-- ઽઅનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ ઘટવત્ઽ ઇત્યુક્તે યો ઽસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન હેતુવ્યભિચારઃ-- ઽસામાન્યમૈન્દ્રિયકં નિત્યમ્ઽ ઇતિ તસ્મિંશ્ચ પ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રતિષેધે ધર્મવિકલ્પાદિતિ ।
દૃષ્ટાન્તપ્રતિદૃષ્ટાન્તયોઃ સાધર્મ્યયોગે ધર્મભેદાત્ ।
સામાન્યમૈન્દ્રિયકં સર્વગતમ્ ઐન્દ્રિયકસ્ત્વ્ અસર્વગતો ઘટ ઇતિ ધર્મવિકલ્પાત્. તદર્થં નિર્દેશ ઇતિ સાધ્યસિદ્ધ્યર્થમ્।
કથમ્ ? યથા ઘટો ઽસર્વગત એવં શબ્દોપ્યસર્વગતો ઘટવદેવાનિત્ય ઇતિ, તત્ર-- ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ પૂર્વા પ્રતિજ્ઞા. ઽઅસર્વગતઃઽ ઇતિ દ્વિતીયા પ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્।
તત્ કથં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ?, ન પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધનં પ્રતિજ્ઞાન્તરં કિં તુ હેતુદૃષ્ટાન્તૌ સાધનં પ્રતિજ્ઞાયાઃ, તદેતદ્ અસાધનોપાદાનમ્ અનર્થકમિતિ. આનર્થક્યાન્નિગ્રહસ્થાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.4 **********************
ન્ય્સ્_5,2.4: પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ ॥
ઽગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમ્ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા. ઽરૂપાદિતો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધેઃઽ ઇતિ હેતુઃ. સોયં પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધઃ।
કથમ્ ?, યદિ ગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમ્ ? રૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધેઃ ( ઇતિ ) નોપપદ્યતે, અથ રૂપાદિભ્યોર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધિઃ ? ગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમિતિ, નોપપદ્યતે, ગુણવ્યતિરિક્તં ચ દ્રવ્યં રૂપાદિભ્યોર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ વિરુધ્યતે ।
વ્યાહન્યતે ।
ન સંભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.5 **********************
ન્ય્સ્_5,2.5: પક્ષપ્રતિષેધે પ્રતિજ્ઞાતાર્થાપનયનં પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસઃ ॥
ઽઅનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાત્ઽ ઇત્યુક્તે પરો બ્રૂયાત્-- ઽસામાન્યમૈન્દ્રિયકં ન ચાનિત્યમેવં શબ્દોપ્યૈન્દ્રિયકો ન ચાનિત્યઃઽ ઇતિ. એવં પ્રતિષિદ્ધે પક્ષે યદિ બ્રૂયાત્-- ઽકઃ પુનરાહ અનિત્યઃ શબ્દઃ (ઇતિ) ?ઽ ઇતિ. સોયં પ્રતિજ્ઞાતાર્થનિહ્નવઃ પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.6 **********************
ન્ય્સ્_5,2.6: અવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષિદ્ધે વિશેષમિચ્છતો હેત્વન્તરમ્ ॥
નિદર્શનમ્-- ઽએકપ્રકૃતીદં વ્યક્તમ્ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા. કસ્માદ્ હેતોઃ ? ઽએકપ્રકૃતીનાં વિકારાણાં પરિમાણાત્ઽ ઽમૃત્પૂર્વકાણાં શરાવાદીનાં દૃષ્ટં પરિમાણં યાવાન્ પ્રકૃતેર્વ્યૂહો ભવતિ તાવાન્ વિકારઃઽ ઇતિ. દૃષ્ટં ચ પ્રતિવિકારં પરિમાણમ્. અસ્તિ ચેદં પરિમાણં પ્રતિવ્યક્તમ્, તદેકપ્રકૃતીનાં વિકારાણાં પરિમાણાત્ પશ્યામો વ્યક્તમિદમેકપ્રકૃતીતિ।
અસ્ય વ્યભિચારેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્-- નાનાપ્રકૃતીનામેકપ્રકૃતીનાં ચ વિકારાણાં દૃષ્ટં પરિમાણમિતિ।
એવં પ્રતયવસ્થિતે આહ-- એકપ્રકૃતિસમન્વયે સતિ શરાવાદિવિકારાણાં પરિમાણદર્શનાત્. સુખદુઃખમોહસમન્વિતં હીદં વ્યક્તં પરિમિતં ગૃહ્યતે. તત્ર પ્રકૃત્યન્તરરૂપસમન્વયાભાવે સત્યેકપ્રકૃતિત્વમિતિ।
તદિદમવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષિદ્ધે વિશેષં બ્રુવતો હેત્વન્તરં ભવતિ, સતિ ચ હેત્વન્તરભાવે પૂર્વસ્ય હેતોરસાધકત્વાન્નિગહસ્થાનમ્, હેત્વન્તર વચને સતિ યદિ હેત્વર્થનિદર્શનો દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે ? નેદં વ્યક્તમેકપ્રકૃતિ ભવતિ-- પ્રકૃત્યન્તરોપાદાનાત્, અથ નોપાદીયતે ?. દૃષ્ટાન્તે હેત્વર્થસ્યાનિદર્શિતસ્ય સાધકભાવાનુપપત્તેઃ આનર્થક્યાદ્ હેતોરનિવૃત્તં નિગ્રહસ્થાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.7 **********************
ન્ય્સ્_5,2.7: પ્રકૃતાદર્થાદપ્રતિસંબદ્ધાર્થમ્ અર્થાન્તરમ્ ॥
યથોક્તલક્ષણે પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહે હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધૌ પ્રકૃતાયાં બ્રૂયાત્-- ઽનિત્યઃ શબ્દઃ અસ્પર્શત્વાદિતિ હેતુઃઽ હેતુર્નામ હિનોતેર્ધાતોસ્તુનિ પ્રત્યયે કૃદન્તપદમ્. પદં ચ-- નામાખ્યાતોપસર્ગનિપાતાઃ, અભિધેયસ્ય ક્રિયાન્તરયોગાદ્ વિશિષ્યમાણરૂપઃ શબ્દો નામ, ક્રિયાકારકસમુદાયઃ. કારકસંખ્યાવિશિષ્ટક્રિયાકાલયોગાભિધાયિ આખ્યાતમ્. ધાત્વર્થમાત્રં ચ કાલાભિધાનવિશિષ્ટમ્, પ્રયોગેષ્વર્થાદભિદ્યમાનરૂપા નિપાતાઃ, ઉપસૃજ્યમાનાઃ ક્રિયાવદ્યોતકા ઉપસર્ગાઃ, ઇત્યેવમાદિ. તદર્થાન્તરં વેદિતવ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.8 **********************
ન્ય્સ્_5,2.8: વર્ણક્રમનિર્દેશવદ્ નિરર્થકમ્ ॥
યથાનિત્યઃ શબ્દઃ કચટતપાનાં જબગડદશત્વાત્ ઝભઞ્ઘઢધષવત્ઽ ઇતિ, એવંપ્રકારં નિરર્થકમ્-- અભિધાનાભિધેયભાવાનુપપત્તૌ અર્થગતેરભાવાદ્ વર્ણાઃ ક્રમેણ નિર્દિશ્યન્તે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.9 **********************
ન્ય્સ્_5,2.9: પરિષત્પ્રતિવાદિભ્યાં ત્રિરભિહિતમપ્યવિજ્ઞાતમ્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્ ॥
યદ્ વાક્યં પરિષદા પ્રતિવાદિના ચ ત્રિરભિહિતમપિ ન વિજ્ઞાયતે શ્લિષ્ટશબ્દમ્ અપ્રતીતપ્રયોગમ્ અતિદ્રુતોચ્ચારિતમિત્યેવમાદિના કારણેન તદવિજ્ઞાતાર્થમ્, અવિજ્ઞાતાર્થમ્ અસામર્થ્યસંવરણાય પ્રયુક્તમિતિ નિગ્રહસ્થાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.10 **********************
ન્ય્સ્_5,2.10: પૌર્વાપર્યાયોગાદપ્રતિસંબદ્ધાર્થમ્ અપાર્થકમ્ ॥
યત્રાનેકસ્ય પદસ્ય વાક્યસ્ય વા પૌર્વાપયેણાન્વયયોગો નાસ્તિ ઇત્ય્ અસંબદ્ધાર્થત્વં ગૃહ્યતે તત્સમુદાયાર્થસ્યાપાયાદપાર્થકં યથા-- ઽદશ દાડિમાનિ. ષડપૂપાઃ. કુણ્ડમજાજિનમ્. પલલપિણ્ડઃ. અધરૌરુકમેતત્. કુમાર્યાઃ પ્રાય્યં તસ્યાઃ પિતા અપ્રતિશીનઃઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.11 **********************
ન્ય્સ્_5,2.11: અવયવવિપર્યાસવચનમ્ અપ્રાપ્તકાલમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાદીનામક્યવાનાં યથાલક્ષણમર્થવશાત્ ક્રમઃ તત્રાવયવવિપર્યાસેન વચનમ્ અપ્રાપ્તકાલમ્ અસંબદ્ધાર્થં નિગ્રહસ્થાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.12 **********************
ન્ય્સ્_5,2.12: હીનમન્યતમેનાપ્યવયવેન ન્યૂનમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાદીનામવયવાનામન્યતમેવાપ્યવયવેન હીનં ન્યૂનં નિગ્રહસ્થાનમ્-- સાધનાભાવે સાધ્યાસિદ્ધિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.13 **********************
ન્ય્સ્_5,2.13: હેતૂદાહરણાધિકમ્ અધિકમ્ ॥
એકેન કૃતત્વાદન્યતરસ્યાનર્થક્યમિતિ, તદેતન્નિયમાભ્યુપગમે વેદિતવ્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.14 **********************
ન્ય્સ્_5,2.14: શબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચનં પુનરુક્તમન્યત્રાનુવાદાત્ ॥
અન્યત્રાનુવાદાત્ શબ્દપુનરુક્તમ્ અર્થપુનરુક્તં વા-- ઽનિત્યઃ શબ્દઃ નિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ શબ્દપુનરુક્તમ્. અર્થપુનરુક્તમ્-- ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃ. નિરોધધર્મકો ધ્વાનઃઽ ઇતિ।
અનુવાદે ત્વ્ અપુનરુક્તમ્-- શબ્દાભ્યાસાદર્થવિશેષોપપત્તેઃ યથા--
"હેત્વપદેશાત્ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમ્ 1-1-39"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.15 **********************
ન્ય્સ્_5,2.15: અર્થાદાપન્નસ્ય સ્વશબ્દેન પુનર્વચનમ્ ॥
પુનરુક્તમિતિ પ્રકૃતમ્, નિદર્શનમ્-- ઽઉત્પત્તિધર્મકત્વાદનિત્યમ્ઽ
ઇત્યક્ત્વા અર્થાદાપન્નસ્ય યો ઽભિધાયકઃ શબ્દસ્તેન
સ્વશબ્દેન બ્રૂયાત્-- ઽઅનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યમ્ઽ
ઇતિ તચ્ચ પુનરુક્તં વેદિતવ્યમ્-- અર્થસંપ્રત્યયાર્થે
શબ્દપ્રયોગે પ્રતીતઃ સો ઽર્થો ઽર્થાપત્ત્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.16 **********************
ન્ય્સ્_5,2.16: વિજ્ઞાતસ્ય પરિષદા ત્રિરભિહિતસ્યાપ્ય્ અપ્રત્યુચ્ચારણમ્ અનનુભાષણમ્ ॥
વિજ્ઞાતસ્ય વાક્યાર્થસ્ય પરિષદા પ્રતિવાદિના
ત્રિરભિહિતસ્ય યદ્ અપ્રત્યુચ્ચારણં તદ્ અનનુભાષણં
નામ નિગ્રહસ્થાનામિતિ, અપ્રત્યુચ્ચારયન્ કિમાશ્રયં
પરપક્ષપ્રતિષેધં બ્રૂયાત્ ?

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.17 **********************
ન્ય્સ્_5,2.17: અવિજ્ઞાતં ચાજ્ઞાનમ્ ॥
વિજ્ઞાતાર્થસ્ય પરિષદા. પ્રતિવાદિના ત્રિરભિહિતસ્ય યદવિજ્ઞાન
તદ્ અજ્ઞાનં નિગ્રહસ્થાનમિતિ, અયં ખલ્વવિજ્ઞાય
કસ્ય પ્રતિષેધં બ્રૂયાદિતિ ?

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.18 **********************
ન્ય્સ્_5,2.18: ઉત્તરસ્યાપ્રતિપત્તિરપ્રતિભા ॥
પરપક્ષપ્રતિષેધઃ ઉત્તરં તદ્ યદા ન પ્રતિપદ્યતે ? તદા નિગૃહીતો ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.19 **********************
ન્ય્સ્_5,2.19: કાર્યવ્યાસઙ્ગાત્ કથાવિચ્છેદો વિક્ષેપઃ ॥
યત્ર કર્તવ્યં વ્યાસજ્ય કથાં વ્યવચ્છિનત્તિ--
ઽઇદં મે કરણીયં વિદ્યતે તસ્મિન્ન્ અવસિતે પશ્ચાત્ કથયિષ્યામીતિ (તત્) વિક્ષેપો નામ નિગ્રહસ્થાનમ્।
એકનિગ્રહાવસાનાયાં કથાયાં સ્વયમેવ કથાન્તરં પ્રતિપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.20 **********************
ન્ય્સ્_5,2.20: સ્વપક્ષે દોષાભ્યુપગમાત્ પરપક્ષે દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા ॥
યઃ પરેણ ચોદિતં દોષં સ્વપક્ષે ઽભ્યુપગમ્ય ।
અનુદ્ધૃત્ય વદતિ-- ઽભવત્પક્ષેપિ સમાનો દોષઃઽ
ઇતિ. સ સ્વપક્ષે દોષાભ્યુપગમાત્ પરપક્ષે
દોષં પ્રસઞ્જયન્ પરમતમ્ અનુજાનાતીતિ
મતાનુજ્ઞાનામ નિગ્રહસ્થાનમાપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.21 **********************
ન્ય્સ્_5,2.21: નિગ્રહસ્થાનપ્રાપ્તસ્યાનિગ્રહઃ પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્ ॥
પર્યનુયોજ્યો નામ નિગ્રહોપપત્ત્યા ચોદનીયઃ. તસ્યોપેક્ષણમ્ = ઽનિગ્રહસ્થાનં પ્રાપ્તો ઽસીત્ય્ અનનુયોગઃ।
એતચ્ચ ઽકસ્ય પરાજયઃ ?ઽ ઇત્યનુક્તયા પરિષદા
વચનીયમ્-- ન ખલુ નિગ્રહં પ્રાપ્તઃ સ્વકૌપીનં
વિવૃણુયાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.22 **********************
ન્ય્સ્_5,2.22: અનિગ્રહસ્થાને નિગ્રહસ્થાનાભિયોગો નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ ॥
નિગ્રહસ્થાનલક્ષણસ્ય મિથ્યાધ્યવસાયાદ્ અનિગ્રહસ્થાને
ઽનિગૃહીતોસીતિ પરં બ્રુવન્ નિરવનુગોજ્યાનુયોગાદ્
નિરનુગોજ્યાનુયોગાદ્ નિગૃહીતો વેદિતવ્ય
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.23 **********************
ન્ય્સ્_5,2.23: સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્યાનિયમાત્ કથાપ્રસઙ્ગો ઽપસિદ્ધાન્તઃ ॥
કસ્યચિદર્થસ્ય તથાભાવં પ્રતિજ્ઞાય પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિપર્યયાત્ ।
અનિયમાત્ કથાં પ્રસઞ્જયતો ઽપસિદ્ધાન્તો
વેદિતવ્યો યથા-- ઽન સદ્ આત્માનં જહાતિ ।
ન સતો વિનાશઃ, નાસદ્ આત્માનં લભતે = નાસદુત્પદ્યતેઽ ઇતિ સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્ય
સ્વપક્ષં વ્યવસ્થાપયતિ--એકપ્રકૃતીદં વ્યક્તમ્--
વિકારાણામન્વયદર્શનાત્. મૃદન્વિતાનાં
શરાવાદીનાં દૃષ્ટમેકપ્રકૃતિત્વં તથા ચાયં
વ્યક્તભેદઃ સુખદુઃખમોહસમન્વિતો દૃશ્યતે
તસ્માત્ સમન્વયદર્શનાત્ સુખાદિભિરેકપ્રકૃતીદં વિશ્વમિતિ।
એવમુક્તવાન્ અનુયુજ્યતે-- અથ પ્રકૃતિર્વિકાર
ઇતિ કથં લક્ષિતવ્યમ્ ? ઇતિ, યસ્યાવસ્થિતસ્ય
ધર્માન્તરનિવૃત્તૌ ધર્માન્તરં પ્રવર્તતે સા
પ્રકૃતિઃ. યચ્ચ ધર્માન્તરં પ્રવર્તતે સ વિકાર
ઇતિ।
સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિપર્યયાત્ ।
અનિયમાત્ કથાં પ્રસઞ્જયતિ ।
પ્રતિજ્ઞાતં ખલ્વનેન-- નાસદાવિર્ભવતિ ન
સત્તિરો ભવતીતિ।
સદસતોશ્ચ તિરોભાવાવિર્ભાવમ્ અન્તરેણ
ન કસ્યચિત્ પ્રવૃત્તિઃ પ્રવૃત્ત્યુપરમશ્ચ ભવતિ,
મૃદિ ખલ્વસ્થિતાયાં ભવિષ્યતિ શરાવાદિલક્ષણં
ધર્માન્તરમિતિ પ્રવૃત્તિર્ભવતિ. અભૂદિતિ
ચ પ્રવૃત્ત્યુપરમઃ. તદેતદ્ મૃદ્ધર્માણામપિ
ન સ્યાત્, એવં પ્રત્યવસ્થિતો યદિ સતશ્ચાત્મહાનમ્ અસતશ્ચાત્મલાભમભ્યુપૈતિ ? તદસ્યાપસિદ્ધાન્તો નિગ્રહસ્થાનં ભવતિ,
અથ નાભ્યુપૈતિ ? પ્રક્ષો ઽસ્ય ન સિધ્યતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.24 **********************
ન્ય્સ્_5,2.24: હેત્વાભાસાશ્ચ યથોક્તાઃ ॥
હેત્વાભાસાશ્ચ નિગ્રહસ્થાનાનિ ।
કિં પુનર્લક્ષણાન્તરયોગાદ્ હેત્વાભાસા
નિગ્રહસ્થાનત્વમાપન્નાઃ યથા પ્રમાણાનિ પ્રમેયત્વમ્ ? ઇત્યત આહ-- યથોક્તા ઇતિ ।
હેત્વાભાસલક્ષણેનૈવ નિગ્રહસ્થાનભાવ
ઇતિ।
તે ઇમે પ્રમાણાદયઃ પદાર્થા ઉદ્દિષ્ટા
લક્ષિતાઃ પરીક્ષિતાશ્ચેતિ