ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્યાદ્યમ્ આહ્નિકમ્।
% પ્.1160
ન્યાયદર્શનમ્
પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમ્ આહ્નિકમ્
વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્ત્યોર્ વિકલ્પાન્ નિગ્રહસ્થાનબહુત્વમ્ ઇતિ સઙ્ક્ષેપેણોક્તમ્, તદ્ ઇદાનીં વિભજનીયમ્। નિગ્રહસ્થાનાનિ ખલુ પરાજયવસ્તૂન્ય્ અપરાધાધિકરણાનિ પ્રાયેણ પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવાશ્રયાણિ તત્ત્વવાદિનમ્ અતત્ત્વવાદિનં ચાભિસંપ્લવન્તે।
% પ્રાયેણ ... ચાભિસંપ્લવન્તે।] પ્.1162
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.1 **********************
તેષાં વિભાગઃ ---
ન્ય્સ્_5,2.1: પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરં પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસો હેત્વન્તરમ્ અર્થાન્તરં નિરર્થકમ્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્ અપાર્થકમ્ અપ્રાપ્તકાલં ન્યૂનમ્ અધિકં પુનરુક્તમ્ અનનુભાષણમ્ અજ્ઞાનમ્ અપ્રતિભા વિક્ષેપો મતાનુજ્ઞા પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં નિરનુયોજ્યાનુયોગો ઽપસિદ્ધાન્તો હેત્વાભાસાશ્ ચ નિગ્રહસ્થાનાનિ ॥
% પ્.1163
તાનીમાનિ દ્વાવિંશતિધા વિભજ્ય, લક્ષ્યન્તે ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.2 **********************
ન્ય્સ્_5,2.2: પ્રતિદૃષ્ટાન્તધર્માભ્યનુજ્ઞા સ્વદૃષ્ટાન્તે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ॥
સાધ્યધર્મપ્રત્યનીકેન ધર્મેણ પ્રત્યવસ્થિતે પ્રતિદ્રષ્ટાન્તધર્મં સ્વદૃષ્ટાન્તે ઽભ્યનુજાનન્ પ્રતિજ્ઞાં જહાતીતિ પ્રત્જ્ઞાહાનિઃ। નિદર્શનમ્ --- ``ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ અનિત્યઃ શબ્દો ઘટવદ્ઽઽ ઇત્ય્ કૃતે અપર આહ -- દૃષ્ટમ્ ઐન્દ્રિયકત્વં સામાન્યે નિત્યે, કસ્માન્ ન તથા શબ્દ ઇતિ પ્રત્યવસ્થિતે ઇદમ્ આહ ---
% પ્રત્યવસ્થિતે ઇદમ્ આહ ---] પ્.1164
યદ્ય્ ઐન્દ્રિયકં સામાન્યં નિત્યં કામં ઘટો નિત્યો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ।
% પ્.1165
સ ખલ્વ્ અયં સાધકસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય નિત્યત્વં પ્રસઞ્જયન્ નિગમનાન્તમ્ એવ પક્ષં જહાતિ, પક્ષં જહત્પ્રતિજ્ઞાં જહાતીત્ય્ ઉચ્યતે, પ્રતિજ્ઞાશ્રયત્વાત્ પક્ષસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.3 **********************
% પ્.1167
ન્ય્સ્_5,2.3: પ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રતિષેધે ધર્મવિકલ્પાત્ તદર્થનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાતાર્થો ``અનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ ઘટવદ્ઽઽ ઇત્ય્ ઉક્તે યો ઽસ્ય પ્રતિષેધઃ પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન હેતુવ્યભિચારઃ --- સામાન્યમ્ ઐન્દ્રિયકં નિત્યમ્ ઇતિ, તસ્મિંશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રતિષેધે, ``ધર્મવિકલ્પાદ્ઽઽ ઇતિ દૃષ્ટાન્તપ્રતિદૃષ્ટાન્તયોઃ સાધર્મ્યયોગે ધર્મભેદાત્ સામાન્યમ્ ઐન્દ્રિયકં સર્વગતમ્ ઐન્દ્રિયકસ્ ત્વ્ અસર્વગતો ઘટ ઇતિ ધર્મવિકલ્પાત્, ``તદર્થનિર્દેશઽઽ ઇતિ સાધ્યસિદ્ધ્યર્થમ્। કથમ્? યથા ઘટો ઽસર્વગત એવં શબ્દો ઽપ્ય્ અસર્વગતો ઘટવદ્ એવાનિત્ય ઇતિ।
% પ્.1168
તત્રાનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પૂર્વા પ્રતિજ્ઞા, અસર્વગત ઇતિ દ્વિતીયા પ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્। તત્ કથં નિગ્રહસ્થામ્ ઇતિ? ન પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધનં પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્, કિં તુ હેતુદૃષ્ટાન્તૌ સાધનં પ્રતિજ્ઞાયાઃ, તદ્ એતદ્ અસાધનોપાદાનમ્ અનર્થકમ્ ઇતિ। આનર્થક્યાન્ નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.4 **********************
% પ્.1169
ન્ય્સ્_5,2.4: પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્ વિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ ॥
ગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા, ``રૂપાદિતો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધેર્ઽઽ ઇતિ હેતુઃ।
% પ્.1170
સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્ વિરોધઃ। કથમ્? યદિ ગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમ્, રૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધિર્ નોપપદ્યતે। અથ રૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધિઃ, ગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમ્ ઇતિ નોપપદ્યતે।
% નોપપદ્યતે।] પ્.1171
ગુણવ્યતિરિક્તં ચ દ્રવ્યં રૂપાદિભ્યશ્ ચાર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ વિરુધ્યતે --- વ્યાહન્યતે ન સમ્ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.5 **********************
% પ્.1172
ન્ય્સ્_5,2.5: પક્ષપ્રતિષેધે પ્રતિજ્ઞાતાર્થાપનયનં પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસઃ ॥
અનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે પરો બ્રૂયાત્ સામાન્યમ્ ઐન્દ્રિયકં ન ચાનિત્યમ્,
% પ્.1173
એવં શબ્દો ઽપ્ય્ ઐન્દ્રિયકો ન ચાનિત્ય ઇતિ। એવં પ્રતિષિદ્ધે પક્ષે યદિ બ્રૂયાત્ --- ``ક પુનર્ આહાનિત્યઃ શબ્દઽઽ ઇતિ, સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાતાર્થનિહ્નવઃ પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.6 **********************
ન્ય્સ્_5,2.6: અવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષિદ્ધે વિશેષમ્ ઇચ્છતો હેત્વન્તરમ્ ॥
નિદર્શનમ્ --- એકપ્રકૃતીદં વ્યક્તમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા। કસ્માદ્ ધેતોઃ? એકપ્રકૃતીનાં વિકારાણાં પરિમાણાત્। મૃત્પૂર્વકાણાં શરાવાદીનાં દૃષ્ટં પરિમાણમ્, યાવાન્ પ્રકૃતેર્ વ્યૂહો ભવતિ તાવાન્ વિકાર ઇતિ। દૃષ્ટં ચ પ્રતિવિકારં પરિમાણમ્। અસ્તિ ચેદં પરિમાણમ્ પ્રતિવ્યક્તં તદેકપ્રકૃતીનાં વિકારાણાં પરિમાણાત્ પશ્યામો વ્યક્તમ્ ઇદમ્ એકપ્રકૃતીતિ।
% પ્.1174
અસ્ય વ્યભિચારેણ પ્રત્યવસ્થાનં --- નાનાપ્રકૃતીનામ્ એકપ્રકૃતીનાં ચ વિકારાણાં દૃષ્ટં પરિમાણમ્ ઇતિ। એવં પ્રત્યવસ્થિતે આહ --- એકપ્રકૃતિસમન્વયે સતિ શરાવાદિવિકારાણાં પરિમાણદર્શનાત્। સુખદુઃખમોહસમન્વિતં હીદં વ્યક્તં પરિમિતં ગૃહ્યતે, --- તત્ર પ્રકૃત્યન્તરરૂપસમન્વયાભાવે સત્ય્ એકપ્રકૃતિત્વમ્ ઇતિ। તદ્ ઇદમ્ અવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષિદ્ધે વિશેષં બ્રુવતો હેત્વન્તરં ભવતિ। સતિ ચ હેત્વન્તરભાવે પૂર્વસ્ય હેતોર્ અસાધકત્વાન્ નિગ્રહસ્થાનમ્। હેત્વન્તરવચને સતિ યદિ હેત્વર્થનિદર્શનો દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે,
% દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે,] પ્.1175
નેદં વ્યક્તમ્ એકપ્રકૃતિ ભવતિ, પ્રકૃત્યન્તરોપાદાનાત્। અથ નોપાદીયતે, દૃષ્ટાન્તે હેત્વર્થસ્યાનિદર્શિતસ્ય સાધકભાવાનુપપત્તેર્ આનર્થક્યાદ્ ધેતોર્ અનિવૃત્તં નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.7 **********************
% પ્.1176
ન્ય્સ્_5,2.7: પ્રકૃતાદ્ અર્થાદ્ અપ્રતિસમ્બદ્ધાર્થમ્ અર્થાન્તરમ્ ॥
યથોક્તલક્ષણે પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહે (ચોર્ર્.; પક્ષપતિપક્ષ-, એદ્.) હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધૌ પ્રકૃતાયાં બ્રૂયાત્ --- નિત્યઃ શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ। હેતુર્ નામ હિનોતેર્ ધાતોસ્ તુનિ પ્રત્યયે કૃદન્તં પદમ્। પદં ચ નામાખ્યાતોપસર્ગનિપાતાઃ। અભિધેયસ્ય ક્રિયાન્તરયોગાદ્ વિશિષ્યમાણરૂપઃ શબ્દો ``નામઽઽ। ક્રિયાકારકસમુદાયઃ કારકસઙ્ખ્યાવિશિષ્ટક્રિયાકાલયોગાભિધાયાખ્યાતમ્, ધાત્વર્થમાત્રં ચ કાલાભિધાનવિશિષ્ટમ્। પ્રયોગેષ્વ્ અર્થાદ્ અભિદ્યમાનારૂપા નિપાતાઃ।
% -રૂપા નિપાતાઃ।] પ્.1177
ઉપસૃજ્યમાનાઃ ક્રિયાવદ્યોતકા ઉપસર્ગા ઇત્ય્ એવમાદિ। તદર્થાન્તરં વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.8 **********************
ન્ય્સ્_5,2.8: વર્ણક્રમનિર્દેશવન્ નિરર્થકમ્ ॥
યથા ઽનિત્યઃ શબ્દઃ --- કચટતપાઃ, જવગડદશત્વાત્, ઝભઞ્ ઘઢધષવદ્ ઇતિ ----
% પ્.1178
એવમ્પ્રકારં નિરર્થકમ્। અભિધાનાભિધેયભાવાનુપપત્તૌ અર્થગતેર્ અભાવાદ્ વર્ણા એવ ક્રમેણ નિર્દિશ્યન્ત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.9 **********************
ન્ય્સ્_5,2.9: પરિષત્પ્રતિવાદિભ્યાં ત્રિર્ અભિહિતમ્ અપ્ય્ અવિજ્ઞાતમ્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્ ॥
યદ્ વાક્યં પરિષદા પ્રતિવાદિના ચ ત્રિર્ અભિહિતમ્ અપિ ન વિજ્ઞાયતે શ્લિષ્ટશબ્દમ્ અપ્રતીતપ્રયોગમ્ અતિદ્રુતોચ્ચરિતમ્ ઇત્ય્ એવમાદિના કારણેન,
% -પ્રતીતપ્રયોગમ્ ... કારણેન,] પ્.1179
તદવિજ્ઞાતમ્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્ અસામર્થ્યસંવરણાય પ્રયુક્તમ્ ઇતિ નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.10 **********************
ન્ય્સ્_5,2.10: પૌર્વાપર્યાયોગાદ્ અપ્રતિસમ્બદ્ધાર્થમ્ અપાર્થકમ્ ॥
યત્રાનેકસ્ય પદસ્ય વાક્યસ્ય વા પૌર્વાપર્યેણાન્વયયોગો નાસ્તીત્ય્ અસમ્બદ્ધાર્થત્વગૃહ્યતે, તત્ સમુદાયાર્થસ્યાપાયાદ્ અપાર્થકમ્। યથા --- દશ દાડિમાનિ, ષડ્ અપૂપાઃ;
% પ્.1180
કુણ્ડમ્, અજાજિનમ્, પલલપિણ્ડઃ, અથ રૌરુકમ્ એતદ્, કુમાર્યાઃ પાયં તસ્યાઃ પિતા ઽપ્રતિશીન ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.11 **********************
% પ્.1181
ન્ય્સ્_5,2.11: અવયવવિપર્યાસવચનમ્ અપ્રાપ્તકાલમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાદીનામ્ અવયવાનાં યથાલક્ષણમ્ અર્થવશાત્ ક્રમઃ, તત્રાવયવવિપર્યાસેન વચનમ્ અપ્રાઅપ્તકાલમ્ અસમ્બદ્ધાર્થં નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.12 **********************
% પ્.1185
ન્ય્સ્_5,2.12: હીનમ્ અન્યતમેનાપ્ય્ અવયવેન ન્યૂનમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાદીનામ્ અવયવાનામ્ અન્યતમેનાપ્ય્ અવયવેન હીનં ન્યૂનં નિગ્રહસ્થાનમ્, સાધનાભાવે સાધ્યાસિદ્ધિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.13 **********************
% પ્.1186
ન્ય્સ્_5,2.13: હેતૂદાહરણાધિકમ્ અધિકમ્ ॥
એકેન કૃતત્વાદ્ અન્યતરસ્યાનર્થક્યમ્ ઇતિ, તદ્ એતન્ નિયમાભુપગમે વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.14 **********************
% પ્.1187
ન્ય્સ્_5,2.14: શબ્દાર્થયોઃ પુનર્ વચનં પુનરુક્તમ્ અન્યત્રાનુવાદાત્ ॥
અન્યત્રાનુવાદાત્ શબ્દપુનરુક્તમ્ અર્થપુનરુક્તં વા, નિત્યઃ શબ્દો નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ શબ્દપુનરુક્તમ્। અર્થપુનરુક્તમ્ --- અનિત્યઃ શબ્દો નિરોધધર્મકો ધ્વનિર્ ઇતિ।
અનુવાદે ત્વ્ અપુનરુક્તં શબ્દાભ્યાસાદ્ અર્થવિશેષોપપત્તેઃ। યથા હેત્વપદેશાત્ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્ વચનં નિગમનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.15 **********************
ન્ય્સ્_5,2.15: અર્થાદ્ આપન્નસ્ય સ્વશબ્દેન પુનર્વચનમ્ ॥
પુનરુક્તમ્ ઇતિ પ્રકૃતમ્। નિદર્શનમ્ --- ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા અર્થાદ્ આપન્નસ્ય યો ઽભિધાયકઃ શબ્દસ્ તેન સ્વશબ્દેન બ્રૂયાદ્ અનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યમ્ ઇતિ,
% -પન્નસ્ય યો ... નિત્યમ્ ઇતિ,] પ્.1188
તચ્ ચ પુનરુકતં વેદિતવ્યમ્। અર્થસમ્પ્રત્યયાર્થે શબ્દપ્રયોગે પ્રતીતઃ સો ઽર્થો ઽર્થાપ્ત્ત્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.16 **********************
% પ્.1189
ન્ય્સ્_5,2.16: વિજ્ઞાતસ્ય પરિષદા, ત્રિર્ અભિહિતસ્યાપ્ય્ અપ્રત્યુચ્ચારણમ્ અનનુભાષણમ્ ॥
વિજ્ઞાતસ્ય વાક્યાર્થસ્ય પરિષદા, પ્રતિવાદિના ત્રિર્ અભિહિતસ્ય યદ્ અપ્રત્યૌચ્ચારણં તદ્ અનનુભાષણં નામ નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ। અપ્રત્યુચ્ચારયન્ કિમાશ્રયં પરપક્ષપ્રતિષેધં બ્રૂયાત્

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.17 **********************
% પ્.1191
ન્ય્સ્_5,2.17: અવિજ્ઞાતં ચાજ્ઞાનમ્ ॥
વિજ્ઞાતાર્થસ્ય પરિષદા, પ્રતિવાદિના ત્રિર્ અભિહિતસ્ય યદ્ અવિજ્ઞાતં તદ્ અજ્ઞાનં નામ નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ। અયં ખલ્વ્ અવિજ્ઞાય કસ્ય પ્રતિષેધં બ્રૂયાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.18 **********************
ન્ય્સ્_5,2.18: ઉત્તરસ્યાપ્રતિપત્તિર્ અપ્રતિભા ॥
પરપક્ષપ્રતિષેધ ઉત્તરમ્, તદ્ યદા ન પ્રતિપદ્યતે તદા નિગૃહીતો ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.19 **********************
% પ્.1192
ન્ય્સ્_5,2.19: કાર્યવ્યાસઙ્ગાત્ કથાવિચ્છેદો વિક્ષેપઃ ॥
યત્ર કર્તવ્યં વ્યાસજ્ય કથાં વ્યવચ્છિનત્તિ --- ઇદં મે કરણીયં વિદ્યતે, તસ્મિન્ અવસિતે પશ્ચાત્ કથયામીતિ, વિક્ષેપો નામ નિગ્રહસ્થાનમ્। એકનિગ્રહાવસાનાયાં કથાયાં સ્વયમ્ એવ કથાન્તરં પ્રતિપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.20 **********************
% પ્.1193
ન્ય્સ્_5,2.20: સ્વપક્ષે દોષાભ્યુપગમાત્ પરપક્ષે દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા ॥
યઃ પરેણ ચોદિતં દોષં સ્વપક્ષે ઽભ્યુપગમ્યાનુદ્ધૃત્ય વદતિ --- ભવત્પક્ષે ઽપિ સમાનો દોષ ઇતિ,
% દોષ ઇતિ,] પ્.1194
સ સ્વપક્ષે દોષાભ્યુપગમાત્ પરપક્ષે દોષં પ્રસઞ્જયન્ પરમતમ્ અનુજાનાતીતિ મતાનુજ્ઞાં નામ નિગ્રહસ્થાનમ્ આપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.21 **********************
% પ્.1195
ન્ય્સ્_5,2.21: નિગ્રહસ્થાનપ્રાપ્તસ્યાનિગ્રહઃ પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્ ॥
પર્યનુયોજ્યો નામ નિગ્રહોપપત્ત્યા ચોદનીયઃ, તસ્યોપેક્ષણં નિગ્રહસ્થાનં પ્રાપ્તો ઽસીત્ય્ અનનુયોગઃ। એતચ્ ચ કસ્ય પરાજય ઇત્ય્ અનુયુક્તયા પરિષદા વચનીયમ્, ન ખલુ નિગ્રહં પ્રાપ્તઃ સ્વકૌપીનં વિવૃણુયાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.22 **********************
% પ્.1196
ન્ય્સ્_5,2.22: અનિગ્રહસ્થાને નિગ્રહસ્થાનાભિયોગો નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ ॥
નિગ્રહસ્થાલક્ષણસ્ય મિથ્યાધ્યવસાયાદ્ અનિગ્રહસ્થાને નિગૃહીતો ઽસીતિ પરં બ્રુવન્ નિરનુયોજ્યાનુયોજ્ગાન્ નિગૃહીતો વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.23 **********************
% પ્.1197
ન્ય્સ્_5,2.23: સિદ્ધાન્તમ્ અભ્યુપેત્યાનિયમાત્ કથાપ્રસઙ્ગો ઽપસિદ્ધાન્તઃ ॥
કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય તથાભાવં પ્રતિજ્ઞાય પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિપર્યયાદ્ અનિયમાત્ કથાં પ્રસઞ્જયતો ઽપસિદ્ધાન્તો વેદિતવ્યઃ। યથા ન સદ્ આત્માનં જહાતિ, ન સતો વિનાશો, નાસદ્ આત્માનં લભતે, નાસદ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તમ્ અભ્યુપેત્ય સ્વપક્ષં વ્યવસ્થાપયતિ --- એકપ્રકૃતીદં વ્યક્તં વિકારાણામ્ અન્વયદર્શનાત્। મૃદન્વિતાનાં શરાવાદીનાં દૃષ્ટમ્ એકપ્રકૃતિત્વમ્, તથા ચાયં વ્યક્તભેદઃ સુખદુઃખમોહાન્વિતો દૃશ્યતે। તસ્માત્ સમન્વયદર્શનાત્ સુખાદિભિર્ એકપ્રકૃતીદં વિશ્વમ્ ઇતિ। એવમ્ ઉક્તવાન્ અનુયુજ્યતે --- અથ પ્રતૃતિર્ વિકાર ઇતિ કથં લક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ। યસ્યાવસ્થિતસ્ય ધર્માન્તરનિવૃત્તૌ ધર્માન્તરં પ્રવર્તતે, સા પ્રકૃતિઃ। યદ્ ધર્માન્તરં પ્રવર્તતે નિવર્તતે વા સ વિકાર ઇતિ। સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિપર્યાસાદ્ અનિયમાત્ કથાં પ્રસઞ્જયતિ। પ્રતિજ્ઞાતં ખલ્વ્ અનેન --- નાસદ્ આવિર્ભવતિ,
% પ્.1198
ન સત્ તિરોભવતીતિ। સદસતોશ્ ચ તિરોભાવાવિર્ભાવમ્ અન્તરેણ ન કસ્યચિત્ પ્રવૃત્તિઃ પ્રવૃત્ત્યુપરમશ્ ચ ભવતિ। મૃદિ ખલ્વ્ અવસ્થિતાયાં ભવિષ્યતિ શરાવાદિલક્ષણં ધર્માન્તરમ્ ઇતિ પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ, અભૂદ્ ઇતિ ચ પ્રવૃત્ત્યુપરમઃ। તદ્ એતદ્ મૃદ્ધર્માણામ્ અપિ ન સ્યાત્। એવં પ્રત્યવસ્થિતો યદિ સતશ્ ચાત્મહાનમ્ અસતશ્ ચાત્મલાભમ્ અભ્યુપૈતિ, તદ્ અસ્યાપસિદ્ધાનતો નિગ્રહસ્થાનં ભવતિ। અથ નાભ્યુપૈતિ, પક્ષો ઽસ્ય ન સિધ્યતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,2.24 **********************
% પ્.1199
ન્ય્સ્_5,2.24: હેત્વાભાસાશ્ ચ યથોક્તાઃ ॥
હેત્વાભાસાશ્ ચ નિગ્રહસ્થાનાનિ। કિં પુનર્ લક્ષણાન્તરયોગાદ્ હેત્વાભાસા નિગ્રહસ્થાનત્વમ્ આપન્નાઃ યથા પ્રમાણાનિ પ્રમેયત્વમ્ ઇત્ય્ અત આહ --- યથોક્તા ઇતિ। હેત્વાભાસલક્ષણેનૈવ નિગ્રહસ્થાનભાવ ઇતિ।
% પ્.1200
ત ઇમે પ્રમાણાદયઃ પદાર્થા ઉદ્દિષ્ટા લક્ષિતાઃ પરીક્ષિતાશ્ ચેતિ