ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

% પ્.1035
અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમ્ આહ્નિકમ્।
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.1 **********************
કિં નુ ખલુ ભોઃ યાવન્તો વિષયાસ્ તાવત્સુ પ્રત્યેકં તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, અથ ક્વચિદ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ। કશ્ ચાત્ર વિશેષઃ? ન તાવદ્ એકૈકત્ર યાવદ્ વિષયમ્ ઉત્પદ્યતે જ્ઞેયાનામ્ આનન્ત્યાત્। નાપિ ક્વચિદ્ ઉત્પદ્યતે, યત્ર નોત્પદ્યતે તત્રાનિવૃત્તો મોહ ઇતિ મોહશેષપ્રસઙ્ગઃ। ન ચાન્યવિષયેણ તત્ત્વજ્ઞાનેનાન્યવિષયો મોહઃ શક્યઃ પ્રતિષેદ્ધુમ્ ઇતિ।
% પ્.1036
મિથ્યાજ્ઞાનં વૈ ખલુ મોહો ન તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તિમાત્રમ્। તચ્ ચ મિથ્યાજ્ઞાનં યત્ર વિષયે પ્રવર્તમાનં સંસારબીજં ભવતિ સ વિષયસ્ તત્ત્વતો જ્ઞેય ઇતિ।
કિં પુનસ્ તન્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્? અનાત્મન્ય્ આત્મગ્રહઃ, અહમ્ અસ્મીતિ મોહો ઽહઙ્કાર ઇતિ। અનાત્માનં ખલ્વ્ અહમ્ અસ્મીતિ પશ્યતો દૃષ્ટિર્ અહઙ્કાર ઇતિ। કિં પુનસ્ તદર્થજાતં યદ્વિષયો ઽહઙ્કારઃ? શરીરેન્દ્રિયમનોવેદનાબુદ્ધયઃ। કથં તદ્વિષયો ઽહઙ્કારઃ સંસારબીજં ભવતિ?
% ભવતિ?] પ્.1037
અયં ખલુ શરીરાદ્યર્થજાતમ્ અહમ્ અસ્મીતિ વ્યવસિતઃ તદુચ્છેદેનાત્મોચ્છેદં મન્યમાનો ઽનુચ્છેદતૃષ્ણાપરિપ્લુતઃ પુનઃ પુનસ્ તદ્ ઉપાદત્તે, તદ્ ઉપાદદાનો જન્મમરણાય યતતે, તેનાવિયોગાન્ નાત્યન્તં દુઃખાદ્ વિમુચ્યત ઇતિ। યસ્ તુ દુઃખં દુઃખાયતનં દુઃખાનુષક્તં સુખં ચ સર્વમ્ ઇદં દુઃખમ્ ઇતિ પશ્યતિ સ દુઃખં પરિજાનતિ। પરિજ્ઞાતં ચ દુઃખં પ્રહીણં ભવત્ય્ અનુપાદાનાત્ સવિષાન્નવત્। એવં દોષાન્ કર્મ ચ દુઃખહેતુર્ ઇતિ પશ્યતિ। ન ચાપ્રહીણેષુ દોષેષુ દુઃખપ્રબન્ધોચ્છેદેન શક્યં ભવિતુમ્ ઇતિ દોષાન્ જહાતિ, પ્રહીણેષુ ચ દોષેષુ ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિસન્ધાનાયેત્ય્ ઉક્તમ્।
પ્રેત્યભાવફલદુઃખાનિ ચ જ્ઞેયાનિ વ્યવસ્થાપયતિ કર્મ ચ દોષાંશ્ ચ પ્રહેયાન્। અપવર્ગો ઽધિગન્તવ્યસ્ તસ્યાધિગમોપાયસ્ તત્ત્વજ્ઞાનમ્। એવં ચતસૃભિર્ વિધાભિઃ પ્રમેયં વિભક્તમ્ આસેવમાનસ્યાભ્યસ્યતો ભાવયતઃ સમ્યગ્દર્શનં યથાભૂતાવબોધસ્ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે।
એવં ચ ---
ન્ય્સ્_4,2.1: દોષનિમિત્તાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ અહઙ્કારનિવૃત્તિઃ ॥
% પ્.1038
શરીરાદિદુઃખાન્તં પ્રમેયં દોષનિમિત્તં તદ્વિષયત્વાન્ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય। તદ્ ઇદં તત્ત્વજ્ઞાનં તદ્વિષયમ્ ઉત્પન્નમ્ અહઙ્કારં નિવર્તયતિ સમાનવિષયે તયોર્ વિરોધાત્। એવં તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ ``દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામ્ ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદ્ અપવર્ગઽઽ ઇતિ। સ ચાયં શાસ્ત્રાર્થસંગ્રહો ઽનૂદ્યતે નાપૂર્વો વિધીયતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.2 **********************
% પ્.1039
પ્રસઙ્ખ્યાનાનુપૂર્વી તુ ખલુ ---
ન્ય્સ્_4,2.2: દોષનિમિત્તં રૂપાદયો વિષયાઃ સઙ્કલ્પકૃતાઃ ॥
કામવિષયા ઇન્દ્રિયાર્થા ઇતિ રૂપાદય ઉચ્યન્તે। તે મિથ્યા સઙ્કલ્પ્યમાના રાગદ્વેષમોહાન્ પ્રવર્તયન્તિ, તાન્ પૂર્વં પ્રસઞ્ચક્ષીત। તાંશ્ ચ પ્રસઞ્ચક્ષાણસ્ય રૂપાદિવિષયો મિથ્યાસઙ્કલ્પો નિવર્તતે। તન્નિવૃત્તાવ્ અધ્યાત્મં શરીરાદિ પ્રસઞ્ચક્ષીત। તત્પ્રસઙ્ખ્યાનાદ્ અધ્યાત્મવિષયો ઽહઙ્કારો નિવર્તતે।
% -દ્ અધ્યાત્મવિષયો ઽહઙ્કારો] પ્.1040
સો ઽયમ્ અધ્યાત્મં બહિશ્ ચ વિવિક્તચિત્તો વિહરન્ મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.3 **********************
અતઃ પરં કાચિત્ સંજ્ઞા હેયા કાચિદ્ ભાવયિતવ્યેત્ય્ ઉપદિશ્યતે, નાથનિરાકરણમ્ અર્થોપાદાનં વા। કથમ્ ઇતિ? ---
ન્ય્સ્_4,2.3: તન્નિમિત્તં ત્વ્ અવયવ્યભિમાનઃ ॥
તેષાં દોષાણાં નિમિત્તં ત્વ્ અવયવ્યભિમાનઃ। સા ચ ખલુ સ્ત્રીસંજ્ઞા સપરિષ્કારા પુરુષસ્ય, પુરુષસંજ્ઞા ચ સ્ત્રિયાઃ સપરિષ્કારા નિમિત્તસંજ્ઞા અનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞા ચ।
% ચ।] પ્.1041
નિમિત્તસંજ્ઞા --- રસનાશ્રોત્રમ્, દન્તોષ્ઠમ્, ચક્ષુર્નાસિકમ્। અનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞા --- ઇત્થં દણ્ડા ઇત્થમ્ ઓષ્ઠાવ્ ઇતિ। સેયં સંજ્ઞા કામં વર્ધયતિ તદનુષક્તાંશ્ ચ દોષાન્ વિવર્જનીયાન્, વર્જનં ત્વ્ અસ્યાઃ। ભેદેનાવયવસંજ્ઞા --- કેશલોમમાંસશોણિતાસ્થિસ્નાયુશિરાકફપિત્તોચ્ચારાદિસંજ્ઞા;
% -શોણિતાસ્થિ...] પ્.1042
તામ્ અશુભસંજ્ઞેત્ય્ આચક્ષતે। તામ્ અસ્ય ભાવયતઃ કામરાગઃ પ્રહીયતે।
સત્ય્ એવ ચ દ્વિવિધે વિષયે કાચિત્ સંજ્ઞા ભાવનીયા કાચિત્ પરિવર્જનીયેત્ય્ ઉપદિશ્યતે, યથા વિષસમ્પૃક્તે ઽન્ને ઽન્નસંજ્ઞોપાદાનાય વિષસંજ્ઞા પ્રહાણાયેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.4 **********************
% પ્.1043
અથેદાનીમ્ અર્થં નિરાકરિષ્યતાવયવિનિરાકરણમ્ ઉપપાદ્યતે ---
ન્ય્સ્_4,2.4: વિદ્યાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ ॥
સદસતોર્ ઉપલમ્ભાદ્ વિદ્યા દ્વિવિધા, સદસતોર્ અનુપલમ્ભાદ્ અવિદ્યાપિ દ્વિવિધા। ઉપલમ્ભ્યમાને ઽવયવિનિ વિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ, અનુપલભ્યમાને ચાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ। સો ઽયમ્ અવયવી *યદ્ ઉપલભ્યતે (fઓલ્લોwઇન્ગ્ ઠકુર્, યદ્ય્ અપલભ્યતે ઋઇન્સેન્) અથાપિ નોપલભ્યતે ન કથઞ્ચન સંશયાન્ મુચ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.5 **********************
% પ્.1044
ન્ય્સ્_4,2.5: તદસંશયઃ પૂર્વહેતુપ્રસિદ્ધત્વાત્ ॥
તસ્મિન્ન્ અનુપપન્નઃ સંશયઃ। કસ્માત્? પૂર્વોક્તહેતૂનામ્ અપ્રતિષેધાદ્ અસ્તિ દ્રવ્યાન્તરારમ્ભ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.6 **********************
% પ્.1045
ન્ય્સ્_4,2.6: વૃત્ત્યનુપપત્તેર્ અપિ ન સંશયઃ ॥
વૃત્ત્યનુપપત્તેર્ અપિ તર્હિ સંશયાનુપપત્તિર્ નાસ્ત્ય્ અવયવીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.7 **********************
તદ્ વિભજતે ---
ન્ય્સ્_4,2.7: કૃત્સ્નૈકદેશાવૃત્તિત્વાદ્ અવયવાનામ્ અવયવ્યભાવઃ ॥
એકૈકો ઽવયવો ન તાવત્ કૃત્સ્ને ઽવયવિનિ વર્તતે, તયોઃ પરિમાણભેદાદ્ અવયવાન્તરસમ્બન્ધાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ ચ। નાપ્ય્ અવયવ્યેકદેશેન, ન હ્ય્ અસ્યાન્યે અવયવા એકદેશભૂતાઃ સન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.8 **********************
% પ્.1046
અથાવયવેષ્વ્ એવાવયવી વર્તતે---
ન્ય્સ્_4,2.8: તેષુ ચાવૃત્તેર્ અવયવ્યભાવઃ ॥
ન તાવત્ પ્રત્યવયવં વર્તતે, તયોઃ પરિમાણભેદાદ્ દ્રવ્યસ્ય ચૈકદ્રવ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્। નાપ્ય્ એકદેશૈઃ સર્વેષુ અન્યાવયવાભાવાત્। તદ્ એવં ન યુક્તઃ સંશયો નાસ્ત્ય્ અવયવીતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.9 **********************
% પ્.1047
ન્ય્સ્_4,2.9: પૃથક્ ચાવયવેભ્યો ઽવૃત્તેઃ ॥
અવયવ્યભાવ ઇતિ વર્તતે। ન ચાયં પૃથગ્ અવયવેભ્યો વર્તતે અગ્રહણાત્ નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાચ્ ચ। તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ અવયવીતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.10 **********************
% પ્.1048
ન્ય્સ્_4,2.10: ન ચાવયવ્યવયવાઃ ॥
ન ચાવયવાનાં ધર્મો ઽવયવી। કસ્માત્? ધર્મમાત્રસ્ય ધર્મિભિર્ અવયવૈઃ પૂર્વવત્ સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ। પૃથક્ ચાવયવેભ્યો ધર્મિભ્યો ધર્મસ્યાગ્રહણાદ્ ઇતિ સમાનમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.11 **********************
% પ્.1049
ન્ય્સ્_4,2.11: એકસ્મિન્ ભેદાભાવાદ્ ભેદશબ્દપ્રયોગાનુપપત્તેર્ અપ્રશ્નઃ ॥
કિં પ્રત્યવયવં કૃત્સ્નો ઽવયવી વર્તતે અથૈકદેશેનેતિ નોપપદ્યતે પ્રશ્નઃ। કસ્માત્? એકસ્મિન્ ભેદાભાવાદ્ ભેદશબ્દપ્રયોગાનુપપત્તેઃ। કૃત્સ્નમ્ ઇત્ય્ અનેકસ્યાશેષાભિધાનમ્, એકદેશ ઇતિ નાનાત્વે કસ્યચિદ્ અભિધાનમ્। તાવ્ ઇમૌ કૃત્સ્નૈકદેશશબ્દૌ ભેદવિષયૌ નૈકસ્મિન્ન્ અવયવિન્ય્ ઉઅપપદ્યેતે ભેદાભાવાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.12 **********************
અન્યાવયવાભાવાન્ નૈકદેશેન વર્તત ઇત્ય્ અહેતુઃ---
ન્ય્સ્_4,2.12: અવયવાન્તરભાવે ઽપ્ય્ અવૃત્તેર્ અહેતુઃ ॥
અવયવાન્તરાભાવાદ્ ઇતિ। યદ્ય્ અપિ એકદેશો ઽવયવાન્તરભૂતઃ સ્યાત્ તથાપ્ય્ અવયવે ઽવયવાન્તરં વર્તતે નાવયવીતિ અન્યો ઽવયવીતિ।
% -વાન્તરં વર્તતે ...] પ્.1050
અન્યાવયવભાવે ઽપ્ય્ અવૃત્તેર્ અવયવિનો નૈકદેશેન વૃત્તિર્ અન્યાવયવાભાવાદ્ ઇત્ય્ અહેતુઃ।
વૃત્તિઃ કથમ્ ઇતિ ચેત્? એકસ્યાનેકત્રાશ્રયાશ્રિતસમ્બન્ધલક્ષણા પ્રાપ્તિઃ। આશ્રયાશ્રિતભાવઃ કથમ્ ઇતિ ચેત્? યસ્ય યતો ઽન્યત્રાત્મલાભાનુપપત્તિઃ સ આશ્રયઃ। ન કારણદ્રવ્યેભ્યો ઽન્યત્ર કાર્યદ્રવ્યમ્ આત્માનં લભતે વિપર્યયસ્ તુ કારણદ્રવ્યેષ્વ્ ઇતિ।
નિત્યેષુ કથમ્ ઇતિ ચેત્, અનિત્યેષુ દર્શનાત્ સિદ્ધમ્, નિત્યેષુ દ્રવ્યેષુ કથમ્ આશ્રયાશ્રયિભાવ ઇતિ ચેત્? અનિત્યેષુ દ્રવ્યગુણેષુ દર્શનાદ્ આશ્રયાશ્રિતભાવસ્ય નિત્યેષુ સિદ્ધિર્ ઇતિ।
% પ્.1053
તસ્માદ્ અવયવ્યભિમાનઃ પ્રતિષિધ્યતે નિઃશ્રેયસકામસ્ય, નાવયવી, યથા રૂપાદિષુ મિથ્યાસઙ્કલ્પો ન રૂપાદય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.13 **********************
% પ્.1054
સર્વાગ્રહણમ્ અવયવ્યસિદ્ધેર્ ઇતિ પ્રત્યવસ્થિતો ઽપ્ય્ એતદ્ આહ ---
ન્ય્સ્_4,2.13: કેશસમૂહે તૈમિરિકોપલબ્ધિવત્ તદુપલબ્ધિઃ ॥
યથૈકૈકઃ કેશસ્ તૈમિરિકેણ નોપલભ્યતે કેશસમૂહસ્ તૂપલભ્યતે, તથૈકૈકો ઽણુર્ નોપલભ્યતે અણુસઞ્ચયસ્ તૂપલભ્યતે, તદ્ ઇદમ્ અણુસમૂહવિષયં ગ્રહણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.14 **********************
ન્ય્સ્_4,2.14: સ્વવિષયાન્ અતિક્રમેણેન્દિર્યસ્ય પટુમન્દભાવાદ્ વિષયગ્રહણસ્ય તથાભાઅવો નાવિષયે પ્રવૃત્તિઃ ॥
યથાવિષયમ્ ઇન્દ્રિયાણાં પટુમન્દભાવાદ્ વિષયગ્રહણાનાં પટુમન્દભાવો ભવતિ। ચક્ષુઃ ખલુ પ્રકૃષ્યમાણં નાવિષયં ગન્ધં ગૃહ્ણાતિ, નિકૃષ્યમાણં ચ ન સ્વવિષયાત્ પ્રચ્યવતે। સો ઽયં તૈમિરિકઃ કશ્ચિચ્ ચક્ષુર્ વિષયંકેશં ન ગૃહ્ણાતિ, કશ્ચિદ્ ગૃહ્ણાતિ કેશસમૂહમ્।
% પ્.1055
ઉભયં હ્ય્ અતૈમિમિરિકેણ ચક્સ્.ઉષા ગૃહ્યતે। પરમાણવસ્ ત્વ્ અતીન્દ્રિયા ઇન્દ્રિયાવિષયભૂતા ન કેનચિદ્ ઇન્દ્રિયેણ ગૃહ્યન્તે, સમુદિતાસ્ તુ ગૃહ્યન્તે, ઇત્ય્ અવિષયે પ્રવૃત્તિર્ ઇન્દ્રિયસ્ય પ્રસજ્યેત। ન જાત્વ્ અર્થાન્તરમ્ અણુભ્યો ગૃહ્યત ઇતિ। તે ખલ્વ્ ઇમે પરમાણવઃ સન્નિહિતા ગૃહ્યમાણા અતીન્દ્રિયત્વં જહતિ, વિયુક્તાશ્ ચાગૃહ્યમાણા ઇન્દ્રિયવિષયત્વં ન લભન્ત ઇતિ। સો ઽયં દ્રવ્યાન્તરાનુત્પત્તાવ્ અતિમહાન્ વ્યાઘાત ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે દ્રવ્યાઅન્તરમ્ યદ્ ગ્રહણસ્ય વિષય ઇતિ।
સઞ્ચયમાત્રં વિષય ઇતિ ચેન્ ન, સઞ્ચયસ્ય સંયોગભાવાત્ તસ્ય ચાતીન્દ્રિયસ્યાગ્રહણાદ્ અયુક્તમ્। સઞ્ચયઃ ખલ્વ્ અનેકસ્ય સંયોગઃ, સ ચ ગૃહ્યમાણાશ્રયો ગૃહ્યતે નાતીન્દ્રિયાશ્રયઃ, ભવતિ હીદમ્ અનેન સંયુક્તમ્ ઇતિ। તસ્માદ્ યુક્તમ્ એતદ્ ઇતિ।
% પ્.1056
ગૃહ્યમાણસ્ય ચેન્દ્રિયેણ વિષયસ્યાવરણાદ્યનુપલબ્ધિકારણમ્ ઉપલભ્યતે। તસ્માન્ નેન્દ્રિયદૌર્બલ્યાદ્ અનુપલબ્ધિર્ અણૂનામ્, યથા નેન્દ્રિયદૌર્બલ્યાચ્ ચક્ષુષાનુપલબ્ધિર્ ગન્ધાદીનામ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.15 **********************
ન્ય્સ્_4,2.15: અવયવાવયવિપ્રસઙ્ગશ્ ચૈવમ્ આ પ્રલયાત્ ॥
યઃ ખલ્વ્ અવયવિનો ઽવયવેષુ વૃત્તિપ્રતિષેધાદ્ અભાવઃ સો ઽયમ્ અવયવસ્યાવયવેષુ પ્રસજ્યમાનઃ સર્વપ્રલયાય વા કલ્પેત, નિરવયવાદ્ વા પરમાણુતો નિવર્તેત। ઉભયથા ચોપલબ્ધિવિષયસ્યાભાવઃ, તદભાવાદ્ ઉપલભ્યભાવઃ। ઉપલભ્યાશ્રયશ્ ચાયં વૃત્તિપ્રતિષેધઃ, સ આશ્રયં વ્યાઘ્નન્ આત્મઘાતાય કલ્પત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.16 **********************
% પ્.1057
અથાપિ ---
ન્ય્સ્_4,2.16: ન પ્રલયો ઽનુસદ્ભાવાત્ ॥
અવયવવિભાગમ્ આશ્રિત્ય વૃત્તિપ્રતિષેધાદ્ અભાવઃ પ્રસજ્યમાનો નિરવયવાત્ પરમાણોર્ નિવર્તતે ન સર્વપ્રલયાય કલ્પતે, નિરવયવત્વં તુ પરમાણોર્ વિભાગૈર્ અલ્પતરપ્રસઙ્ગસ્ય યતો નાલ્પીયસ્ તત્રાવસ્થાનાત્। લોષ્ટસ્ય ખલુ પ્રવિભજ્યમાનાવયવસ્યાલ્પતરમ્ અલ્પતમમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરં ભવતિ। સ ચાયમ્ અલ્પતરપ્રસઙ્ગઃ યસ્માન્ નાલ્પતરમ્ અસ્તિ યઃ પરમો ઽલ્પસ્ તત્ર નિવર્તતે, યતશ્ ચ નાલ્પીયો ઽસ્તિ તં પરમઽનું પ્રચક્ષ્મહે ઇતિ॥16\\
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.17 **********************
% પ્.1058
ન્ય્સ્_4,2.17: પરં વા ત્રુટેઃ ॥
અવયવવિભાગસ્યાનવસ્થાનાદ્ દ્રવ્યાણામ્ અસઙ્ખ્યેયત્વાત્ ત્રુટિત્વનિવૃત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.18 **********************
% પ્.1059
અથેદાનીમ્ આનુપલમ્ભિકઃ સર્વં નાસ્તીતિ મન્યમાન આહ ---
ન્ય્સ્_4,2.18: આકાશવ્યતિભેદાત્ તદનુપપત્તિઃ ॥
તસ્યાણોર્ નિરવયવસ્ય નિત્યસ્યાનુપપત્તિઃ। કસ્માત્? આકાશવ્યતિભેદાત્। અન્તર્ બહિશ્ ચાણુર્ આકાશેન સમાવિષ્ટો વ્યતિભિન્નઃ, વ્યતિભેદાત્ સાવયવઃ, સાવયવત્વાદ્ અનિત્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.19 **********************
% પ્.1060
ન્ય્સ્_4,2.19: આકાશાસર્વગતત્વં વા ॥
અથૈતન્ નેષ્યતે --- પરમાણોર્ અન્તર્ નાસ્ત્ય્ આકાશમ્ ઇત્ય્ અસર્વગતત્વં પ્રસજ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.20 **********************
ન્ય્સ્_4,2.20: અન્તર્ બહિશ્ ચ કાર્યદ્રવ્યસ્ય કારણાન્તરવચનાદ્ અકાર્યે તદભાવઃ ॥
``અન્તર્ઽઽ ઇતિ પિહિતં કારણાન્તરૈઃ કારણમ્ ઉચ્યતે। ``બહિર્ઽઽ ઇતિ ચ વ્યવધાયકમ્ અવ્યવહિતં કારણમ્ એવોચ્યતે। તદ્ એતત્ કાર્યદ્રવ્યસ્ય સમ્ભવતિ, નાણોર્ અકાર્યત્વાત્। અકાર્યે હિ પરમાણાવ્ અન્તર્ બહિર્ ઇત્ય્ અસ્યાભાવઃ।
% હિ પરમાણાવ્ ...] પ્.1061
યત્ર ચાસ્ય ભાવો ઽનુકાર્યં તત્, ન પરમાણુઃ, યતો હિ નાલ્પતરમ્ અસ્તિ સ પરમાણુર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.21 **********************
% પ્.1062
ન્ય્સ્_4,2.21: શબ્દસંયોગવિભવાચ્ ચ સર્વગતમ્ ॥
યત્ર ક્વચિદ્ ઉત્પન્નાઃ શબ્દા વિભવન્ત્ય્ આકાશે --- તદાશ્રયા ભવન્તિ, મનોભિઃ પરમાણુભિસ્ તત્કાર્યૈશ્ ચ સંયોગા વિભવન્ત્ય્ આકાશે, નાસંયુક્તમ્ આકાશેન કિઞ્ચિન્ મૂર્તદ્રવ્યમ્ ઉપલભ્યતે, તસ્માન્ નાસર્વગતમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.22 **********************
ન્ય્સ્_4,2.22: અવ્યૂહાવિષ્ટમ્ભવિભુત્વાનિ ચાકાશધર્માઃ ॥
સંસર્પતા પ્રતિઘાતિના દ્રવ્યેણ ન વ્યુહ્યતે, યથા કાષ્ઠેનોદકમ્। કસ્માત્? નિરવયવત્વાત્। સર્પચ્ ચ પ્રતિઘાતિ ન વિષ્ટમ્ભાતિ --- નાસ્ય ક્રિયાહેતું ગુણં પ્રતિબધ્નાતિ।
% પ્.1063
કસ્માત્? અસ્પર્શત્વાત્। વિપર્યયે હિ વિષ્ટમ્ભો દૃષ્ટ ઇતિ સ ભવાન્ સાવયવે સ્પર્શવતિ દ્રવ્યે દૃષ્ટં ધર્મં વિપરીતે નાશાઙ્કિતુમ્ અર્હતિ।
અણ્વવયવસ્યાણુતરત્વપ્રસઙ્ગાદ્ અનુકાર્યપ્રતિષેધઃ। સાવયવત્વે ચાણોર્ અણ્વવયવો ઽનુતર ઇતિ પ્રસજ્યતે। કસ્માત્? કાર્યકારણદ્રવ્યયોઃ પરિમાણભેદદર્શનાત્। તસ્માદ્ અણ્વવયવસ્યાણુતરત્વમ્, યસ્ તુ સાવયવો ઽનુકાર્યં તદ્ ઇતિ। તસ્માદ્ અનુકાર્યમ્ ઇદં પ્રતિષિધ્યત ઇતિ।
કારણવિભાગાચ્ ચ કાર્યસ્યાનિત્યત્વમ્, નાકાશવ્યતિભેદાત્। લોષ્ટસ્યાવયવવિભાગાદ્ અનિત્યત્વમ્, નાકાશસમાવેષાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.23 **********************
% પ્.1064
ન્ય્સ્_4,2.23: મૂર્તિમતાં ચ સંસ્થાનોપપત્તેર્ અવયવસદ્ભાવઃ ॥
પરિચ્છિન્નાનાં હિ સ્પર્શવતાં સંસ્થાનં ત્રિકોણં ચતુરસ્રં સમં પરિમણ્ડલમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે, યત્ તત્ સંસ્થાનં સો ઽવયવસન્નિવેષઃ, પરિમણ્ડલાશ્ ચાણવસ્ તસ્માત્ સાવયવા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.24 **********************
ન્ય્સ્_4,2.24: સંયોગોપપત્તેશ્ ચ ॥
મધ્યે સન્ન્ અણુઃ પૂર્વાપરાભ્યામ્ અણુભ્યામ્ સંયુક્તસ્ તયોર્ વ્યવધાનં કુરુતે। વ્યવધાનેનાનુમીયતે પૂર્વભાગેન પૂર્વેણાણુના સંયુજ્યતે, પરભાગેન પરેણાણુના સંયુજ્યતે, યૌ તૌ પૂર્વાપરૌ ભાગૌ તાવ્ અસ્યાવયવૌ, એવં સર્વતઃ સંયુજ્યમાનસ્ય સર્વતો ભાગા અવયવા ઇતિ।
યત્ તાવન્ ``મૂર્તિમતાં સંસ્થાનોપપત્તેર્ અવયવસદ્ભાવઽઽ ઇતિ? અત્રોક્તમ્। કિમ્ ઉક્તમ્? વિભાગે ઽલ્પતરપ્રસઙ્ગસ્ય યતો નાલ્પીયસ્ તત્ર નિવૃત્તેર્ અણવયવસ્ય ચાણુતરત્વપ્રસઙ્ગાદ્ અણુકાર્યપ્રતિષેધ ઇતિ।
% પ્.1065
યત્ પુનર્ એતત્ સંયોગોપપત્તેશ્ ચેતિ? સ્પર્શવત્ત્વાદ્ વ્યવધાનમ્ આશ્રયસ્ય ચાવ્યાપ્ત્યા ભાગભક્તિઃ। ઉક્તં ચાત્ર સ્પર્શવાન્ અણુઃ સ્પર્શવતોર્ અણ્વોઃ પ્રતિઘાતાદ્ વ્યવધાયકો ન સાવયવત્વાત્। સ્પર્શવત્ત્વાચ્ ચ વ્યવધાને સત્ય્ અણુસંયોગો નાશ્રયં વ્યાપ્નોતીતિ ભાગભક્તિર્ ભવતિ ભાગવાન્ન્ ઇવાયમ્ ઇતિ। ઉક્તં ચાત્ર વિભાગે ઽલ્પતરપ્રસઙ્ગસ્ય યતો નાલ્પીયસ્ તત્રાવસ્થાનાત્ તદવયવસ્ય ચાણુતરત્વપ્રસઙ્ગાદ્ અણુકાર્યપ્રતિષેધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.25 **********************
મૂર્તિમતાં ચ સંસ્થાનોપપત્તેઃ સંયોગોપપત્તેશ્ ચ પરમાણૂનાં સાવયવત્વમ્ ઇતિ હેત્વોઃ ---
ન્ય્સ્_4,2.25: અનવસ્થાકારિત્વાદ્ અનવસ્થાનુપપત્તેશ્ ચાપ્રતિષેધઃ ॥
યાવન્ મૂર્તિમદ્ યાવચ્ ચ સંયુજ્યતે તત્ સર્વં સાવયવમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થાકારિણાવ્ ઇમૌ હેતૂ, સા ચાનવસ્થા નોપપદ્યતે। સત્યામ્ અનવસ્થાયાં સત્યૌ હેતૂ સ્યાતામ્, તસ્માદ્ અપ્રતિષેધો ઽયં નિરવયવત્વસ્યેતિ।
% પ્.1066
વિભાગસ્ય ચ વિભજ્યમાનહાનિર્ નોપપદ્યતે તસ્માત્ પ્રલયાન્તતા નોપપદ્યત ઇતિ।
% પ્.1071
અનવસ્થાયાં ચ પ્રત્યધિકરણં દ્રવ્યાવયવાનામ્ આનન્ત્યાત્ પરિમાણભેદાનાં ગુરુત્વસ્ય ચાગ્રઃઅણમ્ સમાનપરિમાણત્વં ચાવયવાવયવિનોઃ પરમણ્વવયવિભાગાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.26 **********************
% પ્.1072
યદ્ ઇદં ભવાન્ બુદ્ધીર્ આશ્રિત્ય બુદ્ધિવિષયાઃ સન્તીતિ મન્યતે મિથ્યાબુદ્ધય એતાઃ, યદિ હિ તત્ત્વબુદ્ધયઃ સ્યુર્ બુદ્ધ્યા વિવેચને યાથાત્મ્યં બુદ્ધિવિષયાણામ્ ઉપલભ્યેત ---
ન્ય્સ્_4,2.26: બુદ્ધ્યા વિવેચનાત્ તુ ભાવાનાં યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિસ્ તન્ત્વપકર્ષણે પટસદ્ભાવાનુપલબ્ધિવત્ તદનુપલબ્ધિઃ ॥
% પ્.1073
યથાયં તન્તુર્ અયં તન્તુર્ ઇતિ પ્રત્યેકં તન્તુષુ વિવિચ્યમાનેષુ નાર્થાન્તરં કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે --- યત્ પટબુદ્ધેર્ વિષયઃ સ્યાત્, યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધેર્ અસતિ વિષયે પટબુદ્ધિર્ ભવન્તી મિથ્યાબુદ્ધિર્ ભવતિ, એવં સર્વત્રેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.27 **********************
ન્ય્સ્_4,2.27: વ્યાહતત્વાદ્ અહેતુઃ ॥
યદિ બુદ્ધ્યા વિવેચનં ભાવાનાં ન સર્વભાવાનાં યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિઃ। અથ સર્વભાવાનાં યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિર્ ન બુદ્ધ્યા વિવેચનમ્। ભાવાનાં બુદ્ધ્યા વિવેચનં યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિશ્ ચેતિ વ્યાહન્યતે।
% યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિશ્ ચેતિ વ્યાહન્યતે।] પ્.1074
તદ્ ઉક્તમ્ --- ``અવયવાવયવિપ્રસઙ્ગશ્ ચૈવમ્ આ પ્રલયાદ્ઽઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.28 **********************
ન્ય્સ્_4,2.28: તદાશ્રયત્વાદ્ અપૃથગ્ગ્રહણમ્ ॥
કાર્યદ્રવ્યં કારણદ્રવ્યાશ્રિતં તત્ કારણેભ્યઃ પૃથઙ્ નોપલભ્યતે, વિપર્યયે પૃથગ્ગ્રહણાત્,
% પ્.1075
યત્રાશ્રયાશ્રિતભાવો નાસ્તિ તત્ર પૃથગ્ગ્રહણમ્ ઇતિ। બુદ્ધ્યા વિવેચનાત્ તુ ભાવાનાં પૃથગ્ગ્રહણમ્ અતીન્દ્રિયેષ્વ્ અણુષુ, યદ્ ઇન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે તદ્ એતયા બુદ્ધ્યા વિવિચ્યમાનમ્ અન્યદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.29 **********************
ન્ય્સ્_4,2.29: પ્રમાણતશ્ ચાર્થપ્રતિપત્તેઃ ॥
બુદ્ધ્યા વિવેચનાદ્ ભાવાનાં યાથાત્મ્યોપલબ્ધિઃ, યદ્ અસ્તિ યથા ચ યન્ નાસ્તિ યથા ચ તત્ સર્વં પ્રમાણત ઉપલબ્ધ્યા સિધ્યતિ, યા ચ પ્રમાણત ઉપલોઅબ્ધિસ્ તદ્ બુદ્ધ્યા વિવેચનં ભાવાનામ્, તેન સર્વશાસ્ત્રાણિ સર્વકર્માણિ સર્વે ચ શરીરિણાં વ્યવહારા વ્યાપ્તાઃ। પરીક્ષમાણો હિ બુદ્ધ્યાધ્યવસ્યતીદમ્ અસ્તીદં નાસ્તીતિ તત્ર ન સર્વભાવાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.30 **********************
% પ્.1076
ન્ય્સ્_4,2.30: પ્રમાણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ ॥
એવં ચ સતિ સર્વં નાસ્તીતિ નોપપદ્યતે, કસ્માત્? પ્રમાણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્। યદિ સર્વં નાસ્તીતિ પ્રમાણમ્ ઉપપદ્યતે, સર્વં નાસ્તીતિ એતદ્ વ્યાહન્યતે। અથ પ્રમાણં નોપપદ્યતે, સર્વં નાસ્તીત્ય્ અસ્ય કથં સિદ્ધિઃ? અથ પ્રમાણમ્ અન્તરેણ સિદ્ધિઃ, સર્વમ્ અસ્તીત્ય્ અસ્ય કથં ન સિદ્ધિઃ?

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.31 **********************
ન્ય્સ્_4,2.31: સ્વપ્નવિષયાભિમાનવદ્ અયં પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનઃ ॥
યથા સ્વપ્ને ન વિષયાઃ સન્ત્ય્ અથ ચાભિમાનો ભવતિ, એવં ન પ્રમાણાનિ પ્રમેયાણિ ચ સન્ત્ય્ અથ ચ પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનો ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.32 **********************
ન્ય્સ્_4,2.32: માયાગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણિકાવદ્ વા ॥
% પ્.1077
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.33 **********************
ન્ય્સ્_4,2.33: હેત્વભાવાદ્ અસિદ્ધિઃ ॥
સ્વપ્નાન્તે વિષયાભિમાનવત્ પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનો ન પુનર્ જાગરિતાન્તે વિષયોપલબ્ધિવદ્ ઇત્ય્ અત્ર હેતુર્ નાસ્તિ। હેત્વભાવાદ્ અસિદ્ધિઃ। સ્વપ્નાન્તે ચાસન્તો વિષયા ઉપલભ્યન્ત ઇત્ય્ અત્રાપિ હેત્વભાવઃ।
% પ્.1078
પ્રતિબોધે ઽનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ ચેત્? પ્રતિબોધવિષયોપલમ્ભાદ્ અપ્રતિષેધઃ। યદિ પ્રતિબોધે ણુપલમ્ભાત્ સ્વપ્ને વિષયા ન સન્તીતિ, તર્હિ ય ઇમે પ્રતિબુદ્ધેન વિષયા ઉપલભ્યન્ત ઉપલમ્ભાત્ સન્તીતિ। વિપર્યયે હિ હેતુસામર્થ્યમ્। ઉપલમ્ભાત્ સદ્ભાવે સત્ય્ અનુપલમ્ભાદ્ અભાવઃ સિદ્ધ્યતિ, ઉભયથા ત્વ્ અભાવે નાનુપલમ્ભસ્ય સામર્થ્યમ્ અસ્તિ, યથા પ્રદીપસ્યાભાવાદ્ રૂપસ્યાદર્શનમ્ ઇતિ, તત્ર ભાવેનાભાવઃ સમર્થ્યત ઇતિ।
% પ્.1080
સ્વપ્નાન્તવિકલ્પે ચ હેતુવચનમ્। સ્વપ્નવિષયાભિમાનવદ્ ઇતિ બ્રુવતા સ્વપ્નાન્તવિકલ્પે હેતુર્ વાચ્યઃ। કશ્ચિત્ સ્વપ્નો ભયોપસંહિતઃ, કશ્ચિત્ પ્રમોદોપસંહિતઃ, કશ્ચિદ્ ઉભયવિપરીતઃ, કદાચિત્ સ્વપ્નમ્ એવ ન પશ્યતીતિ। નિમિત્તવતસ્ તુ સ્વપ્નવિષયાભિમાનસ્ય નિમિત્તવિકલ્પાદ્ વિકલ્પોપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.34 **********************
% પ્.1083
ન્ય્સ્_4,2.34: સ્મૃતિસઙ્કલ્પવચ્ ચ સ્વપ્નવિષયાભિમાનઃ ॥
પૂર્વોપલબ્ધવિષયઃ। યથા સ્મૃતિશ્ ચ સઙ્કલ્પશ્ ચ પૂર્વોપલબ્ધવિષયૌ ન તસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાય કલ્પેતે તથા સ્વપ્ને વિષયગ્રહણં પૂર્વોપલબ્ધવિષયં ન તસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાય કલ્પત ઇતિ।
% કલ્પત ઇતિ] પ્.1084
એવં દૃષ્ટવિષયશ્ ચ સ્વપ્નાન્તો જાગરિતાન્તેન। યઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નં પશ્યતિ સ એવ જાગ્રત્ સ્વપ્નદર્શનાનિ પ્રતિસન્ધત્ત ઇદમ્ અદ્રાક્ષમ્ ઇતિ। તત્ર જાગ્રદ્બુદ્ધિવૃત્તિવશાત્ સ્વપ્નવિષયાભિમાનો મિથ્યેતિ વ્યવસાયઃ। સતિ ચ પ્રતિસન્ધાને યા જાગ્રતો બુદ્ધિવૃત્તિસ્ તદ્વશાદ્ અયં વ્યવસાયઃ સ્વપ્નવિષયાભિમાનો મિથ્યેતિ।
% પ્.1085
ઉભયાવિશેષે તુ સાધનાનર્થક્યમ્। યસ્ય સ્વપ્નાન્તજાગરિતાન્તયોર્ અવિશેષસ્ તસ્ય સ્વપ્નવિષયાભિમાનવદ્ ઇતિ સાધનમ્ અનર્થકં તદાશ્રયપ્રત્યાખ્યાનાત્।
અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ ચ વ્યવસાયઃ પ્રધાનાશ્રયઃ। અપુરુષે સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ વ્યવસાયઃ, સ પ્રધાનાશ્રયઃ, ન ખલુ પુરુષે ઽનુપલબ્ધે પુરુષ ઇત્ય્ અપુરુષે વ્યવસાયો ભવતિ, એવં સ્વપ્નવિષયસ્ય વ્યવસાયો હસ્તિનમ્ અદ્રાક્ષં પર્વતમ્ અદ્રાક્ષમ્ ઇતિ પ્રધાનાશ્રયો ભવિતુમ્ અર્હતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.35 **********************
% પ્.1087
એવં ચ સતિ ---
ન્ય્સ્_4,2.35: મિથ્યોપલબ્ધિવિનાશસ્ તત્ત્વજ્ઞાનાત્ સ્વપ્નવિષયાભિમાનપ્રણાશવત્ પ્રતિબોધે ॥
સ્થાણૌ પ્રુષો ઽયમ્ ઇતિ વ્યવસાયો મિથ્યોપલબ્ધિઃ અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્, સ્થાણૌ સ્થાણુર્ ઇતિ વ્યવસાયસ્ તત્ત્વજ્ઞાનમ્। તત્ત્વજ્જાનેન ચ મિથ્યોપલબ્ધિર્ નિવર્ત્યતે, નાર્થઃ સ્થાણુપુરુષસામાન્યલક્ષણઃ। યથા પ્રતિબોધે યા જ્ઞાનવૃત્તિસ્ તયા સ્વપ્નવિષયાભિમાનો નિવર્ત્યતે નાર્થો વિષયસામાન્યલક્ષણઃ, તથા માયાગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણિકાણામ્ અપિ યા બુદ્ધયો ઽતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ વ્યવસાયાસ્ તત્રાપ્ય્ અનેનૈવ કલ્પેન મિથ્યોપલબ્ધિવિનાશસ્ તત્ત્વજ્ઞાનાન્ નાર્થપ્રતિષેધ ઇતિ।
ઉપાદાનવચ્ ચ માયાદિષુ મિથ્યાજ્ઞાનમ્। પ્રજ્ઞાપનીયસરૂપં ચ દ્રવ્યમ્ ઉપાદાય સાધનવાન્ અપરસ્ય મિથ્યાધ્યવસાયં કરોતિ સા માયા, નીહારપ્રભૃતીનાં નગરસરૂપસન્નિવેશે દૂરાન્ નગરબુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે વિપર્યયે તદભાવાત્, સૂર્યમરીચિષુ ભૌમેનોષ્મણા સંસૃષ્ટેષુ સ્પન્દમાનેષૂદકબુદ્ધિર્ ભવતિ સામાન્યગ્રહણાત્, અન્તિકસ્થસ્ય વિપર્યયે તદભાવાત્।
% પ્.1088
ક્વચિત્ કદાચિત્ કસ્યચિચ્ ચ ભાવાન્ નાનિમિત્તં મિથ્યાજ્ઞાનમ્। દૃષ્ટં ચ બુદ્ધિદ્વૈતં માયાપ્રયોક્તુઃ પરસ્ય ચ, દૂરાનિકસ્થયોર્ ગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણિકાસુ, સુપુતપ્રતિબુદ્ધયોશ્ ચ સ્વપ્નવિષયે। તદ્ એતત્ સર્વસ્યાભાવે નિરુપાખ્યતાયાં નિરાત્મકત્વે નોપપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.36 **********************
ન્ય્સ્_4,2.36: બુદ્ધેશ્ ચૈવં નિમિત્તસદ્ભાવોપલમ્ભાત્ ॥
મિથ્યાબુદ્ધેશ્ ચાર્થવદ્ અપ્રતિષેધઃ। કસ્માત્? નિમિત્તોપલમ્ભાત્, સદ્ભાવોપલમ્ભાચ્ ચ। ઉપલભ્યતે હિ મિથ્યાબુદ્ધિનિમિત્તં મિથ્યાબુદ્ધિશ્ ચ પ્રત્યાત્મમ્ ઉત્પન્ના ગૃહ્યતે સંવેદ્યત્વાત્, તસ્માન્ મિથ્યાબુદ્ધિર્ અપ્ય્ અસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.36 **********************
% પ્.1089
ન્ય્સ્_4,2.37: તત્ત્વપ્રધાનભેદાચ્ ચ મિથ્યાબુદ્ધેર્ દ્વૈવિધ્યોપપત્તિઃ ॥
તત્ત્વં સ્થાણુર્ ઇતિ, પ્રધાનં પુરુષ ઇતિ। તત્ત્વપ્રધાનયોર્ અલોપાદ્ ભેદાત્ સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ મિથ્યાબુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે સામાન્યગ્રહણાત્। એવં પતાકાયાં બલાકેતિ, લોષ્ટે કપોત ઇતિ ન તુ સમાને વિષયે મિથ્યાબુદ્ધીનાં સમાવેશઃ સામાન્યગ્રહણવ્યવસ્થાનાત્। યસ્ય તુ નિરાત્મકં નિરુપાખ્યં સર્વં તસ્ય સમાવેશઃ પ્રસજ્યતે।
% પ્.1090
ગન્ધાદૌ ચ પ્રમેયે ગન્ધાદિબુદ્દયો મિથ્યાભિમતાસ્ તત્ત્વપ્રધાનયોઃ સામાન્યગ્રહણસ્ય ચાભાવાત્ તત્ત્વબુદ્ધય એવ ભવન્તિ। તસ્માદ્ અયુક્તમ્ એતત્ --- પ્રમાણપ્રમેયબુદ્ધયો મિથ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.38 **********************
દોષનિમિત્તાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ અહઙ્કારનિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્। અથ કથં તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ?
ન્ય્સ્_4,2.38: સમાધિવિશેષાભ્યાસાત્ ॥
સ તુ પ્રત્યાહૃતસ્યેન્દ્રિયેભ્યો મનસો ધારકેણ પ્રયત્નેન ધાર્યમાણસ્યાત્મના સંયોગસ્ તત્ત્વબુભુત્સાવિશિષ્ટઃ।
% સંયોગસ્ તત્ત્વબુભુત્સાવિશિષ્ટઃ।] પ્.1091
સતિ હિ તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ બુદ્ધયો નોત્પદ્યન્તે, તદભ્યાસવશાત્ તત્ત્વબુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.39 **********************
યદ્ ઉક્તં ``સતિ હિ તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ બુદ્ધયો નોત્પદ્યન્તઽઽ ઇત્ય્ એતત્ ---
ન્ય્સ્_4,2.39: નાર્થવિશેષપ્રાબલ્યાત્ ॥
અનિચ્છતો ઽપિ બુદ્ધ્યુત્પત્તેર્ નૈતદ્ યુક્તમ્। કસ્માત્? અર્થવિશેષપ્રાબલ્યાત્। અબુભુત્સમાનસ્યાપિ બુદ્ધ્યુત્પત્તિર્ દૃષ્ટા યથા સ્તનયિત્નુશબ્દપ્રભૃતિષુ; તત્ર સમાધિવિશેષો નોપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.40 **********************
ન્ય્સ્_4,2.40: ક્ષુદાદિભિઃ પ્રવર્તનાચ્ ચ ॥
% પ્.1092
ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં શીતોષ્ણાભ્યાં વ્યાધિભિશ્ ચાનિચ્છતો ઽપિ બુદ્ધયઃ પ્રવર્તન્તે તસ્માદ્ ઐકાગ્ર્યાનુપપત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.41 **********************
અસ્ત્વ્ એતત્ સમાધિં વિહાય વ્યુત્થાનં વ્યુત્થાનનિમિત્તં સમાધિપ્રત્યનીકં ચ, સતિ ત્વ્ એતસ્મિન્ ---
ન્ય્સ્_4,2.41: પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્ તદુત્પત્તિઃ ॥
% પ્.1093
પૂર્વકૃતો જન્માન્તરોપચિતસ્ તત્ત્વજ્ઞાનહેતુર્ ધર્મપ્રવિવેકઃ ફલાનુબન્ધો *યોગાભ્યાસસામર્થ્યં (ચોર્ર્.; ગોગાભ્યાસ-, એદ્.), નિષ્ફલે હ્ય્ અભ્યાસે નાભ્યાસમ્ આદ્રિયેરન્। દૃષ્ટં હિ લૌકિકેષુ કર્મસ્વ્ અભ્યાસસામર્થ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.42 **********************
પ્રત્યનીકપરિહારાર્થં ચ ---
ન્ય્સ્_4,2.42: અરણ્યગુહાપુલિનાદિષુ યોગાભ્યાસોપદેશઃ ॥
યોગાભ્યાસજનિતો ધર્મો જન્માન્તરે ઽપ્ય્ અનુવર્તતે। પ્રચયકાષ્ઠાગતે તત્ત્વજ્ઞાનહેતૌ ધર્મે પ્રકૃષ્ટાયાં સમાધિભાવનાયાં તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ। દૃષ્ટશ્ ચ સમાધિનાર્થવિશેષપ્રાબલ્યાભિભવઃ ``નાહમ્ એતદ્ અશ્રૌષં નાહમ્ એતદ્ અજ્ઞાસિષમ્ અન્યત્ર મે મનો ઽભૂદ્ઽઽ ઇત્ય્ આહ લૌકિક ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.43 **********************
% પ્.1094
યદ્ય્ અર્થવિશેષપ્રાબલ્યાદ્ અનિચ્છતો ઽપિ બુદ્ધ્યુત્પત્તિર્ અનુજ્ઞાયતે ---
ન્ય્સ્_4,2.43: અપવર્ગે ઽપ્ય્ એવં પ્રસઙ્ગઃ ॥
મુક્તસ્યાપિ બાહ્યાર્થસામર્થ્યાદ્ બુદ્ધય ઉત્પદ્યેરન્ન્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.44 **********************
ન્ય્સ્_4,2.44: ન, નિષ્પન્નાવશ્યમ્ભાવિત્વાત્ ॥
કર્મવશાન્ નિષ્પન્ને શરીરે ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થાશ્રયે નિમિત્તભાવાદ્ અવશ્યમ્ભાવી બુદ્ધીનામ્ ઉત્પાદઃ। ન ચ પ્રબલો ઽપિ સન્ બાહ્યો ઋથ આત્મનો બુદ્ધ્યુત્પાદે સમર્થો ભવતિ તસ્યેન્દ્રિયેણ સંયોગાદ્ બુદ્ધ્યુત્પાદે સામર્થ્યં દૃષ્ટમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.45 **********************
% પ્.1095
ન્ય્સ્_4,2.45: તદભાવશ્ ચાપવર્ગે ॥
તસ્ય બુદ્ધિનિમિત્તાશ્રયસ્ય શરીરેન્દ્રિયસ્ય ધર્માધર્માભાવાદ્ અભાવો ઽપવર્ગે। તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ ``અપવર્ગે ઽપ્ય્ એવં પ્રસઙ્ગઽઽ ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્। તસ્માત્ સર્વદુઃખવિમોક્ષો ઽપવર્ગઃ। યસ્માત્ સર્વદુઃખબીજં સર્વદુઃખાયતનં ચાપવર્ગે વિચ્છિદ્યતે તસ્માત્ સર્વેણ દુઃખેન વિમુક્તિર્ અપવર્ગઃ। ન નિર્બીજં નિરાયતનં ચ દુઃખમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.46 **********************
ન્ય્સ્_4,2.46: તદર્થં યમનિયમાભ્યામ્ આત્મસંસ્કારો યોગાચ્ ચાધ્યાત્મવિધ્યુપાયૈઃ ॥
તસ્યાપવર્ગસ્યાધિગમાય યમનિયમાભ્યામ્ આત્મસંસ્કારઃ। યમઃ સમાનમ્ આશ્રમિણાં ધર્મસાધનમ્, નિયમસ્ તુ વિશિષ્ટમ્। આત્મસંસ્કારઃ પુનર્ અધર્મહાનં ધર્મોપચયશ્ ચ। યોગશાસ્ત્રાચ્ ચાધ્યાત્મવિધિઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ। સ પુનસ્ તપઃ પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધ્યાનં ધારણેતિ। ઇન્દ્રિયવિષયેષુ પ્રસંખ્યાનાભ્યાસો રાગદ્વેષપ્રહાણાર્થઃ। ઉપાયસ્ તુ યોગાચારવિધાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.47 **********************
% પ્.1097
ન્ય્સ્_4,2.47: જ્ઞાનગ્રહણાભ્યાસસ્ તદ્વિદ્યૈશ્ ચ સહ સંવાદઃ ॥
તદર્થમ્ ઇતિ પ્રકૃતમ્। જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ જ્ઞાનમ્ આત્મવિદ્યાશાસ્ત્રં તસ્ય ગ્રહણમ્ અધ્યયનધારણે, અભ્યાસઃ સતતક્રિયાધ્યયનશ્રવણચિન્તનાનિ। તદ્વિદ્યૈશ્ ચ સહ સંવાદ ઇતિ પ્રજ્ઞાપરિપાકાર્થમ્, પરિપાકસ્ તુ સંશયચ્છેદનમ્ અવિજ્ઞાતાર્થબોધો ઽધ્યવસિતાભ્યનુજ્ઞાનમ્ ઇતિ। સમયાવાદઃ સંવાદઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.48 **********************
તદ્વિદ્યૈશ્ ચ સહ સંવાદ ઇત્ય્ અવિભક્તાર્થં વચનં વિભજ્યતે ---
ન્ય્સ્_4,2.48: તં શિષ્યગુરુસબ્રહ્મચારિવિશિષ્ટશ્રેયોઽર્થિભિર્ અનસૂયિભિર્ અભ્યુપેયાત્ ॥
એતન્ નિગદેનૈવ નીતાર્થમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.49 **********************
% પ્.1098
યદિ ચ મન્યેત પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહઃ પ્રતિકૂલઃ પરસ્યેતિ ---
ન્ય્સ્_4,2.49: પ્રતિપક્ષહીનમ્ અપિ વા પ્રયોજનાર્હ્તમ્ અર્થિત્વે ॥
તમ્ અભ્યુપેયાદ્ ઇતિ વર્તતે। પરતઃ પ્રજ્ઞામ્ ઉપાદિત્સમાનસ્ તત્ત્વબુભુત્સાપ્રકાશનેન સ્વપક્ષમ્ અનવસ્થાપયન્ સ્વદર્શનં પરિશોધયેદ્ ઇતિ। અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનિ ચ પ્રાવાદુકાનાં દર્શનાનિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.50 **********************
% પ્.1099
સ્વપક્ષરાગેણ ચૈકે ન્યાયમ્ અતિવર્તન્તે, તત્ર ---
ન્ય્સ્_4,2.50: તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણાર્થં જલ્પવિતણ્ડે બીજપ્રરોહસંરક્ષણાર્થં કણ્ટકશાખાવરણવત્ ॥
અનુત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનાનામ્ અપ્રહીણદોષાણાં તદર્થં ઘટમાનાનામ્ એતદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.51 **********************
વિદ્યાનિર્વેદાદિભિશ્ ચ પરેણાવજ્ઞાયમાનસ્ય ---
ન્ય્સ્_4,2.51: તાભ્યાં વિગૃહ્ય કથનમ્ ॥
% પ્.1100
વિગૃહ્યેતિ વિજિગીષયા, ન તત્ત્વબુભુત્સયેતિ। તદ્ એતદ્ વિદ્યાપાલાર્થં ન લાભપૂજાખ્યાત્યર્થમ્ ઇતિ

ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ