ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

% પ્.921
ન્યાયદર્શનમ્ અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્યાદ્યમ્ આહ્નિકમ્
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.1 **********************
મનસો ઽનન્તરં પ્રવૃત્તિઃ પરીક્ષિતવ્યા। તત્ર ખલુ યાવદ્ ધર્માધર્માશ્રયશરીરાદિ પરીક્ષિતમ્, સર્વા સા પ્રવૃત્તેઃ પરીક્ષેત્ય્ આહ ---
ન્ય્સ્_4,1.1: પ્રવૃત્તિર્ યથોક્તા ॥
તથા પરીક્ષિતેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.2 **********************
% પ્.923
પ્રવૃત્ત્યનન્તરાસ્ તર્હિ દોષાઃ પરીક્ષ્યન્તામ્ ઇત્ય્ અત આહ ---
ન્ય્સ્_4,1.2: તથા દોષાઃ ॥
પરીક્ષિતા ઇતિ। બુદ્ધિસમાનાશ્રયત્વાદ્ આત્મગુણાઃ, પ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્ પુનર્ભવપ્રતિસન્ધાનસામર્થ્યાચ્ ચ સંસારહેતવઃ, સંસારસ્યાનાદિત્વાદ્ અનાદિના પ્રબન્ધેન પ્રવર્તન્તે, મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિસ્ તત્ત્વજ્ઞાનાત્ તન્નિવૃત્તૌ રાગદ્વેષપ્રબન્ધોચ્છ્યેદે ઽપવર્ગ ઇતિ। પ્રાદુર્ભાવતિરોધાનધર્મકા ઇત્યેવમાદ્યુક્તમ્ દોષાણામ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.3 **********************
% પ્.924
પ્રવર્તનાલક્ષણા દોષા ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તથા ચેમે માનેર્ષ્યાસૂયાવિચિકિત્સામત્સરાદયઃ, તે કસ્માન્ નોપસઙ્ખ્યાયન્તે ઇત્ય્ અત આહ ---
ન્ય્સ્_4,1.3: તત્ત્રૈરાશ્યં રાગદ્વેષમોહાર્થાન્તરભાવાત્ ॥
તેષાં દોષાણાં ત્રયો રાશયસ્ ત્રયઃ પક્ષાઃ। રાગપક્ષઃ --- કામો મત્સરઃ સ્પૃહા તૃષ્ણા લોભ ઇતિ। દ્વેષપક્ષઃ --- ક્રોધ ઈર્ષ્યા અસૂયા દ્રોહો ઽમર્ષ ઇતિ। મોહપક્ષો
% પ્.925
મિથ્યાજ્ઞાનં વિચિકિત્સા માનઃ પ્રમાદ ઇતિ। ત્રૈરાશ્યાન્ નોપસઙ્ખ્યાયન્તે ઇતિ। લક્ષણસ્ય તર્હ્ય્ અભેદાત્ ત્રિત્વમ્ અનુપપન્નમ્? નાનુપપન્નમ્, રાગદ્વેષમોહાર્થાન્તરભાવાત્;
% પ્.926
આસક્તિલક્ષણો રાગઃ, અમર્ષલક્ષણો દ્વેષઃ, મિથ્યાપ્રતિપત્તિલક્ષણો મોહ ઇતિ। એતત્ પ્રત્યાત્મવેદનીયં સર્વશરીરિણામ્ --- વિજાનાત્ય્ અયં શરીરી રાગમ્ ઉત્પન્નમ્ ``અસ્તિ મે ઽધ્યાત્મં રાગધર્મઽઽ ઇતિ। વિરાગં ચ વિજાનાતિ ---``નાસ્તિ મે ઽધ્યાત્મં રાગધર્મઽઽ ઇતિ। એવમ્ ઇતરયોર્ અપીતિ। માનેર્ષ્યાસૂયાપ્રભૃતયસ્ તુ ત્રૈરાશ્યમ્ અનુપતિતા ઇતિ નોપસઙ્ખ્યાયન્તે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.4 **********************
% પ્.927
ન્ય્સ્_4,1.4: નૈકપ્રત્યનીકભાવાત્ ॥
નાર્થાન્તરં રાગાદયઃ। કસ્માત્? એકપ્રત્યનીકભાવાત્ --- તત્ત્વજ્ઞાનં સમ્યઙ્મતિર્ આર્યપ્રજ્ઞા સમ્બોધ ઇત્ય્ એકમ્ ઇદં પ્રત્યનીકં ત્રયાણામ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.5 **********************
% પ્.928
ન્ય્સ્_4,1.5: વ્યભિચારાદ્ અહેતુઃ ॥
એકપ્રત્યનીકાઃ પૃથિવ્યાં શ્યામાદયો ઽગ્નિસંયોગેનૈકેન, એકયોનયશ્ ચ પાકજા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.6 **********************
સતિ ચાર્થાન્તરભાવે ---
ન્ય્સ્_4,1.6: તેષાં મોહઃ પાપીયાન્ નામૂઢસ્યેતરોત્પત્તેઃ ॥
મોહઃ પાપઃ, પાપતરો વા દ્વાવ્ અભિપ્રેત્યોક્તમ્। કસ્માત્? નામૂઢસ્યેતરોત્પત્તેઃ ---
% -તરોત્પત્તેઃ ---] પ્.929
અમૂઢસ્ય રાગદ્વેષા નોત્પદ્યન્તે મૂઢસ્ય તુ યથાસઙ્કલ્પમ્ ઉત્પત્તિઃ, વિષયેષુ રઞ્જનીયાઃ સઙ્કલ્પા રાગહેતવઃ, કોપનીયાઃ સઙ્કલ્પા દ્વેષહેતવઃ, ઉભયે ચ સઙ્કલ્પા ન મિથ્યાપ્રતિપત્તિલક્ષણત્વાન્ મોહાદ્ અન્યે, તાવ્ ઇમૌ મોહયોની રાગદ્વેષાવ્ ઇતિ। તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ ચ મોહનિવૃત્તૌ રાગદ્વેષાનુત્પત્તિર્ ઇત્ય્ એકપ્રત્યનીકભાવોપપત્તિઃ। એવં ચ કૃત્વા તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ ``દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામ્ ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદ્ અપવર્ગઽઽ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.7 **********************
% પ્.930
પ્રાપ્તસ્ તર્હિ ---
ન્ય્સ્_4,1.7: નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવાદ્ અર્થાન્તરભાવો દોષેભ્યઃ ॥
અન્યદ્ ધિ નિમિત્તમ્ અન્યચ્ ચ નૈમિત્તિકમ્ ઇતિ દોષનિમિત્તત્વાદ્ અદોષો મોહ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.8 **********************
ન્ય્સ્_4,1.8: ન દોષલક્ષણાવરોધાન્ મોહસ્ય ॥
પ્રવર્ત્તનાલક્ષણા દોષા ઇત્ય્ અનેન દોષલક્ષણેનાવરુધ્યતે દોષેષુ મોહ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.9 **********************
% પ્.931
ન્ય્સ્_4,1.9: નિમિત્તનૈમિત્તિકોપપત્તેશ્ ચ તુલ્યજાતીયાનામ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
દ્રવ્યાણાં ગુણાનાં વાનેકવિધવિકલ્પો નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવે તુલ્યજાતીયાનાં દૃષ્ટ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.10 **********************
દોષાનન્તરં પ્રેત્યભાવઃ, તસ્યાસિદ્ધિર્ આત્મનો નિત્યત્વાત્ --- ન ખલુ નિત્યં કિંચિજ્ જાયતે મ્રિયતે વા ઇતિ જન્મમરણયોર્ નિત્યત્વાદ્ આત્મનો ઽનુપપત્તિઃ, ઉભયં ચ પ્રેત્યભાવ ઇતિ તત્રાયં સિદ્ધાનુવાદઃ ---
ન્ય્સ્_4,1.10: આત્મનિત્યત્વે પ્રેત્યભાવસિદ્ધિઃ ॥
નિત્યો ઽયમ્ આત્મા પ્રૈતિ પૂર્વશરીરં જહાતિ મ્રિયતે ઇતિ, પ્રેત્ય ચ પૂર્વશરીરં હિત્વા
% પ્.932
ભવતિ જાયતે શરીરાન્તરમ્ ઉપાદત્ત ઇતિ। તચ્ ચૈતદ્ ઉભયં ``પુનર્ ઉત્પત્તિઃ પ્રેત્યભાવઃઽઽ ઇત્ય્ અત્રોક્તં પૂર્વશરીરં હિત્વા શરીરાન્તરોપાદાનં પ્રેત્યભાવઃ ઇતિ તચ્ ચૈતન્નિત્યત્વે સમ્ભવતીતિ। યસ્ય તુ સત્ત્વોત્પાદઃ સત્ત્વનિરોધઃ પ્રેત્યભાવઃ તસ્ય કૃતહાનમ્ અકૃતાભ્યાગમશ્ ચ દોષઃ। ઉચ્છેદહેતુવાદે ઋષ્યુપદેશાશ્ ચાનર્થકા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.11 **********************
% પ્.933
કથમ્ ઉત્પત્તિર્ ઇતિ ચેત્ ---
ન્ય્સ્_4,1.11: વ્યક્તાદ્ વ્યક્તાનાં પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યાત્ ॥
કેન પ્રકારેણ કિંધર્મકાત્ કારણાદ્ વ્યક્તં શરીરાદ્ય્ ઉત્પદ્યત ઇતિ? વ્યક્તાદ્ ભૂતસમાખ્યાતાત્ પૃથિવ્યાદિતઃ પરમસૂક્ષ્માન્ નિત્યાદ્ વ્યક્તં શરીરેન્દ્રિયવિષયોપકરણાધારં પ્રજ્ઞાતં દ્રવ્યમ્ ઉત્પદ્યતે। વ્યક્તં ચ ખલ્વ્ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યં તત્સામાન્યાત્ કારણમ્ અપિ વ્યક્તમ્। કિં સામાન્યમ્? રૂપાદિગુણયોગઃ રૂપાદિગુણયુક્તેભ્યઃ પૃથિવ્યાદિભ્યો નિત્યેભ્યો રૂપાદિગુણયુક્તં શરીરાદ્ય્ ઉત્પદ્યતે।
% -વ્યાદિભ્યો નિત્યેભ્યો રૂપાદિગુણયુક્તં શરીરાદ્ય્ ઉત્પદ્યતે।] પ્.934
પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યાત્ --- દૃષ્ટો હિ રૂપાદિગુણયુક્તેભ્યો મૃત્પ્રભૃતિભ્યસ્ તથાભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્યોત્પાદઃ, તેન ચાદૃષ્ટસ્યાનુમાનમ્ ઇતિ। રૂપાદીનામ્ અન્વયદર્શનાત્ પ્રકૃતિવિકારયોઃ, પૃથિવ્યાદીનાં નિત્યાનામ્ અતીન્દ્રિયાણાં કારણભાવો ઽનુમીયત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.12 **********************
ન્ય્સ્_4,1.12: ન ઘટાદ્ ઘટાનિષ્પત્તેઃ ॥
ઇદમ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ --- ન ખલુ વ્યક્તાદ્ ઘટાદ્ વ્યક્તો ઘટ ઉત્પદ્યમાનો દૃશ્યતે ઇતિ, વ્યક્તાદ્ વ્યક્તસ્યાનુત્પત્તિદર્શનાન્ ન વ્યક્તં કારણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.13 **********************
% પ્.935
ન્ય્સ્_4,1.13: વ્યક્તાદ્ ઘટનિષ્પત્તેર્ અપ્રતિષેધઃ ॥
ન બ્રૂમઃ સર્વં સર્વસ્ય કારણમ્ ઇતિ, કિન્ તુ યદ્ ઉત્પદ્યતે વ્યક્તં દ્રવ્યં તત્ તથાભૂતાદ્ એવોત્પદ્યતે ઇતિ। વ્યક્તં ચ તન્મૃદ્દ્રવ્યં કપાલસંજ્ઞકં યતો ઘટ ઉત્પદ્યતે। ન ચૈતન્નિહ્નુવાનઃ ક્વચિદ્ અભ્યનુજ્ઞાં લબ્ધુમ્ અર્હતીતિ। તદ્ એતત્ તત્ત્વમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.14 **********************
અતઃ પરં પ્રાવાદુકાનાં દૃષ્ટયઃ પ્રદર્શ્યન્તે ---
ન્ય્સ્_4,1.14: અભાવાદ્ ભાવોત્પત્તિર્ નાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ ॥
% પ્.936
અસતઃ સદ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અયં પક્ષઃ। કસ્માત્? ઉપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્। ઉપમૃદ્ય બીજમ્ અઙ્કુર ઉત્પદ્યતે નાનુપમૃદ્ય, ન ચેદ્ વીજોપમર્દો ઽઙ્કુરકારણમ્ અનુપમર્દે ઽપિ બીજસ્યાઙ્કુરોત્પત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.15 **********************
અત્રાભિધીયતે ---
ન્ય્સ્_4,1.15: વ્યાઘાતાદ્ અપ્રયોગઃ ॥
ઉપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાદ્ ઇત્ય્ અયુક્તઃ પ્રયોગો વ્યાઘાતાત્। યદ્ ઉપમૃદ્નાતિ ન તદ્ ઉપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભવિતુમ્ અર્હતિ વિદ્યમાનત્વાત્। યચ્ ચ પ્રાદુર્ભવતિ ન તેનાપ્રાદુર્ભૂતેનાવિદ્યમાનેનોપમર્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.16 **********************
% પ્.937
ન્ય્સ્_4,1.16: નાતીતાનાગતયોઃ કારકશબ્દપ્રયોગાત્ ॥
અતીતે ચાનાગતે ચાવિદ્યમાને કારકશબ્દાઃ પ્રયુજ્યન્તે। પુત્રો જનિષ્યતે, જનિષ્યમાણં પુત્રમ્ અભિનન્દતિ, પુત્રસ્ય જનિષ્યમાણસ્ય નામ કરોતિ, અભૂત્ કુમ્ભઃ, ભિન્નં કુમ્ભમ્ અનુશોચતિ, ભિન્નસ્ય કુમ્ભસ્ય કપાલાનિ, અજાતાઃ પુત્રાઃ પિતરં તાપયન્તીતિ બહુલં ભાક્તાઃ પ્રયોગા દૃશ્યન્તે। કા પુનર્ ઇયં ભક્તિઃ? આનન્તર્યં ભક્તિઃ, આનન્તર્યસામર્થ્યાદ્ ઉપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાર્થઃ, પ્રાદુર્ભવિષ્યન્ન્ અઙ્કુર ઉપમૃદ્નાતીતિ ભાક્તં કર્તૃત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.17 **********************
% પ્.938
ન્ય્સ્_4,1.17: ન વિનષ્ટેભ્યો ઽનિષ્પત્તેઃ ॥
ન વિનષ્ટાદ્ બીજાદ્ અઙ્કુર ઉત્પદ્યતે ઇતિ તસ્માન્ નાભાવાદ્ ભાવોત્પત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.18 **********************
% પ્.939
ન્ય્સ્_4,1.18: ક્રમનિર્દેશાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
ઉપમર્દપ્રાદુર્ભાવયોઃ પૌર્વાપર્યનિયમઃ ક્રમઃ, સ ખલ્વ્ અભાવાદ્ ભાવોત્પત્તેર્ હેતુર્ નિર્દિશ્યતે; સ ચ ન પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ। વ્યાહતવ્યૂહાનામ્ અવયવાનાં પૂર્વવ્યૂહનિવૃત્તૌ વ્યૂહાન્તરાદ્ દ્રવ્યનિષ્પત્તિર્ નાભાવાત્। બીજાવયવાઃ કુતશ્ચિન્ નિમિત્તાત્ પ્રાદુર્ભૂતક્રિયાઃ પૂર્વવ્યૂહં જહતિ વ્યૂહાન્તરં ચાપદ્યન્તે વ્યૂહાન્તરાદ્ અઙ્કુર ઉત્પદ્યતે। દૃશ્યન્તે ખલુ અવયવાસ્ તત્સંયોગાશ્ ચાઙ્કુરોત્પત્તિહેતવઃ। ન ચાનિવૃત્તે પૂર્વવ્યૂહે બીજાવયવાનાં શક્યં વ્યૂહાન્તરેણ ભવિતુમ્ ઇત્ય્ ઉપમર્દપ્રાદુર્ભાવયોઃ પૌર્વાપર્યનિયમઃ ક્રમઃ,
% -મ્ ઇત્ય્ ઉપમર્દપ્રાદુર્ભાવયોઃ પૌર્વાપર્યનિયમઃ ક્રમઃ,] પ્.940
તસ્માન્ નાભાવાદ્ ભાવોત્પત્તિર્ ઇતિ। ન ચાન્યદ્ બીજાવયવેભ્યો ઽઙ્કુરોત્પત્તિકારણમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્ય્તે બીજોપાદાનનિયમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.19 **********************
અથાપર આહ ---
ન્ય્સ્_4,1.19: ઈશ્વરઃ કારણં પુરુષકર્માફલ્યદર્શનાત્ ॥
પુરુષો ઽયં સમીહમાનો નાવશ્યં સમીહાફલં પ્રાપ્નોતિ તેનાનુમીયતે પરાધીનં પુરુષસ્ય કર્મફલારાધનમ્ ઇતિ, યદધીનં સ ઈશ્વરઃ। તસ્માદ્ ઈશ્વરઃ કારણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.20 **********************
% પ્.942
ન્ય્સ્_4,1.20: ન પુરુષકર્માભાવે ફલાનિષ્પત્તેઃ ॥
ઈશ્વરાધીના ચેત્ ફલનિષ્પત્તિઃ સ્યાદ્ અપિ તર્હિ પુરુષસ્ય સમીહામ્ અન્તરેણ ફલં નિષ્પદ્યેતેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.21 **********************
% પ્.943
ન્ય્સ્_4,1.21: તત્કારિતત્વાદ્ અહેતુઃ ॥
પુરુષકારમ્ ઈશ્વરો ઽનુગૃહ્ણાતિ, ફલાય પુરુષસ્ય યતમાનસ્યેશ્વરઃ ફલં સમ્પાદયતીતિ। યદા ન સમ્પાદયતિ તદા પુરુષકર્માફલં ભવતીતિ। તસ્માદ્ ઈશ્વરકારિતત્વાત્ અહેતુઃ પુરુષકર્માભાવે ફલાનિષ્પત્તેર્ ઇતિ।
ગુણવિશિષ્ટમ્ આત્માન્તરમ્ ઈશ્વરઃ। તસ્ય આત્મકલ્પાત્ કલ્પાન્તરાનુપપત્તિઃ, અધર્મમિથ્યાજ્ઞાનપ્રમાદહાન્યા ધર્મજ્ઞાનસમાધિસમ્પદા ચ વિશિષ્ટમ્ આત્માન્તરમ્ ઈશ્વરઃ,
% પ્.944
તસ્ય ચ ધર્મસમાધિફલમ્ અણિમાદ્યષ્ટવિધમ્ ઐશ્વર્યમ્। સઙ્કલ્પાનુવિધાયી ચાસ્ય ધર્મઃ પ્રત્યાત્મવૃત્તીન્ ધર્માધર્મસઞ્ચયાન્ પૃથિવ્યાદીનિ ચ ભૂતાનિ પ્રવર્તયતિ। એવં ચ સ્વકૃતાભ્યાગમસ્યાલોપેન નિર્માણપ્રાકામ્યમ્ ઈશ્વરસ્ય સ્વકૃતકર્મફલં વેદિતવ્યમ્। આપ્તકલ્પશ્ ચાયમ્ --- યથા પિતાપત્યાનાં તથા પિતૃભૂત ઈશ્વરો ભૂતાનામ્। ન ચાત્મકલ્પાદ્ અન્યઃ કલ્પઃ સમ્ભવતિ। ન તાવદ્ અસ્ય બુદ્ધિં વિના કશ્ચિદ્ ધર્મો લિઙ્ગભૂતઃ શક્ય ઉપપાદયિતુમ્। આગમાચ્ ચ દ્રષ્ટા બોદ્ધા સર્વજ્ઞાતા ઈશ્વર ઇતિ। બુદ્ધ્યાદિભિશ્ ચાત્મલિઙ્ગૈર્ નિરુપાખ્યમ્ ઈશ્વરં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવિષયાતીતં કઃ શક્ત ઉપપાદયિતુમ્।
% લિઙ્ગૈર્ નિરુપાખ્યમ્ ઈશ્વરં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવિષયાતીતં કઃ શક્ત ઉપપાદયિતુમ્।] પ્.945
સ્વકૃતાભ્યાગમલોપેન ચ પ્રવર્તમાનસ્યાસ્ય યદ્ ઉક્તં પ્રતિષેધજાતમ્ અકર્મનિમિત્તે શરીરસર્ગે તત્ સર્વં પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.22 **********************
% પ્.958
અપર ઇદાનીમ્ આહ ---
ન્ય્સ્_4,1.22: અનિમિત્તતો ભાવોત્પત્તિઃ કણ્ટકતૈક્ષ્ણ્યાદિદર્શનાત્ ॥
અનિમિત્તા શરીરાદ્યુત્પત્તિઃ કસ્માત્? કણ્ટકતૈક્ષ્ણ્યાદિદર્શનાત્। કણ્ટકસ્ય
% પ્.959
તૈક્ષ્ણ્યમ્, પર્વતધાતૂનાં ચિત્રતા, ગ્રાવ્ણાં શ્લક્ષ્ણતા, નિર્નિમિત્તં ચ ઉપાદાનવચ્ ચ દૃષ્ટં તથા શરીરાદિસર્ગો .પીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.23 **********************
ન્ય્સ્_4,1.23: અનિમિત્તનિમિત્તત્વાન્ નાનિમિત્તતઃ ॥
અનિમિત્તતો ભાવોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે યતશ્ ચોત્પદ્યતે તન્નિમિત્તમ્। અનિમિત્તસ્ય નિમિત્તત્વાન્ નાનિમિત્તા ભાવોત્પત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.24 **********************
% પ્.960
ન્ય્સ્_4,1.24: નિમિત્તાનિમિત્તયોર્ અર્થાન્તરભાવાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
અન્યદ્ ધિ નિમિત્તમ્ અન્યચ્ ચ નિમિત્તપ્રત્યાખ્યાનમ્, ન ચ પ્રત્યાખ્યાનમ્ એવ પ્રત્યાખ્યેયં
% પ્.961
યથાનુદકઃ કમણ્ડલુર્ ઇતિ નોદકપ્રતિષેધ ઉદકં ભવતીતિ। સ ખલ્વ્ અયં વાદો ઽકર્મનિમિત્તઃ શરીરાદિસર્ગ ઇત્ય્ એતસ્માન્ ન ભિદ્યતે, અભેદાત્ તત્પ્રતિષેધેનૈવ પ્રતિષિદ્ધો વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.25 **********************
% પ્.962
અન્યે તુ મન્યન્તે ---
ન્ય્સ્_4,1.25: સર્વમ્ અનિત્યમ્ ઉત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વાત્ ॥
કિમ્ અનિત્યં નામ? યસ્ય કદાચિદ્ ભાવસ્ તદ્ અનિત્યમ્। ઉત્પત્તિધર્મકમ્ અનુત્પન્નં નાસ્તિ વિનાશધર્મકં ચ વિનષ્ટં નાસ્તિ। કિં પુનઃ સર્વમ્? ભૌતિકં ચ શરીરાદિ
% પ્.963
અભૌતિકં ચ બુદ્ધ્યાદિ, તદ્ ઉભયમ્ ઉત્પત્તિવિનાશધર્મકં વિજ્ઞાયતે, તસ્માત્ તત્ સર્વમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.26 **********************
ન્ય્સ્_4,1.26: નાનિત્યતાનિત્યત્વાત્ ॥
યદિ તાવત્ સર્વસ્યાનિત્યતા નિત્યા, તન્નિત્યત્વાન્ ન સર્વમ્ અનિત્યમ્। અથાનિત્યા તસ્યામ્ અવિદ્યમાનાયાં સર્વં નિત્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.27 **********************
% પ્.964
ન્ય્સ્_4,1.27: તદનિત્યત્વમ્ અગ્નેર્ દાહ્યં વિનાશ્યાનુવિનાશવત્ ॥
તસ્યા અનિત્યતાયા અપ્ય્ અનિત્યત્વમ્। કથમ્? યથા અગ્નિર્ દાહ્યં વિનાશ્યાનુવિનશ્યતિ એવં સર્વસ્યાનિત્યતા સર્વં વિનાશ્યાનુવિનશ્યતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.28 **********************
ન્ય્સ્_4,1.28: નિત્યસ્યાપ્રત્યાખ્યાનં યથોપલબ્ધિ વ્યવસ્થાનાત્ ॥
અયં ખલુ વાદો નિત્યં પ્રત્યાચષ્ટે, નિત્યસ્ય ચ પ્રત્યાખ્યાનમ્ અનુપપન્નમ્। કસ્માત્? યથોપલબ્ધિ વ્યવસ્થાનાત્। યસ્યોત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વમ્ ઉપલભ્યતે પ્રમાણતસ્ તદ્ અનિત્યમ્,
% પ્.965
યસ્ય નોપલભ્યતે તદ્વિપરીતમ્। ન ચ પરમસૂક્ષ્માણાં ભૂતાનામ્ આકાશકાલદિગાત્મમનસાં તદ્ગુણાનાં ચ કેષાઞ્ચિત્ સામાન્યવિશેષસમવાયાનાં ચોત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વં પ્રમાણત ઉપલભ્યતે, તસ્માન્ નિત્યાન્ય્ એતાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.29 **********************
% પ્.966
અયમ્ અન્ય એકાન્તઃ ---
ન્ય્સ્_4,1.29: સર્વં નિત્યં પઞ્ચભૂતનિત્યત્વાત્ ॥
ભૂતમાત્રમ્ ઇદં સર્વં તાનિ ચ નિત્યાનિ ભૂતોચ્છેદાનુપપત્તેર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.30 **********************
ન્ય્સ્_4,1.30: નોત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેઃ ॥
ઉત્પત્તિકારણં ચોપલભ્યતે વિનાશકારણં ચ, તત્ સર્વનિત્યત્વે વ્યાહન્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.31 **********************
% પ્.967
ન્ય્સ્_4,1.31: તલ્લક્ષણાવરોધાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
યસ્યોત્પત્તિવિનાશકારણમ્ ઉપલભ્યતે ઇતિ મન્યસે, ન તદ્ ભૂતલક્ષણહીનમ્ અર્થાન્તરં ગૃહ્યતે, ભૂતલક્ષણાવરોધાદ્ ભૂતમાત્રમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ ઉક્તો ઽયં પ્રતિષેધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.32 **********************
% પ્.968
ન્ય્સ્_4,1.32: નોત્પત્તિતત્કારણોપલબ્ધેઃ ॥
કારણસમાનગુણસ્યોત્પત્તિઃ કારણં ચોપલભ્યતે। ન ચૈતદ્ ઉભયં નિત્યવિષયમ્, ન ચોત્પત્તિતત્કારણોપલબ્ધિઃ શક્યા પ્રત્યાખ્યાતુમ્, ન ચાવિષયા કાચિદ્ ઉપલબ્ધિઃ। ઉપલબ્ધિસામર્થ્યાત્ કારણેન સમાનગુણં કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અનુમીયતે, સ ખલૂપલબ્ધેર્ વિષય ઇતિ। એવં ચ તલ્લક્ષણાવરોધોપપત્તિર્ ઇતિ।
ઉત્પત્તિવિનાશકારણપ્રયુક્તસ્ય જ્ઞાતુઃ પ્રયત્નો દૃષ્ટ ઇતિ। પ્રસિદ્ધશ્ ચાવયવી તદ્ધર્મા। ઉત્પત્તિવિનાશધર્મા ચાવયવી સિદ્ધ ઇતિ।
% પ્.969
શબ્દકર્મબુદ્ધ્યાદીનાં ચાવ્યાપ્તિઃ। પઞ્ચભૂતનિત્યત્વાત્ તલ્લક્ષણાવરોધાચ્ ચેત્ય્ અનેન શબ્દકર્મબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાશ્ ચ ન વ્યાપ્તાઃ તસ્માદ્ અનેકાન્તઃ।
સ્વપ્નવિષયાભિમાનવન્ મિથ્યોપલબ્ધિર્ ઇતિ ચેત્ ભૂતોપલબ્ધૌ તુલ્યમ્। યથા સ્વપ્ને વિષયાભિમાન એવમ્ ઉત્પત્તિકારણાભિમાન ઇતિ। એવં ચૈતદ્ ભૂતોપલબ્ધૌ તુલ્યં પૃથિવ્યાદ્યુપલબ્ધિર્ અપિ સ્વપ્નવિષયાભિમાનવત્ પ્રસજ્યતે।
% પ્.970
પૃથિવ્યાદ્યભાવે સર્વવ્યવહારવિલોપ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઇતરત્ર સમાનમ્ --- ઉત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધિવિષયસ્યાપ્ય્ અભાવે સર્વવ્યવહારવિલોપ ઇતિ, સો ઽયં નિત્યાનામ્ અતીન્દ્રિયત્વાદ્ અવિષયત્વાચ્ ચોત્પત્તિવિનાશયોઃ સ્વપ્નવિષયાભિમાનવદ્ ઇત્ય્ અહેતુર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.33 **********************
અવસ્થિતસ્યોપાદાનસ્ય ધર્મમાત્રં નિવર્તતે ધર્મમાત્રમ્ ઉપજાયતે સ ખલૂત્પત્તિવિનાશયોર્ વિષયઃ।
% -શયોર્ વિષયઃ।] પ્.971
યચ્ ચોપજાયતે તત્ પ્રાગ્ અપ્ય્ ઉપજનનાદ્ અસ્તિ, યચ્ ચ નિવર્તતે તન્ નિવૃત્તમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ, એવં ચ સર્વસ્ય નિત્યત્વમ્ ઇતિ?
ન્ય્સ્_4,1.33: ન વ્યવસ્થાનુપપત્તેઃ ॥
અયમ્ ઉપજનઃ ઇયં નિવૃત્તિર્ ઇતિ વ્યવસ્થા નોપપદ્યતે, ઉપજાતનિવૃત્તયોર્ વિદ્યમાનત્વાત્। અયં ધર્મ ઉપજાતો ઽયં નિવૃત્ત ઇતિ સદ્ભાવાવિશેષાદ્ અવ્યવસ્થા, ઇદાનીમ્ ઉપજનનિવૃત્તી નેદાનીમ્ ઇતિ કાલવ્યવસ્થા નોપપદ્યતે સર્વદા વિદ્યમાનત્વાત્ અસ્ય ધર્મસ્યોપજનનિવૃત્તી નાસ્યેતિ વ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ,
% -જનનિવૃત્તી નાસ્યેતિ વ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ,] પ્.972
ઉભ્યોર્ અવિશેષાત્। અનાગતો ઽતીત ઇતિ ચ કાલવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ, વર્તમાનસ્ય સદ્ભાવલક્ષણત્વાત્। અવિદ્યમાનસ્યાત્મલાભ ઉપજનો વિદ્યમાનસ્યાત્મહાનં નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ સતિ નૈતે દોષાઃ। તસ્માદ્ યદ્ ઉક્તં પ્રાગ્ અપ્ય્ ઉપજનાદ્ અસ્તિ નિવૃત્તં ચાસ્તિ તદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.34 **********************
અયમ્ અન્ય એકાન્તઃ ---
ન્ય્સ્_4,1.34: સર્વં પૃથગ્ ભાવલક્ષણપૃથક્ત્વાત્ ॥
સર્વં નાના ન કશ્ચિદ્ એકો ભાવો વિદ્યતે। કસ્માત્? ભાવલક્ષણપૃથક્ત્વાત્ --- ભાવસ્ય લક્ષણમ્ અભિધાનમ્, યેન લક્ષ્યતે ભાવઃ સ સમાખ્યાશબ્દઃ, તસ્ય પૃથગ્વિષયત્વાત્।
% પ્.973
સર્વો ભાવસમાખ્યાશબ્દઃ સમૂહવાચી, કુમ્ભ ઇતિ સંજ્ઞાશબ્દો ગન્ધરસરૂપસ્પર્શસમૂહે બુધ્નપાર્શ્વગ્રીવાદિસમૂહે ચ વર્ત્તતે, નિદર્શનમાત્રં ચેદમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.35 **********************
ન્ય્સ્_4,1.35: નાનેકલક્ષણૈર્ એકભાવનિષ્પત્તેઃ ॥
અનેકવિધલક્ષણૈર્ ઇતિ મધ્યમપદલોપી સમાસઃ। ગન્ધાદિભિશ્ ચ ગુણૈર્ બુધ્નાદિભિશ્ ચાવયવૈઃ સમ્બદ્ધ એકો ભાવો નિષ્પદ્યતે, ગુણવ્યતિરિક્તં ચ દ્રવ્યમ્ અવયવાતિરિક્તશ્ ચાવયવીતિ। વિભક્તન્યાયં ચૈતદ્ ઉભયમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.36 **********************
% પ્.974
અથાપિ ---
ન્ય્સ્_4,1.36: લક્ષણવ્યવસ્થાનાદ્ એવાપ્રતિષેધઃ ॥
ન કશ્ચિદ્ એકો ભાવ ઇત્ય્ અયુક્તઃ પ્રતિષેધઃ। કસ્માત્? લક્ષણવ્યવસ્થાનાદ્ એવ। યદ્ ઇહ લક્ષણં ભાવસ્ય સંજ્ઞાશબ્દભૂતં તદ્ એકસ્મિન્ વ્યવસ્થિતમ્, યં કુમ્ભમ્ અદ્રાક્ષં તં સ્પૃશામિ યમ્ એવાસ્પ્રાક્ષં તં પશ્યામીતિ નાણુસમૂહો ગૃહ્યતે ઇતિ। અણુસમૂહે ચાગૃહ્યમાણે યદ્ ગૃહ્યતે તદ્ એકમ્ એવેતિ।
અથાપ્ય્ એતદ્ અનૂક્તમ્ નાસ્ત્ય્ એકો ભાવો યસ્માત્ સમુદાયઃ, એકાનુપપત્તેર્ નાસ્ત્ય્ એવ સમૂહઃ --- નાસ્ત્ય્ એકો ભાવો યસ્માત્ સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગઃ;એકસ્ય ચાનુપપત્તેઃ
% પ્.975
સમૂહો નોપપદ્યતે એકસમુચ્ચયો હિ સમૂહ ઇતિ। વ્યાહતત્વાદ્ અનુપપન્નં --- નાસ્ત્ય્ એકો ભાવ ઇતિ યસ્ય પ્રતિષેધઃ પ્રતિજ્ઞાયતે, સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાદ્ ઇતિ હેતું બ્રુવતા સ એવાભ્યનુજ્ઞાયતે, એકસમુચ્ચયો હિ સમૂહ ઇતિ। સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાદ્ ઇતિ ચ સમૂહમ્ આશ્રિત્ય પ્રત્યેકં સમૂહિપ્રતિષેધો નાસ્ત્ય્ એકો ભાવ ઇતિ। સો ઽયમ્ ઉભયતો વ્યાઘાતાદ્ યત્કિઞ્ચનવાદ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.37 **********************
% પ્.977
અયમ્ અપર એકાન્તઃ ---
ન્ય્સ્_4,1.37: સર્વમ્ અભાવો ભાવેષ્વ્ ઇતરેતરાભાવસિદ્ધેઃ ॥
યાવદ્ ભાવજાતં તત્ સર્વમ્ અભાવઃ। કસ્માત્? ભાવેષ્વ્ ઇતરેતરાભાવસિદ્ધેઃ। ``અસન્ ગૌર્ અશ્વાત્મનાઽઽ અનશ્વો ગૌઃ ``અસન્ન્ અશ્વો ગવાત્મના અગૌર્ અશ્વઃઽઽ ઇત્ય્ અસત્પ્રત્યયસ્ય પ્રતિષેધસ્ય ચ ભાવશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યાત્ સર્વમ્ અભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.38 **********************
% પ્.978
પ્રતિજ્ઞાવાક્યે પદયોઃ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોશ્ ચ વ્યાઘાતાદ્ અયુક્તમ્। અનેકસ્યાશેષતા સર્વશબ્દસ્યાર્થો, ભાવપ્રતિષેધશ્ ચાભાવશબ્દસ્યાર્થઃ। પૂર્વં સોપાખ્યમ્ ઉત્તરં નિરુપાખ્યં તત્ર
% પ્.979
સમુપાખ્યાયમાનં કથં નિરુપાખ્યમ્ અભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ? ન જાત્વ્ અભાવો નિરુપાખ્યો ઽનેકતયાશેષતયા શક્યઃ પ્રતિજ્ઞાતુમ્ ઇતિ। સર્વમ્ એતદ્ અભાવ ઇતિ ચેત્ --- યદ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ મન્યસે તદભાવ ઇતિ? એવં ચેત્ અનિવૃત્તો વ્યાઘાતઃ, અનેકમ્ અશેષં ચેતિ નાભાવે પ્રત્યયેન શક્યં ભવિતુમ્। અસ્તિ ચાયં પ્રત્યયઃ સર્વમ્ ઇતિ, તસ્માન્ નાભાવ ઇતિ।
પ્રતિજ્ઞાહેત્વોશ્ ચ વ્યાઘાતઃ --- સર્વમ્ અભાવ ઇતિ ભાવપ્રતિષેધઃ પ્રતિજ્ઞા, ભાવેષ્વ્ ઇતરેતરાભાવસિદ્ધેર્ ઇતિ હેતુઃ। ભાવેષ્વ્ ઇતરેતરાભાવમ્ અનુજ્ઞાયાશ્રિત્ય ચ ઇતરેતરાભાવસિદ્ધ્યા સર્વમ્ અભાવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે। યદિ સર્વમ્ અભાવો ભાવેષ્વ્ ઇતરેતરાભાવસિદ્ધેર્ ઇતિ નોપપદ્યતે। અથ ભાવેષ્વ્ ઇતરેતરાભાવસિદ્ધિઃ, સર્વમ્ અભાવ ઇતિ નોપપદ્યતે।
% પ્.980
સૂત્રેણ ચાભિસમ્બન્ધઃ।
ન્ય્સ્_4,1.38: ન સ્વભાવસિદ્ધેર્ ભાવાનામ્ ॥
ન સર્વમ્ અભાવઃ। કસ્માત્? સ્વેન ભાવેન સદ્ભાવાદ્ ભાવાનામ્। સ્વેન ધર્મેણ ભાવા ભવન્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયતે। કશ્ ચ સ્વો ધર્મો ભાવાનામ્? દ્રવ્યગુણકર્મણાં સદાદિસામાન્યમ્, દ્રવ્યાણાં ક્રિયાવદ્ ઇત્યેવમાદિવિશેષઃ, સ્પર્શપર્યન્તાઃ પૃથિવ્યા ઇતિ ચ; પ્રત્યેકં ચાનન્તો ભેદઃ। સામાન્યવિશેષસમવાયાનાં ચ વિશિષ્ટા ધર્મા ગૃહ્યન્તે।
% પ્.981
સો ઽયમ્ અભાવસ્ય નિરુપાખ્યત્વાત્ સમ્પ્રત્યાયકો ઽર્થભેદો ન સ્યાત્? અસ્તિ ત્વ્ અયમ્, તસ્માન્ ન સર્વમ્ અભાવ ઇતિ।
અથ વા ન સ્વભાવસિદ્ધેર્ ભાવાનામ્ ઇતિ સ્વરૂપસિદ્ધેર્ ઇતિ। ગૌર્ ઇતિ પ્રયુજ્યમાને શબ્દે જાતિવિશિષ્ટં દ્રવ્યં ગૃહ્યતે, નાભાવમાત્રમ્। યદિ ચ સર્વમ્ અભાવઃ ગૌર્ ઇત્ય્ અભાવઃ પ્રતીયેત, ગોશબ્દેન ચાભાવ ઉચ્યેત। યસ્માત્ તુ ગોશબ્દપ્રયોગે દ્રવ્યવિશેષઃ પ્રતીયતે નાભાવસ્ તસ્માદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ।
અથ વા ન સ્વભાવસિદ્ધેર્ ઇતિ। અસન્ ગૌર્ અશ્વાત્મનેતિ ગવાત્મના કસ્માન્ નોચ્યતે? અવચનાદ્ ગવાત્મના ગૌર્ અસ્તીતિ સ્વભાવસિદ્ધિઃ, અનશ્વો ઽશ્વ ઇતિ વા ગૌર્ અગૌર્ ઇતિ વા કસ્માન્ નોચ્યતે? અવચનાત્ સ્વેન રૂપેણ વિદ્યમાનતા દ્રવ્યસ્યેતિ વિજ્ઞાયતે।
% પ્.982
અવ્યતિરેકપ્રતિષેધે ચ ભાવેન અસત્પ્રત્યયસામાનાધિકરણ્યમ્ ભાવે સંયોગાદિસમ્બન્ધો વ્યતિરેકઃ। અત્ર અવ્યતિરેકઃ અભેદાખ્યસમ્બન્ધઃ તત્પ્રતિષેધે સદા ચ અસત્પ્રત્યયસામાનાધિકરણ્યમ્, યથા ન સન્તિ કુણ્ડે બદરાણીતિ। અસન્ ગૌર્ અશ્વાત્મના અનશ્વો ગૌર્ ઇતિ ચ ગવાશ્વયોર્ અવ્યતિરેકઃ પ્રતિષિધ્યતે ગવાશ્વયોર્ એકત્વં નાસ્તીતિ। તસ્મિન્ પ્રતિષિધ્યમાને ભાવેન ગવા સામાનાધિકરણ્યમ્ અસત્પ્રત્યયસ્ય અસન્ ગૌર્ અશ્વાત્મનેતિ, યથા ન સન્તિ કુણ્ડે બદરાણીતિ કુણ્ડે બદરસંયોગે પ્રતિષિધ્યમાને સદ્ભિર્ અસત્પ્રત્યયસ્ય સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.39 **********************
% પ્.983
ન્ય્સ્_4,1.39: ન સ્વભાવસિદ્ધિર્ આપેક્ષિકત્વાત્ ॥
અપેક્ષાકૃતમ્ આપેક્ષિકમ્। હ્રસ્વાપેક્ષાકૃતં દીર્ઘં દીર્ઘાપેક્ષાકૃતં હ્રસ્વમ્, ન સ્વેનાત્મનાવસ્થિતં કિઞ્ચિત્। કસ્માત્? અપેક્ષાસામર્થ્યાત્। તસ્માન્ ન સ્વભાવસિદ્ધિર્ ભાવાનામ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.40 **********************
ન્ય્સ્_4,1.40: વ્યાહતત્વાદ્ અયુક્તમ્ ॥
યદિ હ્રસ્વાપેક્ષાકૃતં દીર્ઘં હ્રસ્વમ્ અનાપેક્ષિકમ્। કિમ્ ઇદાનીમ્ અપેક્ષ્ય હ્રસ્વમ્ ઇતિ ગૃહ્યતે? અથ દીર્ઘાપેક્ષાકૃતં હ્રસ્વમ્, દીર્ઘમ્ અનાપેક્ષિકમ્? એવમ્ ઇતરેતરાશ્રયયોર્ એકાભાવે અન્યતરાભાવાદ્ ઉભયાભાવ ઇતિ અપેક્ષાવ્યવસ્થાનુપપન્ના।
% રેતરાશ્રયયોર્ એકાભાવે અન્યતરાભાવાદ્ ઉભયાભાવ ઇતિ અપેક્ષાવ્યવસ્થાનુપપન્ના।] પ્.984
સ્વભાવસિદ્ધાવ્ અસત્યાં સમયોઃ પરિમણ્ડલયોર્ વા દ્રવ્યયોર્ આપેક્ષિકે દીર્ઘત્વહ્રસ્વત્વે કસ્માન્ ન ભવતઃ? અપેક્ષાયામ્ અનપેક્ષાયાં ચ દ્રવ્યયોર્ અભેદઃ। યાવતી દ્રવ્યે અપેક્ષમાણે તાવતી એવાનપેક્ષમાણે નાન્યતરત્ર ભેદઃ। આપેક્ષિકત્વે તુ સત્ય્ અન્યતરત્ર વિશેષોપજનઃ સ્યાદ્ ઇતિ।
% પ્.985
કિમ્ અપેક્ષાસામર્થ્યમ્ ઇતિ ચેત્? દ્વયોર્ ગ્રહણે ઽતિશયગ્રહણોપપત્તિઃ। દ્વે દ્રવ્યે પશ્યન્ન્ એકત્ર વિદ્યમાનમ્ અતિશયં ગૃહ્ણાતિ તદ્ દીર્ઘમ્ ઇતિ વ્યવસ્યતિ, યચ્ ચ હીનં ગૃહ્ણાતિ તદ્ ધ્રસ્વમ્ ઇતિ વ્યવસ્યતીતિ। એતચ્ ચાપેક્ષાસામર્થ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.41 **********************
% પ્.986
અથેમે સઙ્ખ્યૈકાન્તવાદાઃ ---
સર્વમ્ એકં સદવિશેષાત્।
% પ્.987
સર્વં દ્વેધા નિત્યાનિત્યભેદાત્। સર્વં ત્રેધા જ્ઞાતા જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ ઇતિ। સર્વં ચતુર્દ્ધા પ્રમાતા પ્રમાણં પ્રમેયં પ્રમિતિર્ ઇતિ। એવં યથાસમ્ભવમ્ અન્યે ઽપીતિ। તત્ર પરીક્ષા ---
% પ્.988
ન્ય્સ્_4,1.41: સઙ્ખ્યૈકાન્તાસિદ્ધિઃ કારણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ ॥
યદિ સાધ્યસાધનયોર્ નાનાત્વમ્, એકાન્તો ન સિદ્ધ્યતિ વ્યતિરેકાત્। અથ
% પ્.989
સાધ્યસાધનયોર્ અભેદઃ? એવમ્ અપ્ય્ એકાન્તો ન સિધ્યતિ સાધનાભાવાત્, ન હિ હેતુમ્ અન્તરેણ કસ્યચિત્ સિદ્ધિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.42 **********************
ન્ય્સ્_4,1.42: ન કારણાવયવભાવાત્ ॥
ન સઙ્ખ્યૈકાન્તાનામ્ અસિદ્ધિઃ કસ્માત્? કારણસ્યાવયવભાવાત્। અવયવઃ કશ્ચિત્ સાધનભૂત ઇત્ય્ અવ્યતિરેકઃ। એવં દ્વૈતાદીનામ્ અપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.43 **********************
% પ્.990
ન્ય્સ્_4,1.43: નિરવયવત્વાદ્ અહેતુઃ ॥
કારણસ્યાવયવભાવાદ્ ઇત્ય્ અહેતુઃ। કસ્માત્? સર્વમ્ એકમ્ ઇત્ય્ અનપવર્ગેણ પ્રતિજ્ઞાય કસ્યચિદ્ એકત્વમ્ ઉચ્યતે, તત્ર વ્યપવૃક્તો ઽવયવઃ સાધનભૂતો નોપપદ્યતે। એવં દ્વૈતાદિષ્વ્ અપીતિ।
% પ્.991
તે ખલ્વ્ ઇમે સઙ્ખ્યૈકાન્તા યદિ વિશેષકારિતસ્યાર્થભેદવિસ્તારસ્ય પ્રત્યાખ્યાનેન વર્ત્તન્તે, પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવિરોધાન્ મિથ્યાવાદા ભવન્તિ। અથાભ્યનુજ્ઞાનેન વર્ત્તન્તે? સમાનધર્મકારિતો ઽર્થસંગ્રહો વિશેષકારિતશ્ ચાર્થભેદ ઇતિ એવમ્ એકાન્તત્વં જહતીતિ। તે ખલ્વ્ એતે તત્ત્વજ્ઞાનપ્રવિવેકાર્થમ્ એકાન્તાઃ પરીક્ષિતા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.44 **********************
% પ્.992
પ્રેત્યભાવાનન્તરં ફલમ્, તસ્મિન્ ---
ન્ય્સ્_4,1.44: સદ્યઃ કાલાન્તરે ચ ફલનિષ્પત્તેઃ સંશયઃ ॥
પચતિ દોગ્ધીતિ સદ્યઃ ફલમોદનપયસી, કર્ષતિ વપતીતિ કાલાન્તરે ફલં
% પ્.993
શસ્યાધિગમ ઇતિ। અસ્તિ ચેયં ક્રિયા અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇતિ એતસ્યાઃ
% પ્.994
ફલે સંશયઃ। ન સદ્યઃ કાલાન્તરોપભોગ્યત્વાત્ । સ્વર્ગઃ ફલં શ્રૂયતે, તચ્ ચ ભિન્ને ઽસ્મિન્ દેહભેદાદ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ। ન સદ્યઃ ગ્રામાદિકામાનામ્ü@આરમ્ભફલમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.45 **********************
% પ્.995
ન્ય્સ્_4,1.45: કાલાન્તરેણાનિષ્પત્તિર્ હેતુવિનાશાત્ ॥
ધ્વસ્તાયાં પ્રવૃત્તૌ પ્રવૃત્તેઃ ફલં ન કારણમ્ અન્તરેણોત્પત્તુમ્ અર્હતિ, ન ખલુ વૈ વિનષ્ટાત્ કારણાત્ કિઞ્ચિદ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.46 **********************
ન્ય્સ્_4,1.46: પ્રાઙ્ નિષ્પત્તેર્ વૃક્ષફલવત્ તત્ સ્યાત્ ॥
યથા ફલાર્થિના વૃક્ષમૂલે સેકાદિ પરિકર્મ ક્રિયતે, તસ્મિંશ્ ચ પ્રધ્વસ્તે પૃથિવીધાતુર્ અબ્ધાતુના સંગૃહીત આન્તરેણ તેજસા પચ્યમાનો રસદ્રવ્યં નિર્વર્તયતિ, સ દ્રવ્યભૂતો રસો વૃક્ષાનુગતઃ પાકવિશિષ્ટો વ્યૂહવિશેષેણ સન્નિવિશમાનઃ પર્ણાદિ ફલં નિર્વર્તયતિ, એવં પરિષેકાદિ કર્મ ચાર્થવત્। ન ચ વિનષ્ટાત્ ફલનિષ્પત્તિઃ। તથા પ્રવૃત્ત્યા સંસ્કારો ધર્માધર્મલક્ષણો જન્યતે, સ જાતો નિમિત્તાન્તરાનુગૃહીતઃ કાલાન્તરે ફલં નિષ્પાદયતીતિ। ઉક્તઞ્ ચૈતત્ ``પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્ તદુત્પત્તિર્ઽઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.47 **********************
% પ્.996
તદ્ ઇદં પ્રાઙ્ નિષ્પત્તેર્ નિષ્પદ્યમાનમ્---
ન્ય્સ્_4,1.47: નાસન્ ન સન્ ન સદસત્ સદસતોર્ વૈધર્મ્યાત્ ॥
પ્રાઙ્ નિષ્પત્તેર્ નિષ્પત્તિધર્મકં નાસત્, ઉપાદાનનિયમાત્। કસ્યચિદ્ ઉત્પત્તયે કિઞ્ચિદ્ ઉપાદેયં ન સર્વં સર્વસ્યેત્ય્ અસદ્ભાવે નિયમો નોપપદ્યતે ઇતિ। ન સત્, પ્રાઙ્ ઉત્પત્તેર્ વિદ્યમાનસ્યોત્પત્તિર્ અનુપપન્નેતિ। ન, સદસત્ સદસતોર્ વૈધર્મ્યાત્
% પ્.997
સદ્ ઇત્ય્ અર્થાભ્યનુજ્ઞા, અસદ્ ઇતિ અર્થપ્રતિષેધઃ, એતયોર્ વ્યાઘાતો વૈધર્મ્યં વ્યાઘાતાદ્ અવ્યતિરેકાનુપપત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.48 **********************
પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ ઉત્પત્તિધર્મકમ્ અસદ્ ઇત્ય્ અદ્ધા। કસ્માઅત્?
ન્ય્સ્_4,1.48: ઉત્પાદવ્યયદર્શનાત્ ॥
% પ્.999
યત્ પુનરુક્તં પ્રાગ્ ઉત્પત્તેઃ કાર્યં નાસદ્ ઉપાદાનનિયમાદ્ ઇતિ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.49 **********************
ન્ય્સ્_4,1.49: બુદ્ધિસિદ્ધં તુ તદ્ અસત્ ॥
ઇદમ્ અસ્યોત્પત્તયે સમર્થં ન સર્વમ્ ઇતિ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ નિયતકારણં કાર્યં બુદ્ધ્યા
% પ્.1000
સિદ્ધમ્ ઉત્પત્તિનિયમદર્શનાત્। તસ્માદ્ ઉપાદાનનિયમસ્યોપપત્તિઃ સતિ તુ કાર્યે પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ ઉત્પત્તિર્ એવ નાસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.50 **********************
% પ્.1003
ન્ય્સ્_4,1.50: આશ્રયવ્યતિરેકાદ્ વૃક્ષફલોત્પત્તિવદ્ ઇત્ય્ અહેતુઃ ॥
મૂલસેકાદિ પરિકર્મ ફલં ચોભયં વૃક્ષાશ્રયમ્, કર્મ ચેહ શરીરે, ફલં ચામુત્ર ઇત્ય્ આશ્રયવ્યતિરેકાદ્ અહેતુર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.51 **********************
% પ્.1004
ન્ય્સ્_4,1.51: પ્રીતેર્ આત્માશ્રયત્વાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રીતિર્ આત્મપ્રત્યક્ષત્વાદ્ આત્માશ્રયા, તદાશ્રયમ્ એવ કર્મ ધર્મસંજ્ઞિતમ્, ધર્મસ્યાત્મગુણત્વાત્ તસ્માદ્ આશ્રયવ્યતિરેકાનુપપત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.52 **********************
ન્ય્સ્_4,1.52: ન પુત્રપશુસ્ત્રીપરિચ્છદહિરણ્યાન્નાદિફલનિર્દેશાત્ ॥
પુત્રાદિ ફલં નિર્દિશ્યતે ન પ્રીતિઃ, ``ગ્રામકામો યજેતઽઽ ``પુત્રકામો યજેતેઽઽતિ તત્ર યદ્ ઉક્તં પ્રીતિઃ ફલમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.53 **********************
% પ્.1005
ન્ય્સ્_4,1.53: તત્સમ્બન્ધાત્ ફલનિષ્પત્તેસ્ તેષુ ફલવદુપચારઃ ॥
પુત્રાદિસમ્બન્ધાત્ ફલં પ્રીતિલક્ષણમ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ પુત્રાદિષુ ફલવદુપચારઃ, યથાન્ને પ્રાણશબ્દો ``અન્નં વૈ પ્રાણાઃઽઽઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.54 **********************
% પ્.1006
ફલાનન્તરં દુઃખમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્, ઉક્તં ચ ``બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્ઽઽઇતિ। તત્ કિમ્ ઇદં પ્રત્યાત્મવેદનીયસ્ય સર્વજન્તુપ્રત્યક્ષસ્ય સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્, આહોસ્વિદ્ અન્યઃ કલ્પ ઇતિ?
અન્ય ઇત્ય્ આહ। કથમ્? ન વૈ સર્વલોકસાક્ષિકં સુખં શક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમ્। અયં તુ જન્મમરણપ્રબન્ધાનુભવનિમિત્તાદ્ દુઃખાન્ નિર્વિણ્ણસ્ય દુઃખં જિહાસતો દુઃખસંજ્ઞાભાવનોપદેશો દુઃખહાનાર્થ ઇતિ।
% ભાવનોપદેશો દુઃખહાનાર્થ ઇતિ।] પ્.1007
કયા યુક્ત્યા? સર્વે ખલુ સત્ત્વનિકાયાઃ સર્વાણ્ય્ ઉત્પત્તિસ્થાનાનિ સર્વઃ પુનર્ભવો બાધનાનુષક્તો દુઃખસાહચર્યાદ્ બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઋષિભિઃ, દુઃખસંજ્ઞાભાવનમ્ ઉપદિશ્યતે અત્ર ચ હેતુર્ ઉપાદીયતે---
ન્ય્સ્_4,1.54: વિવિધબાધનાયોગાદ્ દુઃખમ્ એવ જન્મોત્પત્તિઃ ॥
જન્મ જાયતે ઇતિ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ શરીરાદીનાં ચ સંસ્થાનવિશિષ્ટાનાં પ્રાદુર્ભાવ ઉત્પત્તિઃ। વિવિધા ચ બાધના, હીના મધ્યમા ઉત્કૃષ્ટા ચેતિ। ઉત્કૃષ્ટા નારકિણામ્, તિરશ્ચાં તુ મધ્યમા, મનુષ્યાણાં તુ હીના, દેવાનાં હીનતરા વીતરાગાણાં ચ। એવં સર્વમ્ ઉત્પત્તિસ્થાનં વિવિધબાધનાનુષક્તં પશ્યતઃ સુખે તત્સાધનેષુ ચ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિષુ દુઃખસંજ્ઞા વ્યવતિષ્ઠતે।
% બુદ્ધિષુ દુઃખસંજ્ઞા વ્યવતિષ્ઠતે।] પ્.1008
દુઃખસંજ્ઞાવ્યવસ્થાનાત્ સર્વલોકેષ્વ્ અનભિરતિસંજ્ઞા ભવતિ। અનભિરતિસંજ્ઞામ્ ઉપાસીનસ્ય સર્વલોકવિષયા તૃષ્ણા વિચ્છિદ્યતે, તૃષ્ણાપ્રહાણાત્ સર્વદુઃખાદ્ વિમુચ્યતે ઇતિ। યથા વિષયોગાત્ પયો વિષમ્ ઇતિ બુધ્યમાનો નોપાદત્તે, અનુપાદદાનો મરણદુઃખં નાપ્નોતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.55 **********************
દુઃખોદ્દેશસ્ તુ ન સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્, કસ્માત્?
ન્ય્સ્_4,1.55: ન સુખસ્યાન્તરાલનિષ્પત્તેઃ ॥
ન ખલ્વ્ અયં દુઃખોદ્દેશઃ સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્। કસ્માત્, સુખસ્યાન્તરાલનિષ્પત્તેઃ। નિષ્પદ્યતે ખલુ બાધનાન્તરાલેષુ સુખં પ્રત્યાત્મવેદનીયં શરીરિણામ્, તદ્ અશક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.56 **********************
% પ્.1009
અર્થાપિ---
ન્ય્સ્_4,1.56: બાધનાનિવૃત્તેર્ વેદયતઃ પર્યેષણદોષાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
સુખસ્ય, દુઃખોદ્દેશેનેતિ પ્રકરણાત્ પર્યેષણં પ્રાર્થના વિષયાર્જનતૃષ્ણા, પર્યેષણસ્ય દોષો યદ્ અયં વેદયમાનઃ પ્રાર્થયતે તચ્ ચાસ્ય પ્રાર્થિતં ન સમ્પદ્યતે, સમ્પદ્ય વા વિપદ્યતે, ન્યૂનં વા સમ્પદ્યતે, બહુપ્રત્યનીકં વા સમ્પદ્યતે ઇતિ એતસ્માત્ પર્યેષણદોષાન્ નાનાવિધો માનસઃ સન્તાપો ભવતિ એવં વેદયતઃ પર્યેષણદોષાદ્ બાધનાયા અનિવૃત્તિઃ। બાધનાનિવૃત્તેર્ દુઃખસંજ્ઞાભાવનમ્ ઉપદિશ્યતે । અનેન કારણેન દુઃખં જન્મ ન તુ સુખસ્યાભાવાદ્ ઇતિ।
% પ્.1010
અથાપ્ય્ એતદ્ અનૂક્તમ્---
``કામં કામયમાનસ્ય યદા કામઃ સમૃધ્યતિ।
અથૈનમ્ અપરઃ કામઃ ક્ષિપ્રમ્ એવ પ્રબાધતે॥ઽઽ
``અપિ ચેદ્ ઉદનેમિ સમન્તાદ્ ભૂમિમ્ ઇમાં લભતે સગવાશ્વામ્। ન સ તેન ધનેન ધનૈષી તૃપ્યતિ કિન્ નુ સુખં ધનકામે॥ઽઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.57 **********************
% પ્.1011
ન્ય્સ્_4,1.57: દુઃખવિકલ્પે સુખાભિમાનાચ્ ચ ॥
દુઃખસંજ્ઞાભાવનોપદેશઃ ક્રિયતે। અયં ખલુ સુખસંવેદને વ્યવસ્થિતઃ સુખં પરમપુરુષાર્થં મન્યતે, ન સુખાદ્ અન્યન્ નિઃશ્રેયસમ્ અસ્તિ સુખે પ્રાપ્તે ચરિતાર્થઃ કૃતકરણીયો ભવતિ। મિથ્યાસઙ્કલ્પાત્ સુખે તત્સાધનેષુ ચ વિષયેષુ સંરજ્યતે, સંરક્તઃ સુખાય ઘટતે, ઘટમાનસ્યાસ્ય જન્મજરાવ્યાધિપ્રાયણાનિષ્ટસંયોગેષ્ટવિયોગપ્રાર્થિતાનુપપત્તિનિમિત્તમ્ અનેકવિધં યાવદ્ દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે, તં દુઃખવિકલ્પં સુખમ્ ઇત્ય્ અભિમન્યતે। સુખાઙ્ગભૂતં દુખમ્, ન દુઃખમ્ અનાસાદ્ય શક્યં સુખમ્ અવાપ્તુમ્, તાદર્થ્યાત્ સુખમ્ એવેદમ્ ઇતિ સુખસંજ્ઞોપહતપ્રજ્ઞો જાયસ્વ ચેતિ સંધાવતીતિ સંસારં
% પ્.1012
નાતિવર્ત્તતે। તદ્ અસ્યાઃ સુખસંજ્ઞાયાઃ પ્રતિપક્ષો દુઃખસંજ્ઞાભાવનમ્ ઉપદિશ્યતે, *દુઃખાનુષઙ્ગાદ્ (ચોર્ર્.; દુઃખાનુસઙ્ગાદ્, એદ્.) દુઃખં જન્મેતિ, ન સુખસ્યાભાવાત્।
યદ્ય્ એવં કસ્માદ્ દુઃખં જન્મેતિ નોચ્યતે? સો ઽયમ્ એવં વાચ્યે યદ્ એવમ્ આહ દુઃખમ્ એવ જન્મેતિ તેન સુખાભાવં જ્ઞાપયતીતિ જન્મ વિનિગ્રહાર્થીયો વૈ ખલ્વ્ અયમ્ એવશબ્દઃ। કથમ્? ન દુઃખં જન્મ સ્વરૂપતઃ, કિં તુ દુઃખોપચારાત્; એવં સુખમ્ અપીતિ એતદ્ અનેનૈવ નિર્વર્ત્ત્યતે ન તુ દુઃખમ્ એવ જન્મેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.58 **********************
% પ્.1013
દુઃખોદ્દેશાનન્તરમ્ અપવર્ગઃ, સ પ્રત્યાખ્યાયતે---
ન્ય્સ્_4,1.58: ઋણક્લેશપ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદ્ અપવર્ગાભાવઃ ॥
ઋણાનુબન્ધાન્ નાસ્ત્ય્ અપવર્ગઃ---``જાયમાનો હ વૈ બ્રાહ્મણસ્ ત્રિભિર્ ઋણૈર્ ઋણવાન્ જાયતે, બ્રહ્મચર્યેણ ઋષિભ્યો યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્યઽઽ ઇતિ ઋણાનિ, તેષામ્ અનુબન્ધઃ સ્વકર્મભિઃ સમ્બન્ધઃ, કર્મસમ્બન્ધવચનાત્ ``જરામર્યં વા એતત્ સત્રં યદ્ અગ્નિહોત્રં દર્શપૂર્ણમ્ આસૌ ચઽઽ ઇતિ ``જરયા હ વા એષ તસ્માત્ સત્રાદ્ વિમુચ્યતે મૃત્યુના હ વાઽઽ ઇતિ *ઋણાનુબન્ધાદ્ (ચોર્ર્.; ઋણાનુવન્ધાદ્, એદ્.) અપવર્ગાનુષ્ઠાનકાલો નાસ્તીત્ય્ અપવર્ગાભાવઃ।
% પ્.1014
ક્લેશાનુબન્ધાન્ નાસ્ત્ય્ અપવર્ગઃ ક્લેશાનુબદ્ધ એવાયં મ્રિયતે, ક્લેશાનુબદ્ધશ્ ચ જાયતે નાસ્ય ક્લેશાનુબન્ધવિચ્છેદો ગૃહ્યતે।
પ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાન્ નાસ્ત્ય્ અપવર્ગઃ---જન્મપ્રભૃત્ય્ અયં યાવત્ પ્રાયણં વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભેણાવિમુક્તો ગૃહ્યતે, તત્ર યદ્ ઉક્તં ``દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામ્ ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદ્ અપવર્ગઽઽ ઇતિ, તદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.59 **********************
અત્રાભિધીયતે। યત્ તાવદ્ ઋણાનુબન્ધાદ્ ઇતિ ઋણૈર્ ઇવ ઋણૈર્ ઇતિ---
ન્ય્સ્_4,1.59: પ્રધાનશબ્દાનુપપત્તેર્ ગુણશબ્દેનાનુવાદો નિન્દાપ્રશંસોપપત્તેઃ ॥
ઋણૈર્ ઇતિ નાયં પ્રધાનશબ્દઃ। યત્ર ખલ્વ્ એકઃ પ્રત્યાદેયં દદાતિ, દ્વિતીયશ્ ચ પ્રતિદેયં ગૃહ્ણાતિ તત્રાસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ પ્રધાનમ્ ઋણશબ્દઃ। ન ચૈતદ્ ઇહોપપદ્યતે, પ્રધાનશબ્દાનુપપત્તેઃ, ગુણશબ્દેનાયમ્ અનુવાદ ઋણૈર્ ઇવ ઋણૈર્ ઇતિ।
% નુપપત્તેઃ ગુણશબ્દેનાયમ્ અનુવાદ ઋણૈર્ ઇવ ઋણૈર્ ઇતિ।] પ્.1015
પ્રયુક્તોપમં ચૈતદ્ યથાગ્નિર્ માણવક ઇતિ---અન્યત્ર દૃષ્ટશ્ ચાયમ્ ઋણશબ્દ ઇહ પ્રયુજ્યતે, યથાગ્નિશબ્દો માણવકે। કથં ગુણશબ્દેનાનુવાદઃ? નિન્દાપ્રશંસોપપત્તેઃ। કર્મલોપે ઋણીવ ઋણાદાનાન્ નિન્દ્યતે, કર્માનુષ્ઠાને ચ ઋણીવ ઋણદાનાત્ પ્રશસ્યતે સ એવોપમાર્થ ઇતિ।
% પ્.1016
જાયમાન ઇતિ ગુણશબ્દો વિપર્યયે ઽનધિકારાત્। જાયમાનો હ વૈ બ્રાહ્મણ ઇતિ ચ ગુણશબ્દો ગૃહસ્થઃ સમ્પદ્યમાનો જાયમાન ઇતિ; યદાયં ગૃહસ્થો જાયતે તદા કર્મભિર્ અધિક્રિયતે માતૃતો જાયમાનસ્યાનધિકારાત્। યદા તુ માતૃતો જાયતે કુમારો ન તદા કર્મભિર્ અધિક્રિયતે અર્થિનઃ શક્તસ્ય ચાધિકારાત્। અર્થિનઃ કર્મભિર્ અધિકારઃ કર્મવિધૌ કામસંયોગસ્ મૃતેઃ ``અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઽઽ ઇત્ય્ એવમાદિ। શક્તસ્ય ચ (3*) પ્રવૃત્તિસમ્ભવાત્ શક્તસ્ય કર્મભિર્ અધિકારઃ પ્રવૃત્તિસમ્ભવાત્। (4*) શક્તઃ ખલુ વિહિતે કર્મણિ પ્રવર્ત્તતે નેતર ઇતિ। ઉભયાભાવસ્ તુ પ્રધાનશબ્દાર્થે। માતૃતો જાયમાને કુમારે ઉભયમ્ અર્થિતા શક્તિશ્ ચ ન ભવતીતિ।
% પ્.1017
ન ભિદ્યતે ચ લૌકિકાદ્ વાક્યાદ્ વૈદિકં વાક્યં પ્રેક્ષાપૂર્વકારિપુરુષપ્રણીતત્વેન। તત્ર લૌકિકસ્ તાવદ્ અપરીક્ષકો ઽપિ ન *જાતમાત્રં (ચોર્ર્.; જાતપ્રાત્રં, એદ્.) કુમારકમ્ એવં બ્રૂયાદ્ અધીષ્વ યજસ્વ બ્રહ્મચર્યં ચરેતિ। કુત એવમ્ ઋષિર્ ઉપપન્નાનવદ્યવાદી ઉપદેશાર્થેન પ્રયુક્ત ઉપદિશતિ? ન ખલુ વૈ નર્ત્તકો ઽન્ધેષુ પ્રવર્ત્તતે ન ગાયકો બધિરેષ્વ્ ઇતિ।
ઉપદિષ્ટાર્થવિજ્ઞાનં ચોપદેશવિષયઃ। યશ્ ચોપદિષ્ટમ્ અર્થં વિજાનાતિ તં પ્રત્ય્ ઉપદેશઃ ક્રિયતે, ન ચૈતદ્ અસ્તિ જાયમાનકુમારક ઇતિ। ગાર્હસ્થ્યલિઙ્ગં ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણં કર્મ અભિવદતિ। યચ્ ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણં કર્મ અભિવદતિ તત્ પત્નીસમ્બન્ધાદિના ગાર્હસ્થ્યલિઙ્ગેનોપપન્નમ્, તસ્માદ્ ગૃહસ્થો ઽયં જાયમાનો ઽભિધીયતે ઇતિ।
અર્થિત્વસ્ય ચાવિપરિણામે જરામર્યવાદોપપત્તિઃ।
% પ્.1018
યાવચ્ ચાસ્ય ફલેનાર્થિત્વં ન વિપરિણમતે ન નિવર્તતે તાવદ્ અનેન કર્માનુષ્ઠેયમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે જરામર્યવાદસ્ તં પ્રતીતિ। જરયા હ વેત્ય્ આયુષસ્ü@તુરીયસ્ય ચતુર્થસ્ય પ્રવ્રજ્યાયુક્તસ્ય વચનં ``જરયા હ વા એષ એતસ્માદ્ વિમુચ્યતેઽઽ ઇતિ। આયુષસ્ તુરીયં ચતુર્થં પ્રવ્રજ્યાયુક્તં જરેત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ર હિ પ્રવ્રજ્યા વિધીયતે; અત્યન્તજરાસંયોગે જરયા હ વેત્ય્ અનર્થકમ્। ``અશક્તો વિમુચ્યતેઽઽ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ નોપપદ્યતે, સ્વયમ્ અશક્તસ્ય બાહ્યાં શક્તિમ્ આહ---``અન્તેવાસી વા જુહુયાદ્ બ્રહ્મણા સ પરિક્રીતઃ, ક્ષીરહોતા વા જહુયાદ્ ધનેન સ પરિક્રીતઽઽ ઇતિ।
% પ્.1019
અથાપિ વિહિતં વાનૂદ્યેત કામાદ્ વાર્થઃ પરિકલ્પ્યેત? વિહિતાનુવચનં ન્યાય્યમ્ ઇતિ। ઋણવાન્ ઇવાસ્વતન્ત્રો ગૃહસ્થઃ કર્મસુ પ્રવર્ત્તતે ઇત્ય્ ઉપપન્નં વાક્યસ્ય
% પ્.1020
સામર્થ્યમ્। ફલસ્ય હિ સાધનાનિ પ્રયત્નવિષયો ન ફલમ્, તાનિ સમ્પન્નાનિ ફલાય કલ્પન્તે। વિહિતં ચ જાયમાનમ્, વિધીયતે ચ જાયમાનમ્, તેન યઃ સમ્બદ્ધ્યતે સો ઽયં જાયમાન ઇતિ।
પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાદ્ ઇતિ ચેન્ ન, પ્રતિષેધસ્યાપિ પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાદ્ ઇતિ। પ્રત્યક્ષતો વિધીયતે *ગાર્હસ્થ્યં (ચોર્ર્.; ગાર્હથ્યં, એદ્.) બ્રાહ્મણેન, યદિ ચાશ્રમાન્તરમ્ અભવિષ્યત્ તદ્ અપિ વ્યધાસ્યત
% પ્.1021
પ્રત્યક્ષતઃ, પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાન્ નાસ્ત્ય્ આશ્રમાન્તરમ્ ઇતિ। ન, પ્રતિષેધસ્યાપિ પ્રત્યક્ષ્તો વિધાનાભાવાત્। ન પ્રતિષેધો ઽપિ વૈ બ્રાહ્મણેન પ્રત્યક્ષતો વિધીયતે --- ન સન્ત્ય્ આશ્રમાન્તરાણિ એક એવ ગૃહસ્થાશ્રમ ઇતિ પ્રતિષેધસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽશ્રવણાદ્ અયુક્તમ્ એતદ્ ઇતિ।
અધિકારાચ્ ચ વિધાનં વિદ્યાન્તરવત્। યથા શાસ્ત્રાન્તરાણિ સ્વે સ્વે ઽધિકારે પ્રત્યક્ષતો વિધાયકાનિ નાર્થાન્તરાભાવાદ્ એવમ્ ઇદં બ્રાહ્મણં ગૃહસ્થશાસ્ત્રં સ્વે ઽધિકારે પ્રત્યક્ષતો વિધાયકં નાશ્રમાન્તરાણામ્ અભાવાદ્ ઇતિ।
% પ્.1022
ઋગ્બ્રાહ્મણં ચાપવર્ગાભિધાય્ય્ અભિધીયતે। ઋચશ્ ચ બ્રાહ્મણાનિ ચાપવર્ગાભિવાદીનિ ભવન્તિ। ઋચશ્ ચ તાવત્ ---
``કર્મભિર્ મૃત્યુમ્ ઋષયો નિષેદુઃ પ્રજાવન્તો દ્રવિણમ્ ઇચ્છમાનાઃ। અથાપરે ઋષયો મનીષિણઃ પરં કર્મભ્યો ઽમૃતત્વમ્ આનશુઃ॥ઽઽ
``ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમ્ આનશુઃ। પરેણ નાકં નિહિતં ગુહાયાં વિભ્રાજતે યદ્ યતયો વિશન્તિ॥ઽઽ
``વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્। તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય॥ઽઽ
અથ બ્રાહ્મણાનિ ---
``ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ ---યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમ્ ઇતિ પ્રથમસ્ તપ એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચાર્ય્ આચાર્યકુલવાસીતિ તૃતીયો ઽત્યન્તમ્ આત્માનમ્ આચાર્યકુલે ઽવસાદયન્ સર્વે એવૈતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ બ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમ્ એતિ।ઽઽ
``એતમ્ એવ પ્રવ્રાજિનો લોકમ્ ઇચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તીતિઽઽ।
% પ્.1023
અથો ખલ્વ્ આહુઃ કામમય એવાયં પુરુષ ઇતિ સ યથાકામો ભવતિ તત્ક્રતુર્ ભવતિ યત્ક્રતુર્ ભવતિ તત્ કર્મ કુરુતે યત્ કર્મ કુરુતે તદ્ અભિસંપદ્યતે।ઽઽ
ઇતિ કર્મભિઃ સંસરણમ્ ઉક્ત્વા પ્રકૃતમ્ અન્યદ્ ઉપદિશન્તિ ``ઇતિ નુ કામયમાનો ઽથાકામયમાનો યો ઽકામો નિષ્કામ આત્મકામ આપ્તકામો ભવતિ ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ ઇહૈવ સમવલીયન્તે બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્ય્ એતીતિઽઽ।
તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ ઋણાનુબન્ધાદ્ અપવર્ગાભાવ ઇત્ય્ એતદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ। ``યે ચત્વારઃ પથયો દેવયાનાઽઽ ઇતિ ચ ચાતુરાશ્રમ્યશ્રુતેર્ ઐકાશ્રમ્યાન્ ઉપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.60 **********************
ફલાર્થિનશ્ ચેદં બ્રાહ્મણં ``જરામર્યં વા એતત્ સત્રં યદ્ અગ્નિહોત્રમ્. દર્શપૂર્ણમ્ આસૌ ચેતિઽઽ કથમ્?
ન્ય્સ્_4,1.60: સમારોપણાદ્ આત્મન્ય્ અપ્રતિષેધઃ ॥
% પ્.1024
``પ્રાજાપત્યામ્ ઇષ્ટં નિરૂપ્ય તસ્યાં સર્વવેદસં હુત્વા આત્મન્ય્ અગ્નીન્ સમારોપ્ય બ્રાહ્મણઃ પ્રવ્રજેદ્ઽઽ ઇતિ *શ્રૂયતે (ચોર્ર્.; શ્રૂયતે, એદ્.)। તેન વિજાનીમઃ પ્રજાવિત્તલોકૈષણાભ્યો વ્યુત્થિતસ્ય નિવૃત્તે ફલાર્થિત્વે સમારોપણં વિધીયતે ઇતિ।
એવં ચ બ્રાહ્મણાનિ ``સો ઽન્યદ્ વ્રતમ્ ઉપાકરિષ્યમાણો યાજ્ઞવલ્ક્યો મૈત્રેયીમ્ ઇતિ હોવાચ પ્રવ્રજિષ્યન્ વા અરે અહમ્ અસ્માત્ સ્થાનાદ્ અસ્મિ હન્ત તે ઽનયા કાત્યાયન્યા સહાન્તં કરવાણીતિ। અથાપ્ય્ ઉક્તાનુશાસનાસિ મૈત્રેયિ એતાવદ્ અરે ખલ્વ્ અમૃતત્વમ્ ઇતિ હોક્ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રવવ્રાજેતિઽઽ
% પ્.1025
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.61 **********************
ન્ય્સ્_4,1.61: પાત્રચયાન્તાનુપપત્તેશ્ ચ ફલાભાવઃ ॥
જરામર્યે ચ કર્મણ્ય્ અવિશેષેણ કલ્પ્યમાને સર્વસ્ય પાત્રચયાન્તાનિ કર્માણીતિ પ્રસજ્યતે, તત્રૈષણાવ્યુત્થાનં ન શ્રૂયેત। ``એતદ્ ધ સ્મ વૈ તત્ પૂર્વે બ્રાહ્મણા અનૂચાના વિદ્વાંસઃ પ્રજાં ન કામયન્તે કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમ્ આત્માયં લોક ઇતિ તે હ સ્મ પુત્રૈષણાયાશ્ ચ વિત્તૈષણાયાશ્ ચ લોકૈષણાયાશ્ ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તીતિઽઽ। એષણાભ્યશ્ ચ વ્યુત્થિતસ્ય પાત્રચયાન્તાનિ કર્માણિ નોપપદ્યન્તે ઇતિ નાવિશેષેણ કર્ત્તુઃ પ્રયોજકં ફલં ભવતીતિ।
% પ્.1026
ચાતુરાશ્રમ્યવિધાનાચ્ ચેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રેષ્વ્ ઐકાશ્રમ્યાનુપપત્તિઃ। તદ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ ચેદ્ ન, પ્રમાણેન પ્રામાણ્યાભ્યનુજ્ઞાનાત્ --- પ્રમાણેન ખલુ બ્રાહ્મણેનેતિહાસપુરાણસ્ય પ્રામાણ્યમ્ અભ્યનુજ્ઞાયતે ``તે વા ખલ્વ્ એતે અથર્વાઙ્ગિરસ એતદ્ ઇતિહાસપુરાણમ્ અભ્યવદન્ન્ ઇતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદ ઇતિઽઽ। તસ્માદ્ અયુક્તમ્ એતદપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ। અપ્રામાણ્યે ચ ધર્મશાસ્ત્રસ્ય પ્રાણભૃતાં વ્યવહારલોપાલ્ લોકોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ।
% પ્.1027
દ્રષ્ટૃપ્રવક્તૃસામાણ્યાચ્ ચાપ્રામાન્યાનુપપત્તિઃ। યે એવ મન્ત્રબ્રાહ્મણસ્ય દ્રષ્ટારઃ પ્રવક્તારશ્ ચ, તે ખલ્વ્ ઇતિહાસપુરાણસ્ય ધર્મશાસ્ત્રસ્ય ચેતિ।
વિષયવ્યવસ્થાનાચ્ ચ યથાવિષયં પ્રામાણ્યમ્। અન્યો મન્ત્રબ્રાહ્મણસ્ય વિષયો ઽન્યચ્ ચેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રાણામ્ ઇતિ। યજ્ઞો મન્ત્રબ્રાહ્મણસ્ય, લોકવૃત્તમ્ ઇતિહાસપુરાણસ્ય, લોકવ્યવહારવ્યવસ્થાનં ધર્મશાસ્ત્રસ્ય વિષયઃ। તત્રૈકેન ન સર્વં વ્યવસ્થાપ્યતે ઇતિ યથાવિષયમ્ એતાનિ પ્રમાણાનીન્દ્રિયાદિવદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.62 **********************
% પ્.1028
યત્ પુનર્ એતત્ ક્લેશાનુબન્ધસ્યાવિચ્છેદાદ્ ઇતિ ---
ન્ય્સ્_4,1.62: સુષુપ્તસ્ય સ્વપ્નાદર્શને ક્લેશાભાવાદ્ અપવર્ગઃ ॥
યથા સુષુપ્તસ્ય ખલુ સ્વપ્નાદર્શને રાગાનુબન્ધઃ સુખદુઃખાનુબન્ધશ્ ચ વિચ્છિદ્યતે તથાપવર્ગે ઽપીતિ। એતચ્ ચ બ્રહ્મવિદો મુક્તસ્યાત્મનો રૂપમ્ ઉદાહરન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.63 **********************
% પ્.1029
યદ્ અપિ પ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદ્ ઇતિ ---
ન્ય્સ્_4,1.63: ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિસન્ધાનાય હીનક્લેશસ્ય ॥
પ્રક્ષીણેષુ રાગદ્વેષમોહેષુ પ્રવૃત્તિર્ ન પ્રતિસન્ધાનાય। પ્રતિસન્ધિસ્ તુ પૂર્વજન્મનિવૃત્તૌ પુનર્જન્મ, તચ્ ચાદૃષ્ટકારિતમ્, તસ્યાં પ્રહીણાયાં પૂર્વજન્માભાવે જન્માન્તરાભાવો ઽપ્રતિસન્ધાનમ્ અપવર્ગઃ।
કર્મવૈફલ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેદ્ ન, કર્મવિપાકપ્રતિસંવેદનસ્યાપ્રત્યાખ્યાનાત્। પૂર્વજન્મનિવૃત્તૌ પુનર્જન્મ ન ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે, ન તુ કર્મવિપાકપ્રતિસંવેદનં પ્રત્યાખ્યાયતે, સર્વાણિ પૂર્વકર્માણિ હ્ય્ અન્તે જન્મનિ પિપચ્યન્ત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.64 **********************
% પ્.1030
ન્ય્સ્_4,1.64: ન ક્લેશસન્તતેઃ સ્વાભાવિકત્વાત્ ॥
નોપપદ્યતે ક્લેશાનુબન્ધવિચ્છેદઃ, કસ્માત્? ક્લેશસન્તતેઃ સ્વાભાવિકત્વાત્। અનાદિર્ ઇયં ક્લેશસન્તતિઃ, ન ચાનાદિઃ શક્ય ઉચ્છેતુમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.65 **********************
અત્ર કશ્ચિત્ પરીહારમ્ આહ ---
ન્ય્સ્_4,1.65: પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ અભાવાનિત્યત્વવત્ સ્વાભાવિકે ઽપ્ય્ અનિત્યત્વમ્ ॥
યથાનાદિઃ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ અભાવ ઉત્પન્નેન ભાવેન નિવર્ત્યતે, એવં સ્વાભાવિકી ક્લેશસન્તતિર્ અનિત્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.66 **********************
% પ્.1031
અપર આહ ---
ન્ય્સ્_4,1.66: અણુશ્યામતા ઽન્ય્ત્યત્વવદ્ વા ॥
યથાનાદિર્ અણુશ્યામતા અથ ચાગ્નિસંયોગાદ્ અનિત્યા, તથા ક્લેશસન્તતિર્ અપીતિ। સતઃ ખલુ ધર્મો નિત્યત્વમ્ અનિત્યત્વં ચ, તત્ત્વં ભાવે અભાવે ભાક્તમ્ ઇતિ। અનાદિર્ અણુશ્યામતેતિ હેત્વભાવાદ્ અયુક્તમ્। અનુત્પત્તિધર્મકમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ નાત્ર હેતુર્ અસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.67 **********************
% પ્.1032
અયં તુ સમાધિઃ ---
ન્ય્સ્_4,1.67: ન, સઙ્કલ્પનિમિત્તત્વાચ્ ચ રાગાદીનામ્ ॥
કર્મનિમિત્તત્વાદ્ ઇતરેતરનિમિત્તત્વાચ્ ચેતિ સમુચ્ચયઃ। મિથ્યાસઙ્કલ્પેભ્યો રઞ્જનીયકોપનીયમોહનીયેભ્યો રાગદ્વેષમોહા ઉત્પદ્યન્તે, કર્મ ચ સત્ત્વનિકાયનિર્વર્તકં નૈયમિકાન્ રાગદ્વેષમોહાન્ નિર્વર્ત્તયતિ, નિયમદર્શનાત્। દૃશ્યતે હિ કશ્ચિત્ સત્ત્વનિકાયો રાગબહુલઃ કશ્ચિદ્ દ્વેષબહુલઃ કશ્ચિન્ મોહબહુલ ઇતિ। ઇતરેતરનિમિત્તા ચ રાગાદીનામ્ ઉત્પત્તિઃ। મૂઢો રજ્યતિ મૂઢઃ કુપ્યતિ રક્તો મુહ્યતિ કુપિતો મુહ્યતિ।
% પ્.1033
સર્વમિથ્યાસઙ્કલ્પાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ અનુત્પત્તિઃ કારણાનુત્પાતૌ ચ કાર્યાનુત્પત્તેર્ ઇતિ રાગાદીનામ્ અત્યન્તમ્ અનુત્પત્તિર્ ઇતિ। અનાદિશ્ ચ ક્લેશસન્તતિર્ ઇત્ય્ અયુક્તમ્, સર્વે ઇમે ખલ્વ્ આધ્યાત્મિકા ભાવા અનાદિના પ્રબન્ધેન પ્રવર્ત્તન્તે શરીરાદયઃ, ન જાત્વ્ અત્ર કશ્ચિદ્ અનુત્પન્નપૂર્વઃ પ્રથમત ઉત્પદ્યતે ઽન્યત્ર તત્ત્વજ્ઞાનાત્। ન ચૈવં સત્ય્ અનુત્પત્તિધર્મકં કિઞ્ચિદ્ અવ્યયધર્મકં પ્રતિજ્ઞાયતે ઇતિ। કર્મ ચ સત્ત્વનિકાયનિર્વર્તકં તત્ત્વજ્ઞાનકૃતાન્ મિથ્યાસઙ્કલ્પવિઘાતાન્ ન રાગાદ્યુત્પત્તિનિમિત્તં ભવતિ, સુખદુઃખસંવિત્તિઃ ફલં તુ ભવતીતિ