ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

% પ્.1101 (ચોર્ર્.; 1200, એદ્.)
ન્યાયદર્શનમ્
અથ પઞ્ચમાધ્યાયસ્યાદ્યમ્ આહ્નિકમ્
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.1 **********************
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનસ્ય ``વિકલ્પાજ્ જાતિબહુત્વમ્ઽઽ ઇતિ સઙ્ક્ષેપેણઓક્તમ્, તદ્ વિસ્તરેણ વિભજ્યતે --- તાઃ ખલ્વ્ ઇમા જાતયઃ સ્થાપનાહેતૌ પ્રયુક્તે ચતુર્વિંશતિઃ પ્રતિષેધહેતવઃ।
ન્ય્સ્_5,1.1: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યોત્કર્ષાપકર્ષવર્ણ્યાવર્ણ્યવિકલ્પસાધ્યપ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિપ્રસઙ્ગપ્રતિદૃષ્ટાન્તાનુત્પત્તિસંશયપ્રકરણાહેત્વર્થાપત્ત્યવિશેષોપપત્ત્યુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યનિત્યનિત્યકાર્યસમાઃ ॥
% પ્.1102
સાધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અવિશિષ્યમાણં સ્થાપનાહેતુતઃ સાધર્મ્યસમઃ। અવિશેષં તત્ર તત્રોદાહરિષ્યામઃ। એવં વૈધર્મ્યસમપ્રભૃતયો ઽપિ નિર્વક્તવ્યાઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.2 **********************
% પ્.1105
લક્ષણં તુ ---
ન્ય્સ્_5,1.2: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યામ્ ઉપસંહારે તદ્ધર્મવિપર્યયોપપત્તેઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યસમૌ ॥
સાધર્મ્યેણોપસંહારે સાધ્યધર્મવિપર્યયોપપત્તેઃ સાધર્મ્યેણૈવ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અવિશિષ્યમાણં સ્થાપનાહેતુતઃ સાધર્મ્યસમઃ પ્રતિષેધઃ। નિદર્શનમ્ ક્રિયાવાન્ આત્મા, દ્રવ્યસ્ય ક્રિયાહેતુગુણયોગાત્। દ્રવ્યં લોષ્ટઃ ક્રિયાહેતુગુણયુક્તઃ ક્રિયાવાન્, તથા ચાત્મા, તસ્માત્ ક્રિયાવાન્ ઇતિ। એવમ્ ઉપસંહૃતે પરઃ સાધર્મ્યેણૈવ પ્રત્યવતિષ્ઠતે નિષ્ક્રિય આત્મા વિભુનો દ્રવ્યસ્ય નિષ્ક્રિયત્વાદ્, વિભુ ચાકાશં નિષ્ક્રિયં ચ, તથા ચાત્મા, તસ્માન્ નિષ્ક્રિય ઇતિ।
% -ન્ નિષ્ક્રિય ઇતિ।] પ્.1106
ન ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ ક્રિયાવત્સાધર્મ્યાત્ ક્રિયાવતા ભવિતવ્યમ્, ન પુનર્ અક્રિયસાધર્મ્યાદ્ નિષ્ક્રિયેણેતિ। વિશેષહેત્વભાવાત્ સાધર્મ્યસમઃ પ્રતિષેધો ભવતિ।
અથ વૈધર્મ્યસમઃ --- ક્રિયાહેતુગુણયુક્તો લોષ્ટઃ પરિચ્છિન્નો દૃષ્ટો ન ચ તથાત્મા, તસ્માન્ ન લોષ્ટવત્ ક્રિયાવાન્ ઇતિ। ન ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ ક્રિયાવત્સાધર્મ્યાત્ ક્રિયાવતા ભવિતવ્યં ન પુનઃ ક્રિયાવદ્વૈધર્મ્યાદ્ અક્રિયેણેતિ, વિશેષહેત્વભાવાદ્ વૈધર્મ્યસમઃ।
વૈધર્મ્યેણ ચોપસંહારઃ --- નિષ્ક્રિય આત્મા વિભુત્વાત્, ક્રિયાવદ્ દ્રવ્યમ્ અવિભુ દૃષ્ટં યથા લોષ્ટઃ, ન ચ તથાત્મા, તસ્માન્ નિષ્ક્રિય ઇતિ। વૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્ --- નિષ્ક્રિયં દ્રવ્યમ્ આકાશં ક્રિયાહેતુગુણરહિતં દૃષ્ટમ્, ન ચ તથાત્મા, તસ્માન્ ન નિષ્ક્રિય ઇતિ। ન ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ ક્રિયાવદ્વૈધર્મ્યાન્ નિષ્ક્રિયેણ ભવિતવ્યં ન પુનર્ અક્રિયવૈધર્મ્યાત્ ક્રિયાવતેતિ વિશેષહેત્વભાવાદ્ વૈધર્મ્યસમઃ।
% પ્.1107
અથ સાધર્મ્યસમઃ --- ક્રિયાવાન્ લોષ્ટઃ ક્રિયાહેતુગુણયુક્તો દૃષ્ટઃ, તથા ચાત્મા, તસ્માત્ ક્રિયાવાન્ ઇતિ। ન ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ ક્રિયાવદ્વૈધર્મ્યાન્ નિષ્ક્રિયો ન પુનઃ ક્રિયાવત્સાધર્મ્યાત્ ક્રિયાવાન્ ઇતિ વિશેષહેત્વભાવાત્ સાધર્મ્યસમઃ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.3 **********************
અનયોર્ ઉત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.3: ગોત્વાદ્ ગોસિદ્ધિવત્ તત્સિદ્ધિઃ ॥
સાધર્મ્યમાત્રેણ વૈધર્મ્યમાત્રેણ ચ સાધ્યસાધને પ્રતિજ્ઞાયમાને સ્યાદ્ અવ્યવસ્થા,
% પ્.1108
સા તુ ધર્મવિશેષે નોપપદ્યતે, ગોસાધર્મ્યાદ્ ગોત્વાજ્ જાતિવિશેષાદ્ ગૌઃ સિધ્યતિ, ન તુ સાસ્નાદિસમ્બન્ધાત્। અશ્વાદિવૈધર્મ્યાદ્ ગોત્વાદ્ એવ ગૌઃ સિધ્યતિ, ન ગુણાદિભેદાત્। તચ્ ચૈતત્ કૃતવ્યાખ્યાનમ્ અવયવપ્રકરણે। પ્રમાણાનામ્ અભિસમ્બન્ધાચ્ ચૈકાર્થકારિત્વં સમાનં વાક્ય ઇતિ। હેત્વાભાસાશ્રયા ખલ્વ્ ઇયમ્ અવ્યવસ્થેતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.4 **********************
% પ્.1109
ન્ય્સ્_5,1.4: સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ ધર્મવિકલ્પાદ્ ઉભયસાધ્યત્વાચ્ ચોત્કર્ષાપકર્ષવર્ણ્યાવર્ણ્યવિકલ્પસાધ્યસમાઃ ॥
દૃષ્ટાન્તધર્મં સાધ્યે સમાસઞ્જયત ઉત્કર્ષસમઃ। યદિ ક્રિયાહેતુગુણયોગાલ્ લોષ્ટવત્ ક્રિયાવાન્ આત્મા, લોષ્ટવદ્ એવ સ્પર્શવાન્ અપિ પ્રાપ્નોતિ। અથ ન સ્પર્શવાન્, લોષ્ટવત્ ક્રિયાવાન્ અપિ ન પ્રાપ્નોતિ, વિપર્યયે વા વિશેષો વક્તવ્ય ઇતિ।
સાધ્યે ધર્માભાવં દૃષ્ટાન્તાત્ પ્રસઞ્જયતો ઽપકર્ષસમઃ। લોષ્ટઃ ખલુ ક્રિયાવાન્ અવિભુર્ દૃષ્ટઃ,
% -વિભુર્ દૃષ્ટઃ,] પ્.1110
કામમ્ આત્માપિ ક્રિયાવાન્ અવિભુર્ અસ્તુ, વિપર્યયે વા વિશેષો વક્તવ્ય ઇતિ।
ખ્યાપનીયો વર્ણ્યો વિપર્યયાદ્ અવર્ણ્યઃ। તાવ્ એતૌ સાધ્યદૃષ્ટાન્તધર્મૌ વિપર્યસ્યતો વર્ણ્યાવર્ણ્યસમૌ ભવતઃ।
સાધનધર્મયુક્તે દૃષ્ટાન્તે ધર્માન્તરવિકલ્પાત્ સાધ્યધર્મવિકલ્પં પ્રસઞ્જયતો વિકલ્પસમઃ। ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિદ્ ગુરુ યથા લોષ્ટઃ, કિંચિલ્ લઘુ યથા વાયુઃ, એવં ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિત્ ક્રિયાવત્ સ્યાત્ યથા લોષ્ટઃ, કિઞ્ચિદ્ અક્રિયં યથાત્મા, વિશેષો વા વાચ્ય ઇતિ।
હેત્વાદ્યવયવસામર્થ્યયોગી ધર્મઃ સાધ્યઃ, તં દૃષ્ટાન્તે પ્રસઞ્જયતઃ સાધ્યસમઃ। યદિ યથા લોષ્ટસ્ તથાત્મા, પ્રાપ્તસ્ તર્હિ યથાત્મા તથા લોષ્ટ ઇતિ। સાધ્યશ્ ચાયમ્ આત્મા ક્રિયાવાન્ ઇતિ કામં લોષ્ટો ઽપિ સાધ્યઃ। અથ નૈવમ્, ન તર્હિ યથા લોષ્ટઃ તથાત્મા

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.5 **********************
% પ્.1113
એતેષામ્ ઉત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.5: કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાદ્ ઉપસંહારસિદ્ધેર્ વૈધર્મ્યાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
અલભ્યઃ સિદ્ધસ્ય નિહ્નવઃ। સિદ્ધં ચ કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાદ્ ઉપમાનં યથા ગૌસ્ તથા ગવય ઇતિ।
% ઇતિ।] પ્.1114
તત્ર ન લભ્યો ગોગવયયોર્ ધર્મવિકલ્પશ્ ચોદયિતુમ્। એવં સાધકે ધર્મે દૃષ્ટાન્તાદિસામર્થ્યયુક્તે ન લભ્યઃ સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ ધર્મવિકલ્પાદ્ વૈધર્મ્યાત્ પ્રતિષેધો વક્તુમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.6 **********************
ન્ય્સ્_5,1.6: સાધ્યાતિદેશાચ્ ચ દૃષ્ટાન્તોપપત્તેઃ ॥
યત્ર લૌકિકપરીક્ષકાણાં બુદ્ધિસામ્યં તેનાવિપરીતો ઽર્થો ઽતિદિશ્યતે પ્રજ્ઞાપનાર્થમ્। એવં સાધ્યાતિદેશાદ્ દૃષ્ટાન્તે ઉપપદ્યમાને સાધ્યત્વમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.7 **********************
% પ્.1116
ન્ય્સ્_5,1.7: પ્રાપ્ય સાધ્યમ્ અપ્રાપ્ય વા હેતોઃ પ્રાપ્ત્યાવિશિષ્ટત્વાદ્ અપ્રાપ્ત્યાસાધકત્વાચ્ ચ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસમૌ ॥
હેતુઃ પ્રાપ્ય વા સાધ્યં સાધયેદ્ અપ્રાપ્ય વા? ન તાવત્ પ્રાપ્ય પ્રાપ્ત્યામ્ અવિશિષ્ટત્વાદ્ અસાધકઃ। દ્વયોર્ વિદ્યમાનયોઃ પ્રાપ્તૌ સત્યાં કિં કસ્ય સાધકં સાધ્યં વા?
અપ્રાપ્ય સાધકં ન ભવતિ, નાપ્રાપ્તઃ પ્રદીપઃ પ્રકાશયતીતિ। પ્રાપ્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનં પ્રાપ્તિસમઃ, અપ્રાપ્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ અપ્રાપ્તિસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.8 **********************
% પ્.1117
અનયોર્ ઉત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.8: ઘટાદિનિષ્પત્તિદર્શનાત્ પીડને ચાભિચારાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
ઉભયથા ખલ્વ્ અયુક્તઃ પ્રતિષેધઃ કર્તૃકરણાધિકરણાનિ પ્રાપ્ય મૃદં ઘટાદિકાર્યં નિષ્પાદયન્તિ, અભિચારાચ્ ચ પીડને સતિ દૃષ્ટમ્ અપ્રાપ્ય સાધકત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.9 **********************
% પ્.1118
ન્ય્સ્_5,1.9: દૃષ્ટાન્તસ્ય કારણાનપદેશાત્ પ્રત્યવસ્થાનાચ્ ચ પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન પ્રસઙ્ગપ્રતિદૃષ્ટાન્તસમૌ ॥
સાધનસ્યાપિ સાધનં વક્તવ્યમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગેન પ્રત્યવસ્થાનં પ્રસઙ્ગસમઃ પ્રતિષેધઃ। ક્રિયાહેતુગુણયોગી ક્રિયાવાન્ લોષ્ટ ઇતિ હેતુર્ નાપદિશ્યતે, ન ચ હેતુમ્ અન્તેરેણ સિદ્ધિર્ અસ્તીતિ।
% પ્.1119
પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન પ્રત્યવસ્થાનં પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમઃ। ક્રિયાવાન્ આત્મા ક્રિયાહેતુગુણયોગાદ્ લોષ્ટવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે પ્રતિદૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે --- ક્રિયાહેતુગુણયુક્તમ્ આકાશં નિષ્ક્રિયં દૃષ્ટમ્ ઇતિ। કઃ પુનર્ આકાશસ્ય ક્રિયાહેતુગુણઃ? વાયુના સંયોગઃ સંસ્કારાપેક્ષઃ, વાયુવનસ્પતિસંયોગવદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.10 **********************
% પ્.1120
અનયોર્ ઉત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.10: પ્રદીપઓપાદાનપ્રસઙ્ગવિનિવૃત્તિવત્ તદ્વિનિવૃત્તિઃ ॥
ઇદં તાવદ્ અયં પૃષ્ટો વક્તુમ્ અર્હતિ, અથ કે પ્રદીપમ્ ઉપાદદતે, કિમર્થં વેતિ? દિદૃક્ષમાણા દૃશ્યદર્શનાર્થમ્ ઇતિ। અથ પ્રદીપં દિદૃક્ષમાણાઃ પ્રદીપાન્તરં કસ્માન્ નોપાદદતે? અન્તરેણાપિ પ્રદીપાન્તરં દૃશ્યતે પ્રદીપઃ, તત્ર પ્રદીપદર્શનાર્થં પ્રદીપોપાદાનં નિરર્થકમ્। અથ દૃષ્ટાન્તઃ કિમર્થમ્ ઉચ્યત ઇતિ? અપ્રજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાપનાર્થમ્ ઇતિ। અથ દૃષ્ટાન્તે કારણાપદેશઃ કિમર્થં દેશ્યતે? યદિ પ્રજ્ઞાપનાર્થમ્, પ્રજ્ઞાતો દૃષ્ટાન્તઃ। સ ખલુ ``લૌકિકપરીક્ષકાણાં યસ્મિન્ન્ અર્થે બુદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાન્તઽઽ ઇતિ। તત્પ્રજ્ઞાપનાર્થઃ કારણાપદેશો નિરર્થક ઇતિ પ્રસઙ્ગસમસ્યોત્તરમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.11 **********************
% પ્.1121
અથ પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.11: પ્રતિદૃષ્ટાન્તહેતુત્વે ચ નાહેતુર્ દૃષ્ટાન્તઃ ॥
પ્રતિદૃષ્ટાન્તં બ્રુવતા ન વિશેષહેતુર્ અપદિશ્યતે, --- અનેન પ્રકારેણ પ્રતિદૃષ્ટાનતઃ સાધકો ન દૃષ્ટાન્ત ઇતિ। એવં પ્રતિદૃષ્ટાન્તહેતુત્વે નાહેતુર્ દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે। સ ચ કથમ્ અહેતુર્ ન સ્યાત્? યદ્ય્ અપ્રતિષિદ્ધઃ સાધકઃ સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.12 **********************
% પ્.1122
ન્ય્સ્_5,1.12: પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાભાવાદ્ અનુત્પત્તિસમઃ ॥
અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે અપર આહ --- પ્રાગુત્પત્તેર્ અનુત્પન્ને શબ્દે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ અનિત્યત્વકારણં નાસ્તિ, તદભાવાત્ નિત્યત્વં પ્રાપ્તમ્, નિત્યસ્ય ચોત્પત્તિર્ નાસ્તિ। અનુત્પત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ અનુત્પત્તિસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.13 **********************
% પ્.1123
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.13: તથાભાવાદ્ ઉત્પન્નસ્ય કારણોપપત્તેર્ ન કારણપ્રતિષેધઃ ॥
તથાભાવાદ્ ઉત્પન્નસ્યેતિ। ઉત્પન્નઃ ખલ્વ્ અયં શબ્દ ઇતિ ભવતિ। પ્રાગુતપત્તેઃ શબ્દ એવ નાસ્તિ, ઉત્પન્નસ્ય શબ્દભાવાચ્ છબ્દસ્ય સતઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ અનિત્યત્વકારણમ્ ઉપપદ્યતે, કારણોપપત્તેર્ અયુક્તો ઽયં દોષઃ ``પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાભાવાદ્ઽઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.14 **********************
% પ્.1125
ન્ય્સ્_5,1.14: સામાન્યદૃષ્ટાન્તયોર્ ઐન્દ્રિયકત્વે સમાને નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાત્ સંશયસમઃ ॥
અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે હેતૌ સંશયેન પ્રત્યવતિષ્ટતે --- સતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે અસ્ત્ય્ એવાસ્ય નિત્યેન સામાન્યેન સાધર્મ્યમ્ ઐન્દ્રિયકત્વમ્, અસ્તિ ચ ઘટેનાનિત્યેન, અતો નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાદ્ અનિવૃત્તિઃ સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.15 **********************
% પ્.1126
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.15: સાધર્મ્યાત્ સંશયે ન સંશયો વૈધર્મ્યાદ્ ઉભયથા વા સંશયે ઽત્યન્તસંશયપ્રસઙ્ગો નિત્યત્વાનભ્યુપગમાચ્ ચ સામાન્ય્સ્યાપ્રતિષેધઃ ॥
વિશેષાદ્ વૈધર્મ્યાદ્ અવધાર્યમાણે ઽર્થે પુરુષ ઇતિ, ન સ્થાણુપુરુષસાધર્મ્યાત્ સંશયો ઽવકાશં લભતે। એવં વૈધર્મ્યાદ્ વિશેષાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ અવધાર્યમાણે શબ્દસ્યાનિત્યત્વે નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાત્ સંશયો ઽવકાશં ન લભતે। યદિ વૈ લભતે, તતઃ સ્થાણુપુરુષસાધર્મ્યાનુચ્છેદાદ્ અત્યન્તં સંશયઃ સ્યાત્। ગૃહ્યમાણે ચ વિશેષે નિત્યં સાધર્મ્યં સંશયહેતુર્ ઇતિ નાભ્યુપગમ્યતે। ન હિ ગૃહ્યમાણે પુરુષસ્ય વિશેષે સ્થાણુપુરુષસાધર્મ્યં સંશયહેતુર્ ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.16 **********************
% પ્.1127
ન્ય્સ્_5,1.16: ઉભયસાધર્મ્યાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધેઃ પ્રકરણસમઃ ॥
ઉભયેન નિત્યેન ચાનિત્યેન ચ સાધર્મ્યાત્ પક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રક્રિયા। અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇત્ય્ એકઃ પક્ષં પ્રવર્ત્તયતિ, દ્વિતીયશ્ ચ નિત્યસાધર્મ્યાત્ પ્રતિપક્ષં પ્રવર્ત્તયતિ --- નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્ શબ્દત્વવદ્ ઇતિ। એવં ચ સતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ અનિત્યસાધર્મ્યેણ ઉચ્યમાનો ન પ્રકરણમ્ અતિવર્ત્તતે, પ્રકરણાનતિવૃત્તેર્ નિર્ણયાનતિવર્તનમ્। સમાનં ચૈતન્ નિત્યસાધર્મ્યેણોચ્યમાણે હેતૌ। તદ્ ઇદં પ્રકરણાનતિવૃત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનં પ્રકરણસમઃ। સમાનં ચૈતદ્ વૈધર્મ્યે ઽપિ, ઉભયવૈધર્મ્યાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધેઃ પ્રકરણસમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.17 **********************
% પ્.1128
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.17: પ્રતિપક્ષાત્ પ્રકરણસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ પ્રતિપક્ષોપપત્તેઃ ॥
ઉભયસાધર્મ્યાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધિં બ્રુવતા પ્રતિપક્ષાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધિર્ ઉક્તા ભવતિ। યદ્ય્ ઉભયસાધર્મ્યમ્, તત્ર એકતરઃ પ્રતિપક્ષ ઇત્ય્ એવં સત્ય્ ઉપપન્નઃ પ્રતિપક્ષો ભવતિ। પ્રતિપક્ષોપપત્તેર્ અનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ, યદિ પ્રતિપક્ષોપપત્તિઃ પ્રતિષેધો નોપપદ્યતે, અથ પ્રતિષેધોપપત્તિઃ પ્રતિપક્ષો નોપપદ્યતે, પ્રતિપક્ષોપપત્તિઃ પ્રતિષેધોપપત્તિશ્ ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇતિ। તત્ત્વાનવધારણાચ્ ચ પ્રક્રિયાસિદ્ધિર્ વિપર્યયે પ્રકરણાવસાનાત્, તત્ત્વાવધારણે હ્ય્ અવસિતં પ્રકરણં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.18 **********************
% પ્.1129
ન્ય્સ્_5,1.18: ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેર્ હેતોર્ અહેતુસમઃ ॥
હેતુઃ સાધનમ્, તત્ સાધ્યાત્ પૂર્વં પશ્ચાત્ સહ વા ભવેત્। યદિ પૂર્વં સાધનમ્, અસતિ સાધ્યે કસ્ય સાધનમ્? અથ પશ્ચાદ્, અસતિ સાધને કસ્યેદં સાધ્યમ્? અથ યુગપત્ સાધ્યસાદને, દ્વયોર્ વિદ્યમાનયોઃ કિં કસ્ય સાધનં કિં કસ્ય સાધ્યમ્ ઇતિ હેતુર્ અહેતુના ન વિશિષ્યતે। અહેતુના સાધર્મ્યાત્ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અહેતુસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.19 **********************
% પ્.1130
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.19: ન હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધેસ્ ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધિઃ ॥
ન ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધિઃ। કસ્માત્? હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધેઃ। નિર્વર્તનીયસ્ય નિર્વૃત્તિર્ વિજ્ઞેયસ્ય વિજ્ઞાનમ્ ઉભયં કારણતો દૃશ્યતે, સો ઽયં મહાન્ પ્રત્યક્ષવિષય ઉદાહરણમ્ ઇતિ। યત્ તુ ખલૂક્તમ્ અસતિ સાધ્યે કસ્ય સાધનમ્ ઇતિ? યત્ તુ નિર્વત્યતે યચ્ ચ વિજ્ઞાપ્યતે તસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.20 **********************
ન્ય્સ્_5,1.20: પ્રતિષેદાનુપપત્તેશ્ ચ પ્રતિષેદ્ધવ્યાપ્રતિષેધઃ ॥
પૂર્વં પશ્ચાદ્ યુગપદ્ વા પ્રતિષેધ ઇતિ નોપપદ્યતે, પ્રતિષેધાનુપપત્તેઃ સ્થાપનાહેતુઃ સિદ્ધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.21 **********************
% પ્.1131
ન્ય્સ્_5,1.21: અર્થાપત્તિતઃ પ્રતિપક્ષસિદ્ધેર્ અર્થાપત્તિસમઃ ॥
અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇતિ સ્થાપિતે પક્ષે અર્થાપત્ત્યા પ્રતિપક્ષં સાધયતો ઽર્થાપત્તિસમઃ। યદિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ અનિત્યસાધર્મ્યાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ, અર્થાદ્ આપદ્યતે નિત્યસાધર્મ્યાન્ નિત્ય ઇતિ, અસ્તિ ચાસ્ય નિત્યેન સાધર્મ્યમ્ અસ્પર્શત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.22 **********************
% પ્.1132
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.22: અનુક્તસ્યાર્થાપત્તેઃ પક્ષહાનેર્ ઉપપત્તિર્ અનુક્તત્વાદ્ અનૈકાનતિકત્વાચ્ ચાર્થાપત્તેઃ ॥
અનુપપાદ્ય સામર્થ્યમ્ અનુક્તમ્ અર્થાદ્ આપદ્યતે ઇતિ બ્રુવતઃ પક્ષહાનેર્ ઉપપત્તિર્ અનુક્તત્વાત્, અનિત્યપક્ષસિદ્ધાવ્ અર્થાદ્ આપન્નં નિત્યપક્ષસ્ય હાનિર્ ઇતિ। અનૈકાનતિકત્વાચ્ ચાર્થાપત્તેઃ।
% પ્.1133
ઉભયપક્ષસમા ચેયમ્ અર્થાપત્તિઃ। યદિ નિત્યસાધર્મ્યાદ્ અસ્પર્શત્વાદ્ આકાશવચ્ ચ નિત્યઃ શબ્દઃ અર્થાદ્ આપન્નમ્ અનિત્યસાધર્મ્યાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ અનિત્ય ઇતિ। ન ચેયં વિપર્યયમાત્રાદ્ એકાન્તેનાર્થાપત્તિઃ। ન ખલુ વૈ ઘણસ્ય ગ્રાવ્ણઃ પતનમ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ આપદ્યતે --- દ્રવાણામ્ અપાં પતનાભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.23 **********************
ન્ય્સ્_5,1.23: એકધર્મોપપત્તેર્ અવિશેષે સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ સદ્ભાવૌપપત્તેર્ અવિશેષસમઃ ॥
એકો ધર્મઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં શબ્દઘટયોર્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ અવિશેષે ઉભયોર્ અનિત્યત્વે,
% પ્.1134
સર્વસ્યાવિશેષઃ પ્રસજ્યતે। કથમ્? સદ્ભાવોપપત્તેઃ। એકો ધર્મઃ સદ્ભાવઃ સર્વસ્યોપપદ્યતે, સદ્ભાવોપપત્તેઃ સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અવિશેષસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.24 **********************
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.24: ક્વચિત્ તદ્ધર્મોપપત્તેઃ ક્વચિચ્ ચાનુપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ ॥
યથા સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ એકધર્મસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્યોપપત્તેર્ અનિત્યત્વં ધર્માન્તરમ્ અવિશેષઃ, નૈવં સર્વભાવાનાં સદ્ભાવોપપત્તિનિમિત્તં ધર્માન્તરમ્ અસ્તિ, યેન અવિશેષઃ સ્યાત્।
અથ મતમ્ અનિત્યત્વમ્ એવ ધર્માનતરં સદ્ભાવોપપત્તિનિમિત્તં ભાવાનાં સર્વત્ર સ્યાદ્ ઇતિ, એવં ખલુ વૈ કલ્પ્યમાને અનિત્યાઃ સર્વે ભાવાઃ સદ્ભાવોપપત્તેર્ ઇતિ પક્ષઃ પ્રાપ્નોતિ। તત્ર પ્રતિજ્ઞાર્થવ્યતિરિક્તમ્ અન્યદ્ ઉદાહરણં નાસ્તિ, અનુદાહરણશ્ ચ હેતુર્ નાસ્તીતિ। પ્રતિજ્ઞૈએકદેશસ્ય ચોદાહરણત્વમ્ અનુપપન્નમ્,
% -જ્ઞૈકદેશસ્ય ...] પ્.1135
ન હિ સાધ્યમ્ ઉદાહરણં ભવતિ। સતશ્ ચ નિત્યાનિત્યભાવાત્ અનિત્યત્વાનુપપત્તિઃ। તસ્માત્ સદ્ભાવોપપત્તેઃ સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગ ઇતિ નિરભિધેયમ્ એતદ્ વાક્યમ્ ઇતિ। સર્વભાવાનાં સદ્ભાવોપપત્તેર્ અનિત્યત્વમ્ ઇતિ બ્રુવતા ઽનુજ્ઞાતં શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્, તત્રાનુપપન્નઃ પ્રતિષેધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.25 **********************
% પ્.1136
ન્ય્સ્_5,1.25: ઉભયકારણોપપત્તેર્ ઉપપત્તિસમઃ ॥
યદ્ય્ અનિત્યત્વકારણમ્ ઉપપદ્યતે શબ્દસ્યેત્ય્ અનિત્યઃ શબ્દો નિત્યત્વકારણમ્ અપ્ય્ ઉપપદ્યતે ઽસ્યાસ્પર્શત્વમ્ ઇતિ નિત્યત્વમ્ અપ્ય્ ઉપપદ્યતે। ઉભયસ્યાનિત્યત્વસ્ય નિત્યત્વસ્ય ચ કારણોપપત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઉપપત્તિસમઃ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.26 **********************
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.26: ઉપપત્તિકારણાભ્યનુજ્ઞાનાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
ઉભયકારણોપપત્તેર્ ઇતિ બ્રુવતા નાનિત્યત્વકારણોપપત્તેર્ અનિત્યત્વં પ્રતિષિધ્યતે, યદિ પ્રતિષિધ્યતે નોભયકારણોપપત્તિઃ સ્યાત્। ઉભયકારણોપપત્તિવચનાદ્ અનિત્યત્વકારણોપપત્તિર્ અભ્યનુજ્ઞાયતે, અભ્યનુજ્ઞાનાદ્ અનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ।
% પ્.1137
વ્યાઘાતાત્ પ્રતિષેધ ઇતિ ચેત્, સમાનો વ્યાઘાતઃ। એકસ્ય નિત્યત્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગં વ્યાહતં બ્રુવતોક્તં પ્રતિષેધ ઇતિ ચેત્? સ્વપક્ષપરપક્ષયોઃ સમાનો વ્યાઘાતઃ, સ ચ નૈકતરસ્ય સાધક ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.27 **********************
ન્ય્સ્_5,1.27: નિર્દિષ્ટકારણાભાવે ઽપ્ય્ ઉપલમ્ભાદ્ ઉપલબ્ધિસમઃ ॥
નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્યાનિત્યત્વકારણસ્યાભાવે ઽપિ વાયુનોદનાદ્ વૃક્ષશાખાભઙ્ગજસ્ય શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્ ઉપલભ્યતે।
% વૃક્ષશાખાભઙ્ગજસ્ય ...] પ્.1138
નિર્દિષ્ટસ્ય સાધનસ્યાભાવે ઽપિ સાધ્યધર્મોપલબ્ધ્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઉપલબ્ધિસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.28 **********************
% પ્.1139
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.28: કારણાન્તરાદ્ અપિ તદ્ધર્મોપપત્તેર્ અપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઇતિ બ્રુવતા કારણત ઉત્પત્તિર્ અભિધીયતે, ન કાર્યસ્ય કારણનિયમઃ। યદિ ચ કારણાન્તરાદ્ અપ્ય્ ઉત્પદ્યમાનસ્ય શબ્દસ્ય તદ્ અનિત્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે, કિમ્ અત્ર પ્રતિષિધ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.29 **********************
% પ્.1140
ન પ્રાગ્ ઉચ્ચારણાદ્ વિદ્યમાનસ્ય શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિઃ, કસ્માત્ ? આવરણાઅદ્યનુપલબ્ધેઃ। યથા વિદ્યમાનસ્યોદકાદેર્ અર્થસ્યાવરણાદેર્ અનુપલબ્ધિઃ નૈવં શબ્દસ્યાગ્રહણકારણેનાવરણાદિનાનુપલબ્ધિઃ। ગૃહ્યેત ચૈતદ્ અસ્યાગ્રહણકારણમ્ ઉદકાદિવત્, ન ગૃહ્યતે। તસ્માદ્ ઉદકાદિવિપરીતઃ શબ્દો ઽનુપલભ્યમાન ઇતિ।
ન્ય્સ્_5,1.29: તદનુપલબ્ધેર્ અનુપલમ્ભાદ્ અભાવસિદ્ધૌ તદ્વિપરીતોપપત્તેર્ અનુપલબ્ધિસમઃ ॥
તેષામ્ આવરણાદીનામ્ અનુપલબ્ધિર્ નોપલભ્યતે। અનુપલમ્ભાન્ નાસ્તીત્ય્ અભાવો ઽસ્યાઃ સિધ્યતિ। અભાવસિદ્ધૌ હેત્વભાવાત્ તદ્વિપરીતમ્ અસ્તિત્વમ્ આવરણાદીનામ્ અવધાર્યતે। તદ્વિપરીતોપપત્તેર્ યત્પ્રતિજ્ઞાતં ``ન પ્રાગ્ ઉચ્ચારણાદ્ વિદ્યમાનસ્ય શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ઽઽ એતન્ ન સિધ્યતિ। સો ઽયં હેતુર્ ``આવરણાદ્યનુપલબ્ધેર્ઽઽ ઇત્ય્ આવરણાદિષુ ચાવરણાદ્યનુપલબ્ધૌ ચ સમયાનુપલબ્ધ્યા પ્રત્યવસ્થિતો ઽનુપલબ્ધિસમો ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.30 **********************
% પ્.1141
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.30: અનુપલમ્ભાઅત્મકત્વાદ્ અનુપલબ્ધેર્ અહેતુઃ ॥
આવરણાદ્યનુપલબ્ધિર્ નાસ્તિ, અનુપલમ્ભાદ્ ઇત્ય્ અહેતુઃ। કસ્માત્? અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદ્ અનુપલબ્ધેઃ। ઉપલમ્ભાભાવમાત્રત્વાદ્ અનુપલબ્ધેઃ। યદ્ અસ્તિ તદ્ ઉપલબ્ધેર્ વિષયઃ, ઉપલબ્ધ્યા તદ્ અસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયતે। યન્ નાસ્તિ તદ્ અનુપલબ્ધેર્ વિષયઃ, અનુપલભ્યમાનં નાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયતે। સો ઽયમ્ આવરણાદ્યનુપલભેઃ અનુપલમ્ભ ઉપલબ્ધ્યભાવે ઽનુપલબ્ધૌ સ્વવિષયે પ્રવર્ત્તમાનો ન સ્વવિષયં પ્રતિષેધતિ।
% પ્.1142
અપ્રતિષિદ્ધા ચાવરણાદ્યનુપલબ્ધિર્ હેતુત્વાય કલ્પતે। આવરણાદીનિ તુ વિદ્યમાનત્વાદ્ ઉપલબ્ધેર્ વિષયાઃ, તેષામ્ ઉપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યમ્। યત્ તાનિ નોપલભ્યન્તે, તદ્ ઉપલબ્ધેઃ સ્વવિષયપ્રતિપાદિકાયા અભાવાદ્ અનુપલમ્ભાદ્ અનુપલબ્ધેર્ વિષયો ગમ્યતે --- ન સન્ત્ય્ આવરણાદીનિ શબ્દસ્યાગ્રહણકારણાનીતિ। અનુપલમ્ભાત્ ત્વ્ અનુપલભિઃ સિધ્યતિ, વિષયઃ સ તસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.31 **********************
% પ્.1143
ન્ય્સ્_5,1.31: જ્ઞાનવિકલ્પાનાં ચ ભાવાભાવસંવેદનાદ્ અધ્યાત્મમ્ ॥
અહેતુર્ ઇતિ વર્ત્તતે। શરીરે શરીરે જ્ઞાનવિકલ્પાનાં ભાવાભાવૌ સંવેદનીયૌ। અસ્તિ મે સંશયજ્ઞાનં નાસ્તિ મે સંશયજ્ઞાનમ્ ઇતિ। એવં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસ્મૃતિજ્ઞાનેષુ। સેયમ્ આવરણાઅદ્યનુપલબ્ધિર્ ઉપલબ્ધ્યભાવઃ સ્વસંવેદ્યઃ --- નાસ્તિ મે શબ્દસ્યાવરણાદ્યુપલબ્ધિર્ ઇતિ નોપલભ્યન્તે શબ્દસ્યાગ્રહણકારણાન્ય્ આવરણાદીનીતિ। તત્ર યદ્ ઉક્તં તદ્ અનુપલબ્ધેર્ અનુપલમ્ભાદ્ અભાવસિદ્ધિર્ ઇતિ, એતન્ નોપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.32 **********************
% પ્.1144
ન્ય્સ્_5,1.32: સાધર્મ્યાત્ તુલ્યધર્મોપપત્તેઃ સર્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદ્ અનિત્યસમઃ ॥
અનિત્યેન ઘટેન સાધર્મ્યાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ બ્રુવતો ઽસ્તિ ઘટેનાનિત્યેન સર્વભાવાનાં સાધર્મ્યમ્ ઇતિ સર્વસ્યાનિત્યત્વમ્ અનિષ્ટં સમ્પદ્યતે। સો ઽયમ્ અનિત્યત્વેન પ્રત્યવસ્થાનાદ્ અનિત્યસમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.33 **********************
% પ્.1145
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.33: સાધર્મ્યાદ્ અસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાસિદ્ધિઃ પ્રતિષેધ્યસાધર્મ્યાત્ ॥
પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવયુક્તં વાક્યં પક્ષનિવર્તકં પ્રતિપક્ષલક્ષણં પ્રતિષેધઃ। તસ્ય પક્ષેણ પ્રતિષેધ્યેન સાધર્મ્યં પ્રતિજ્ઞાદિયોગઃ। તદ્ યદ્ય્ અનિત્યસાધર્મ્યાદ્ અનિત્યત્વસ્યાસિદ્ધિઃ, સાધર્મ્યાદ્ અસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધસ્યાપ્ય્ અસિદ્ધિઃ, પ્રતિષેધ્યેન સાધર્મ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.34 **********************
ન્ય્સ્_5,1.34: દૃષ્ટાન્તે ચ સાધ્યસાધનભાવેન પ્રજ્ઞાતસ્ય ધર્મસ્ય હેતુત્વાત્ તસ્ય ચોભયથાભાવાન્ નાવિશેષઃ ॥
દૃષ્ટાન્તે યઃ ખલુ ધર્મઃ સાધ્યસાધનભાવેન પ્રજ્ઞાયતે, સ હેતુત્વેનાભિધીયતે। સ ચોભયથા ભવતિ,
% ચોભયથા ભવતિ,] પ્.1146
--- કેનચિત્ સમાનઃ, કુતશ્ચિદ્ વિશિષ્ટઃ। સામાન્યાત્ સાધર્મ્યં વિશેષાચ્ ચ વૈધર્મ્યમ્। એવં સાધર્મ્યવિશેષો હેતુઃ, નાવિશેષેણ સાધર્મ્યમાત્રં વૈધર્મ્યમાત્રં વા। સાધર્મ્યમાત્રં વૈધર્મ્યમાત્રં ચાશ્રિત્ય ભવાન્ આહ --- ``સાધર્મ્યાત્ તુલ્યધર્મોપપત્તેઃ સર્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદ્ અનિત્યસમ્ઽઽ ઇતિ, એતદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ। અવિશેષસમપ્રતિષેધે ચ યદ્ ઉક્તં તદ્ અપિ વેદિતવ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.35 **********************
% પ્.1147
ન્ય્સ્_5,1.35: નિત્યમ્ અનિત્યભાવાદ્ અનિત્યે નિત્યત્વોપપત્તેર્ નિત્યસમઃ ॥
અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયતે। તદ્ અનિત્યત્વં કિં શબ્દે નિત્યમ્ અથાનિત્યમ્? યદિ તાવત્ સર્વદા ભવતિ? ધર્મસ્ય સદા ભાવાદ્ ધર્મિણો ઽપિ સદા ભાવ ઇતિ નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ। અથ ન સર્વદા ભવતિ? અનિત્યત્વસ્યાભાવાન્ નિત્યઃ શબ્દઃ। એવં નિત્યત્વેન પ્રત્યવસ્થાનાન્ નિત્યસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.36 **********************
% પ્.1148
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.36: પ્રતિષેધ્યે નિત્યમ્ અનિત્યભાવાદ્ અનિત્યે ઽનિત્યત્વોપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ ॥
પ્રતિષેધ્યે શબ્દે નિત્યમ્ અનિત્યત્વસ્ય ભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને ઽનુજ્ઞાતં શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્, અનિત્યત્વોપપત્તેશ્ ચ ``નાનિત્યઃ શબ્દઽઽ ઇતિ પ્રતિષેધો નોપપદ્યતે। અથ નાભ્યુપગમ્યતે, નિત્યમ્ અનિત્યત્વસ્ય ભાવાદ્ ઇતિ હેતુર્ ન ભવતીતિ હેત્વભાવાત્ પ્રતિષેધાનુપપત્તિર્ ઇતિ।
% પ્.1149
ઉતપન્નસ્ય નિરોધાદ્ અભાવઃ શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્, તત્ર પરિપ્રશ્નાનુપપત્તિઃ। યો ઽયં પરિપ્રશ્નઃ --- તદ્ અનિત્યત્વં કિં શબ્દે સર્વદા ભવતિ અથ નેતિ, અયમ્ અનુપપન્નઃ। કસ્માત્? ઉત્પન્નસ્ય યો નિરોધાદ્ અભાવઃ શબ્દસ્ય તદ્ અનિત્યત્વમ્; એવં ચ સત્ય્ અધિકરણાધેયવિભાગો વ્યાઘાતાન્ નાસ્તીતિ। નિત્યાનિત્યત્વવિરોધાચ્ ચ। નિત્યત્વમ્ અનિત્યત્વં ચ એકસ્ય ધર્મિણો ધર્માવ્ ઇતિ વિરુધ્યેતે, ન સમ્ભવતઃ।
% એકસ્ય ધર્મિણો ...] પ્.1150
તત્ર યદ્ ઉક્તં --- નિત્યમ્ અનિત્યત્વસ્ય ભાવાન્ નિત્ય એવ, તદ્ અવર્તમાનાર્થમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.37 **********************
ન્ય્સ્_5,1.37: પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્ કાર્યસમઃ ॥
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ। યસ્ય પ્રયત્નાનન્તરમ્ આત્મલાભઃ તત્ ખલ્વ્ અભૂત્વા ભવતિ, યથા ઘટાદિકાર્યમ્; અનિત્યમ્ ઇતિ ચ ભૂત્વા ન ભવતીત્ય્ એતદ્ વિજ્ઞાયતે।
% પ્.1151
એવમ્ અવસ્થિતે પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાદ્ ઇતિ પ્રતિષેધ ઉચ્યતે। પ્રયત્નાનન્તરમ્ આત્મલાભશ્ ચ દૃષ્ટો ઘટાદીનામ્, વ્યવધાનાપોહાચ્ ચાભિવ્યક્તિર્ વ્યવહિતાનામ્। તત્ કિં પ્રયત્નાનન્તરમ્ આત્મલાભઃ શબ્દસ્યાહો ઽભિવ્યક્તિર્ ઇતિ વિશેષો નાસ્તિ। કાર્યાવિશેષેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્ કાર્યસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.38 **********************
% પ્.1152
અસ્યોત્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.38: કાર્યાન્યત્વે પ્રયત્નાહેતુત્વમ્ અનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેઃ ॥
સતિ કાર્યાન્યત્વે અનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેઃ પ્રયત્નસ્યાહેતુત્વં શબ્દસ્યાભિવ્યક્તૌ। યત્ર પ્રયત્નાનન્તરમ્ અભિવ્યક્તિસ્ તત્રાનુપલબ્ધિકારણં વ્યવધાનમ્ ઉપપદ્યતે, વ્યવધાનાપોહાચ્ ચ પ્રયત્નાનન્તરભાવિનો ઽર્થસ્યોપલબ્ધિલક્ષણા ઽભિવ્યક્તિર્ ભવતીતિ,
% પ્રયત્નાનન્તરભાવિનો ...] પ્.1153
ન તુ શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિકારણં કિઞ્ચિદ્ ઉપપદ્યતે, યસ્ય પ્રયત્નાનન્તરમ્ અપોહાચ્ છબ્દસ્યોપલભિલક્ષણા ઽભિવ્યક્તિર્ ભવતીતિ, તસ્માદ્ ઉત્પદ્યતે શબ્દો નાભિવ્યજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.39 **********************
% પ્.1154
હેતોશ્ ચેદ્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ઉપપદ્યતે અનૈકાતિકત્વાદ્ અસાધકઃ સ્યાદ્ ઇતિ। યદિ ચાનૈકાન્તિકત્વાદ્ અસાધકત્વમ્ ---
ન્ય્સ્_5,1.39: પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષઃ ॥
પ્રતિષેધો ઽપ્ય્ અનૈકાન્તિકઃ, કિઞ્ચિત્ પ્રતિષેધતિ કિઞ્ચિન્ નેતિ અનૈકાન્તિકત્વાદ્ અસાધક ઇતિ। અથ વા શબ્દસ્યાનિત્યત્વપક્ષે પ્રયત્નાનન્તરમ્ ઉત્પાદો નાભિવ્યક્તિર્ ઇતિ વિશેષહેત્વભાવઃ, નિત્યત્વપક્ષે ઽપિ પ્રયત્નાનન્તરમ્ અભિવ્યક્તિર્ નોત્પાદ ઇતિ વિશેષહેત્વભાવઃ। સો ઽયમ્ ઉભયપક્ષસમો વિશેષહેત્વભાવ ઇત્ય્ ઉભયમ્ અપ્ય્ અનૈકાતિકમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.40 **********************
% પ્.1155
ન્ય્સ્_5,1.40: સર્વત્રૈવમ્ ॥
સર્વેષુ સાધર્મ્યપ્રભૃતિષુ પ્રતિષેધહેતુષુ યત્ર યત્રાવિશેષો દૃશ્યતે તત્રોભયોઃ પક્ષયોઃ સમઃ પ્રસજ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.41 **********************
ન્ય્સ્_5,1.41: પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે પ્રતિષેધદોષવદ્ દોષઃ ॥
યો ઽયં પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષો ઽનૈકાન્તિકત્વમ્ આપદ્યતે સો ઽયં પ્રતિષેધસ્ય વિપ્રતિષેધે ઽપિ સમાનઃ।
% વિપ્રતિષેધે ઽપિ સમાનઃ।] પ્.1156
તત્રાનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઇતિ સાધનવાદિનઃ સ્થાપના પ્રથમઃ પક્ષઃ। ``પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્ કાર્યસમઽઽ ઇતિ દૂષણવાદિનઃ પ્રતિષેધહેતુના દ્વિતીયઃ પક્ષઃ। સ ચ પ્રતિષેધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે। તસ્યાસ્ય પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષ ઇતિ તૃતીયઃ પક્ષઃ વિપ્રતિષેધ ઉચ્યતે। તસ્મિન્ પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષો ઽનૈકાન્તિકત્વં ચતુર્થઃ પક્ષઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.42 **********************
ન્ય્સ્_5,1.42: પ્રતિષેધં સદોષમ્ અભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે સમાનો દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા ॥
પ્રતિષેધં દ્વિતીયં પક્ષં સદોષમ્ અભ્યુપેત્ય તદુદ્ધારમ્ અકૃત્વાનુજ્ઞાય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે તૃતીયપક્ષે સમાનમ્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇતિ સમાનં દૂષણં પ્રસઞ્જયતો દૂષણવાદિનો મતાનુજ્ઞા પ્રસજ્યત ઇતિ પઞ્ચમઃ પક્ષઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.43 **********************
% પ્.1157
ન્ય્સ્_5,1.43: સ્વપક્ષલક્ષણાપેક્ષોપપત્ત્યુપસંહારે હેતુનિર્દેશે પરપક્ષદોષાભ્યુપગમાત્ સમાનો દોષઃ ॥
સ્થાપનાપક્ષે પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાદ્ ઇતિ દોષઃ સ્થાપનાહેતુવાદિનઃ સ્વપક્ષલક્ષણો ભવતિ। કસ્માત્? સ્વપક્ષસમુત્થત્વાત્। સો ઽયં સ્વપક્ષલક્ષણં દોષમ્ અપેક્ષમાણો ઽનુદ્ધૃત્યાનુજ્ઞાય પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષ ઇત્ય્ ઉપપદ્યમાનં દોષં પરપક્ષે ઉપસંહરતિ। ઇત્થં ચાનૈકાન્તિકઃ પ્રતિષેધ ઇતિ હેતું નિર્દિશતિ। તત્ર સ્વપક્ષલક્ષણાપેક્ષયોપપદ્યમાનદોષોપસંહારે હેતુનિર્દેશે ચ સત્ય્ અનેન પરપક્ષદોષો ઽભ્યુપગતો ભવતિ। કથં કૃત્વા? યઃ પરેણ પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાદ્ ઇત્યાદિનાનૈકાન્તિકદોષ ઉક્તઃ, તમ્ અનુદ્ધૃત્ય પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષ ઇત્ય્ આહ। એવં સ્થાપનાં સદોષામ્ અભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનં દોષં પ્રસઞ્જયતઃ પરપક્ષાભ્યુપગમાત્ સમાનો દોષો ભવતિ।
% પ્રસઞ્જયતઃ પરપક્ષાભ્યુપગમાત્...] પ્.1158
યથા પરસ્ય પ્રતિષેધં સદોષમ્ અભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા પ્રસજ્યત ઇતિ, તથાસ્યાપિ સ્થાપનાં સદોષામ્ અભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનં દોષં પ્રસઞ્જયતો મતાનુજ્ઞા પ્રસજ્યત ઇતિ। સ ખલ્વ્ અયં ષષ્ઠઃ પક્ષઃ।
તત્ર ખલુ સ્થાપનાહેતુવાદિનઃ પ્રથમતૃતીયપઞ્ચમપક્ષાઃ, પ્રતિષેધહેતુવાદિનઃ દ્વિતીયચતુર્થષષ્ઠપક્ષાઃ। તેષાં સાધ્વસાધુતાયાં મીમાંસ્યમાનાયાં ચતુર્થષષ્ઠયોર્ અર્થાવિશેષાત્ પુનરુક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ। ચતુર્થપક્ષે સમાનદોષત્વં પરસ્યોચ્યતે --``પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે પ્રતિષેધદોષવદ્ દોષઽઽ ઇતિ। ષષ્ઠે ઽપિ ``પરપક્ષદોષાભ્યુપગમાત્ સમાનો દોષઽઽ ઇતિ સમાનદોષત્વમ્ એવોચ્યતે, નાર્થવિશેષઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ। સમાનસ્ તૃટીયપઞ્ચમયોઃ પુનરુક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ, તૃટીયપક્ષે ઽપિ ``પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષઽઽ ઇતિ સમાનત્વમ્ અભ્યુપગમ્યતે। પઞ્ચમપક્ષે ઽપિ ``પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે સમાનો દોષપ્રસઙ્ગોઽઽ ઽભ્યુપગમ્યતે, નાર્થવિશેષઃ કશ્ચિદ્ ઉચ્યત ઇતિ। તત્ર પઞ્ચમષષ્ઠપક્ષયોર્ અર્થાવિશેષાત્ પુનરુક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ, તૃતીયચતુર્થયોર્ મતાનુજ્ઞા, પ્રથમદ્વિતીયયોર્ વિશેષહેત્વભાવ ઇતિ ષટ્પક્ષ્યામ્ ઉભયોર્ અસિદ્ધિઃ।
કદા ષટ્પક્ષી? યદા ``પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષઽઽ ઇત્ય્ એવં પ્રવર્ત્તતે। તદોભયોઃ પક્ષયોર્ અસિદ્ધિઃ। યદા તુ ``કાર્યાન્યત્વે પ્રયત્નાહેતુત્વમ્ અનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેર્ઽઽ ઇત્ય્ અનેન તૃટીયપક્ષો યુજ્યતે,
% તૃતીયપક્ષો યુજ્યતે,] પ્.1159
તદા વિશેષહેતુવચનાત્ ``પ્રયત્નાનન્તરમ્ આત્મલાભઃ શબ્દસ્ય, નાભિવ્યક્તિર્ઽઽ ઇતિ સિદ્ધઃ પ્રથમપક્ષો ન ષટ્પક્ષી પ્રવર્તત ઇતિ