ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

અત્રાપિ સમાનજાતીયાભ્યાં વાદવિતણ્ડાભ્યામસમાનજાતીયેભ્યઃ પ્રમાણાદિભ્યો વ્યવચ્છેદો જલ્પસ્ય સૂત્રાર્થઃ ।
યથોક્તોપપન્નપદાર્થં વ્યાચષ્ટે---સમસ્તમિતિ ।
ચોદયતિ---યથોક્તોપપન્ન ઇતિ ન યુક્તમિતિ ।
નિગ્રહસ્થાનનિયમસ્ય પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભાભિપ્રાયનિયમસ્ય ચ જલ્પે ઽભાવાત્, ભાવે વા વાદજલ્પયોરભેદપ્રસઙ્ગાત્,
વાદલક્ષણસ્ય ચ જલ્પવ્યાપકત્વેન વ્યભિચારપ્રસઙ્ગાદ્
યથોક્તોપપન્ન ઇત્યેતદનુપપન્નમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નૈષ દોષ ઇતિ ।
ઉક્તમાત્રમિહ સંભવાત્ યોગ્યતાસંભવાદ્
ગૃહ્યતે, ન ત્વનુક્તો ઽર્થલભ્યો નિયમઃ ।
ન હ્યસૌ સૂત્રપદશ્રવણમાત્રાત્ પ્રતીયતે, અપિ તુ તદર્થે પ્રતીતે તસ્યાન્યતઃ સિદ્ધૌ સત્યાં ગમ્યત ઇતિ પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભ ઇત્યેતદતિદિશ્યત
ઇતિ ઉક્તમાત્રોપલક્ષણપરમ્ ।
તેન પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહ ઇત્યેતસ્ય વાદપદવર્જં સમસ્તસ્ય લક્ષણસ્યાતિદેશઃ ।
નિયમસ્ત્વાર્થો ન સંબધ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
લક્ષણમાત્રસ્યેતિ ઉક્તમાત્રસ્ય, નાર્થસ્ય નાપિ લક્ષ્યપદસ્યેત્યર્થઃ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ---યથાન્યત્ર વૈશેશિકતન્ત્રે ।
ન નિયમાર્થે પદે ઇત્યુપલક્ષણમ્, ન પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભપદલભ્યો ઽભિપ્રાયનિયમ
ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
પક્ષાન્તરમાહ---અથ વેતિ ।
યથા ગોભિર્યુક્તો રથો ગોરથ ઇતિ યુક્તપદલોપ
ઇતિ ।
ન હિ નિયમાર્થયોરિતિ એતદપ્યુપલક્ષણ પૂર્વવદેવ ।
ઇહ વાદલક્ષણં પઠતા ભાષ્યકારેણ નિયમો ઽપ્યતિદિષ્ટ ઇતિ મન્વાનશ્ચોદયતિ---ભાષ્યમ્
ઇદાનીમિતિ ।
પરિહરતિ---ન સેત્રેતિ ।
જલ્પલક્ષણાનુકૂલો યઃ પાઠક્રમઃ, તતો ઽર્થસ્વરૂપમાત્રં પ્રતીયતે ન ત્વાર્થો ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
યદુપપન્નમ્ ઉક્તમાત્રમિત્યર્થઃ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ છલાદીનાં નિષેધાર્થતયા સાધનાઙ્ગભાવમાક્ષિપ્ય પરપક્ષવિઘાતેન સ્વપક્ષરક્ષણાદઙ્ગભાવ
ઇતિ દર્શિતમ્ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકાર આક્ષિપતિ---છલજાતિનિગ્રહસ્થાનૈરિતિ ।
તત્ કિં નિગ્રહસ્થાનાન્યપ્યયુક્તાનિ, ચ ચૈતચ્છક્યમિત્યત આહ---છલં તાવદિતિ ।
છલજાત્યોરાક્ષેપ્તવ્યયોઃ સંપાતાયાતાનિ નિગ્રહસ્થાનાનીત્યભિપ્રાયઃ ।
ભાષ્યોક્તં સમાધિમાશઙ્કતે---અઙ્ગભાવ
ઇતિ ચેત્ ઇતિ ।
નિરાકરોતિ---એતદપીતિ ।
ન હિ સહસ્રેણાપ્યન્ધૈઃ પાટચ્ચરેભ્યો ગૃહં રક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
એવમાક્ષિપ્તે પાર્શ્વસ્થઃ પૃચ્છતિ---કિમર્થ તર્હીતિ ।
સિદ્ધાન્તિન ઉત્તરં સાધનેતિ ।
વાદે તાવદ્ યદ્યપિ ન સાધનવિધાતસમર્થાનિ,
તથાપિ તેષાં તત્ત્વમ્ અવિદ્વાન્ એભિરહં સાધનં વિહનિષ્યામીત્યનયા બુદ્ધ્યા ઉપહૃતઃ વ્યામોહિતઃ પ્રવર્તતે ।
તસ્માદ્ વાદે ભ્રમેણોપાદાનમેતેષામિત્યર્થઃ ।
યત્ર ત્વેષાં તત્ત્વં વિદ્વાન્ પ્રવર્તતે, ન સ વાદઃ,
કિં તુ જલ્પો
વિતણ્ડા વેત્યાહ---યત્ર ચૈતાનીતિ ।
નનુ જલ્પવિતણ્ડયોઃ પ્રયોગાત્ સાધનમઙ્ગં વા સ્યાદત
આહ---ન પુનરિતિ ।
નનુ યદિ ન સાધનમઙ્ગં વા, કસ્માત્ તર્હિ જલ્પવિતણ્ડયોરેષાં પ્રયોગ
ઇત્યત આહ---સાધુસાધનોપાદાને ચેતિ ।
સાધુસાધનોપાદાને ચ વાદિના કૃતે પરેણ પ્રતિવાદિના જિગીષુણાકુલિતબુદ્ધિર્દ્રાક્ પારમાર્થિકમુત્તરમપ્રતિપદ્યમાનશ્ચ્છલાદીનિ પ્રયુઙ્ક્તે ।
કિમર્થમિત્યત
આહ---કદાચિદિતિ ।
યથાકથઞ્ચિત્ પ્રયોગેણ ।
તદનેન પ્રકારેણ તત્ત્વસંરક્ષણાર્થત્વાત્
નાસદાચારઃ ।
ન ચ શાસ્ત્રક્રારાણાં છલાદિવ્યુત્પાદનમસદૃશમ્,
ન ચ ખટચપેટાદ્યભિધાનપ્રસઙ્ગઃ, વાગ્યુદ્ધે તેષામપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
ન બાધેતિ ।
નૈકેનાપરં તદૈવાપોદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
રોષં સુગમમ્

ન્ય્સ્_1,2.3: સ પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીનઃ વિતણ્ડા ॥
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધેન જલ્પાનન્તરં વિતણ્ડાલક્ષણમાહ---સ---ણ્ડા

પૂર્વવાદિપક્ષાપેક્ષયા પ્રતિવાદિન આત્મીય એવ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષઃ ।
તસ્ય સ્થાપના સાધનમ્ ।
તયા હીનઃ ।
તદનેન જલ્પાદ્
વ્યવચ્છિનત્તિ ।
તદેતદાહ ભાષ્યકારઃ---સ જલ્પ
ઇતિ ।
તયોરેકતરં પ્રતિવાદી આત્મીયં પક્ષં ન સ્થાયપતીતિ ।
પરપક્ષપ્રતિષેધેનેતિ ।
તત્સ્થાપનાપ્રતિષેધેનેત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા પ્રતિવાદિનઃ પક્ષો વાદિપક્ષાપેક્ષયા
પ્રતિપક્ષઃ, એવં વાદિપક્ષો ઽપિ પ્રતિવાદિપક્ષાપેક્ષયા પ્રતિપક્ષ
ઇત્યુભયપક્ષસ્થાપનાહીના વિતણ્ડેતિ સ્યાત્,
ઇત આહ---વાર્ત્તિકકારઃ---પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીન
ઇતિ, દ્વિતીયપક્ષસ્થાપનાહીન ઇતિ ।
પ્રથમપક્ષવાદિનો હિ સ્થાપનાયા અભાવે કિં વૈતણ્ડિક
આહન્તિ? ન ચ પક્ષઃ શક્ય આહન્તુમ્ ।
તસ્માત્ પ્રથમપક્ષવાદિનો ઽસ્તિ સ્થાપનેતિ દ્વિતીય એવ પક્ષઃ સ્થાપનાહીન ઇતિ સમાર્થ્યાદ્ યુક્તમિતિ ।
અત્ર ચોદ્યભાષ્યમ્
અસ્તુ તર્હિતિ ।
સ્થાપનાયા અભાવે સ્થાપ્યઃ પક્ષો ઽપિ નાસ્તિ ।
ન હ્યન્યથા પક્ષસ્ય પક્ષત્વમિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ---યદ્ વૈ ખલુ તદિતિ ।
વૈતણ્ડિકો ઽપિ હિ વાદી પારિશેષ્યાત્ મત્પક્ષઃ સેત્સ્યતીતિ બુદ્ધ્યા સ્વપક્ષમસ્થાપયન્ પરપક્ષસ્થાપનામાહન્તિ ।
તસ્માત્ પરપક્ષપ્રતિષેધલક્ષણં વાક્યમ્ અસ્ય પક્ષઃ પરપક્ષનિષેધેન પારિશેષ્યાત્ પક્ષસિદ્ધિહેતુત્વાદુપચારતઃ ।
તસ્માદસ્તિ વૈતણ્ડિકસ્ય પક્ષઃ ।
ન તુ પરપક્ષપ્રતિષેધાદન્યા સ્થાપના ।
તેનાસ્ય પક્ષો ઽસ્તિ,
નાસ્તિ ચ પક્ષસ્થાપના ।
તદિદમુક્તમ્---ન કઞ્ચિદર્યં પ્રતિજ્ઞાય સ્થાપયતીતિ ।
પક્ષત્વં તુ યોગ્યતામાત્રેણ,
ન તુ સ્થાપ્યમાનતયેતિ ॥
અસ્તુ તર્હિતિ ભાષ્યાર્થમાહ--વાર્ત્તિકકારઃ અપરે ત્વિતિ ।
તસ્માત્ પ્રતિપક્ષહીનો વિતણ્ડેતિ વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---અયુક્તં ચૈતદિતિ ।
ન તાવદસ્થાપ્યમાનસ્યાપિ સ્થાપનાર્હતાલક્ષણા પક્ષતા ન યુજ્યતે,
તસ્માત્ ન વૈતણ્ડિકો દૂષણાદન્યત્ કિઞ્ચિદભ્યુપગચ્છતીતિ ।
અનભ્યુપગમાત્ પક્ષો ઽસ્ય નાસ્તીતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચ ચતુર્વર્ગાભ્યુપગમે વિરોધો ઽનભ્યુપગમે વા નાયં લૌકિકો ન પરીક્ષક ઇતિ પ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રતિપાદયિતુરયથાર્થાવબોધં પ્રતિપત્તારં ચાત્માનમિત્યર્થઃ ।
યસ્તુ મન્યતે ચતુર્વર્ગાભ્યુપગમે ઽપિ દૂષણમાત્રં વિતણ્ડેત્યેવ વક્તવ્યં લાઘવાયેતિ,
તન્મતમુપન્યસ્યાતિપ્રસઙ્ગાપાદનેન દૂષયતિ---દૂષણમાત્રેતિ ।
સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાદેવ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
તદનેનાર્થતો યદ્ વૈ ખલ્વિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્

ન્ય્સ્_1,2.4: સવ્યભિચારવિરુદ્ધપ્રકરણસમસાધ્યસમકાલાતીતા હેત્વાભાસાઃ ॥
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધેન વિતણ્ડાનન્તરં હેત્વાભાસેસુ લક્ષયિતવ્યેષુ અર્થાક્ષિપ્તસામાન્યલક્ષણમેષાં વિભાગોદ્દેશપરં સૂત્રમ્---સવ્ય--સાઃ

તદ્વ્યાખ્યાનપરં ભાષ્યં સમાખ્યાનિરુક્તિવશેન સામાન્યલક્ષણં પ્રતિપાદયન્ વાર્ત્તિકારઃ પઠતિ---હેતુલક્ષણાભાવાદિતિ ।
પૃચ્છતિ---કિં પુનરિતિ ।
ન હ્યન્યસ્યાન્યત્વમાત્રેણ સાદૃશ્યમ્, મા ભૂત્ સર્વસ્ય સર્વેણ સાદૃશ્યમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---પ્રતિજ્ઞેતિ ।
પ્રયોગગતં સામાન્યમુક્ત્વા પ્રયોજ્યગતમાહ---અન્યતમેતિ ।
અબાધિતવિષયતાસત્પ્રતિપક્ષત્વે સતી અપ્યવિવક્ષિત્વા ત્રૈલક્ષણ્યદ્વૈલક્ષણ્યાભિધાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શેષમતિરોહિતમ્ ॥
ષટ્સંપ્તં શતં ગણયતિ---તત્ર સાધ્યવ્યાપકેતિ ।
એતસ્યાં ત્રિષોડશ્યાં સાધ્યવ્યાપકસાધ્યૈકદેશવૃત્તિધર્મભેદાત્
ષોડશીદ્વયં વિશેષણવિશેષ્યાસિદ્ધિભેદાત્
ચતુઃષષ્ટિઃ ।
એવં સમર્થાસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભોદાત્
ચતુઃષષ્ટિ ।
તદેતત્
ચતુઃષષ્ટિદ્વિતયમષ્ટાવિંશં શતં પૂર્વયા ત્રિષોડશ્યા સહ ષટ્સપ્તં શતમ્ ।
સાધ્યવ્યાપકાનાં ધર્મવિશેષાણામુદાહરણાન્યાહ---તત્રેતિ ।
વિપક્ષવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યાં પ્રથમદ્વિતીયૌ સાધારણૌ, તૃતીયો ઽન્વયવ્યતિરેકી સાધ્યતજ્જાતીયવ્યાપકો હેતુરેવ ।
વિપક્ષવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યાં ચતુર્થપઞ્ચમૌ વિરુદ્ધૌ હેત્વાભાસૌ ।
યત્ર વિપક્ષે ન વૃત્તિસ્તં દર્શયતિ---દ્વ્યણુકવદિતિ ।
ષષ્ઠો ઽવિદ્યમાનસપક્ષવિપક્ષો ઽસાધારણઃ, અત
એવાહ---ઘટાદિવદિતિ ।
સપ્તમાષ્ટમૌ વિપક્ષવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યાં સાધારણૌ ।
નવમસ્તુ સપક્ષૈકદેશવૃત્તિરન્વયવ્યતિરેકી હેતુરેવ ।
દશમૈકાદશૌ સપક્ષવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યામન્વયિનૌ હેતૂ ।
દ્વાદશસ્તુ અવિદ્યમાનવિપક્ષઃ અસાધારણઃ ।
ત્રયોદશચતુર્દશૌ ત્વવિદ્યમાનસપક્ષો વિપક્ષવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યાં વિરુદ્ધૌ ।
પઞ્ચદશો ઽપિ વ્યતિરેકી હેતુરેવ ।
ષોડશસ્તુ અવિદ્યમાનસપક્ષવિપક્ષો ઽસાધારણઃ ॥
યદિ બાહ્યકરણપ્રત્યક્ષે વાઙ્મનસે ઇતિ સાધ્યેત તદા નાનિત્યત્વં સપક્ષવ્યાપકં સ્યાત્, સામાન્યે
બાહ્યકરણપ્રત્યક્ષે ઽભાવાત્ ।
અતઃ સાધ્યધર્મં વિશિનષ્ટિ---સામાન્યવિશેષવદિતિ ।
અનિત્યે રૂપવિજ્ઞાને અમૂર્તત્વાદિતિ ।
રૂપવિજ્ઞાનસ્કન્ધાતિરિક્તાનાં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્કન્ધાનામનિત્યતયા સપક્ષાણાં વ્યાપકમમૂર્તત્વમિતિ ।
તજ્જાતીયૈકદેશવૃત્તિત્વમમૂર્તત્વસ્ય દર્શયિતું યત્ર ન વર્તતે તત્પુરઃસરમુદાહરણં રૂપાદિવદિતિ ॥
અનિત્યઃ શબ્દો ઽશ્રાવણત્વાત્
ઇતિ નિત્યે શબ્દત્વે ન વર્તતે ।
અર્થઃ શબ્દ
ઇતિ, શબ્દો ધર્મી ।
અર્થ ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ,
દ્રવ્યગુણકર્મણામન્યતમ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યશ્રોત્રગ્રાહ્યત્વાદિત્યુચ્યેત,
તતઃ સામાન્યાદિષ્વનર્થેષુ વિપક્ષેષ્વપિ વર્તેત ।
અત ઉક્તમ્---અશ્રોત્રગ્રાહ્યસામાન્યવત્ત્વાદિતિ ।
અશ્રોત્રગ્રાહ્યં ચ તત્ સામાન્યવચ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
નનુ ચાક્ષુષત્વં વિપક્ષવૃત્તિ
સમવાયસ્યાનાશ્રિતસ્ય ચાક્ષુષત્વાદિત્યત ઉક્તમ્---ઔલૂક્યપક્ષે ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તભેદ ઇતિ, સોત્રાન્તિકાનામ્ ઇત્યર્થઃ ।
અસમર્થવિશેષ્યસ્યોદાહરણમ્---કૃતકત્વે સતિ પ્રમેયત્વાદિતિ ।
અસમર્થવિશેષણસ્યોદાહરણમ્---પ્રમેયત્વે સતિ કૃતકત્વાદિતિ ।
નિરપેક્ષં ખલુ કૃતકત્વમનિત્યત્વે સાધ્યે સમર્થમ્, પ્રમેયત્વં ત્વન્યાપેક્ષમ્ અસમર્થમિત્યર્થઃ ।
તદેવં ત્રિષોડશ્યા પ્રકૃત્યાષ્ટચત્વારિંશદૃ ભવન્તિ હેતુહેત્વાભાસાઃ ।
વ્યાપકાવ્યાપકભેદેન તુ દ્વિષોડશી યદા વિશેષણવિશેષ્યાસિદ્ધ્યા ચોભયસંપ્રતિપન્નયા અસમર્થવિશેષણવિશેષ્યતયા સન્દિગ્ધવિશેષણવિશેષ્યતયા ચોભયસંપ્રતિપન્નયા વિક્રિયતે તદા ચતુઃષષ્ઠિત્રયેણ દ્વાનવતં શતં ભવતિ ।
વાદ્યસિદ્ધપ્રતિવાદ્યસિદ્ધતયા ઉભયાન્યતરસન્દિગ્ધતયા ચ ચતુઃષષ્ઠિદ્વયેનાષ્ટાવિશકં શતમપરમ્ ।
તદિદમ્ અન્યતરાસિદ્ધા ઇત્યનેન વાર્ત્તિકકૃતા સૂચિતમ્, દ્વાભ્યામૂના ત્રિંશદ્ દ્વાત્રિંશદિતિ કથઞ્ચિદ્ વ્યુત્પત્ત્યા ।
તે પુનર્વ્યાપકાવ્યાપકા વ્યધિકરણવિશેષણવિશેષ્યવ્યધિકરણસન્દિગ્દધવિશેષણવિશેષ્યવ્યધિકરણાસમર્થવિશે ષણવિશેષ્યભેદેન ચતુઃષષ્ટિત્રયેણ દ્વાનવતં શતમપરમ્ ॥
એવમપ્રસિદ્ધાશ્રયવિશેષણવિશેષ્યા ઉભયાન્યતરપક્ષાપ્રસિદ્ધ્યા અષ્ટાવિંશકં શતમ્ ।
અત્રાપિ દ્વાત્રિંશકમિતિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અન્યતરમાત્રમત્ર વિવક્ષિતં ન તુ વાદિપ્રતિવાદિભેદઃ ।
તે પુનરપ્રસિદ્ધાશ્રયાઃ પૂર્વવદ્ભેદેન વ્યધિકરણવિશેષણવિશેષ્યસન્દિગ્ધવિશેષણવિશેષ્યસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભેદેન ચતુઃષષ્ટિત્રયે સતિ દ્વાનવતં શતમ્ ।
તદેવમનન્તરાભ્યાં દ્વાનવતશતાભ્યાં શતત્રયં ચતુરશીતં યત્ તદેવાષ્ટાવિંશકશતાભ્યાં દ્વાનવતેન ચ શતેન સંપિણ્ડિતં દ્વાત્રિંશદુત્તરાષ્ટશતી વિકારભૂતા ભવતિ ।
અષ્ટાચત્વારિશત્ પ્રકૃતયઃ પશ્ચાત્ નિવેશનીયા ઇતિ ।
ઉભયાપ્રસિદ્ધાશ્રયવિશેષ્યમ્
ઉદાહરતિ---યથા અગ્નિમાન્ દેશો ધૂમવત્ત્વાત્ ।
ઉક્તં હિ પ્રાગ્ યથા ન દેશો ઽગ્નિમત્તયા સાધ્યો ઽપિ તુ ધૂમવિશેષ એવેતિ ।
અન્યતરાસિદ્ધાશ્રયોદાહરણમાહ---અસ્તિ ચાત્મા ઇચ્છાદિગુણત્વાદિતિ ।
આશ્રયાસિદ્ધવિશેષણાદયો ઽપ્યુહનીયાઃ ।
અસમર્થાવ્યાપકાસિદ્ધવિશેષણાનામુદાહરણમ્ ।
અસમર્થાશ્ચ તે ઽવ્યાપકાશ્ચ, વ્યધિકરણતયા અસિદ્ધાશ્ચેતિ વિગ્રદઃ ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે સતિ કૃતકત્વાદિતિ કૃતકત્વસ્યૈવ વિશેષ્યસ્ય સામર્થ્યાદસમર્થમનિત્યત્વે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્,
અવ્યાપકં ચ સ્તનયિત્નુશબ્દાનામવ્યાપકત્વાત્ ।
વ્યધિકરણતયા અસિદ્ધં ચ કોષ્ઠવાયુતાલ્વાદિક્રિયાયાં એવ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્,
ન ત્વાદ્યસ્યાપિ શબ્દસ્ય, પ્રાગેવ તુ શ્રોત્રસમવાયિન
ઇતિ ।
કૃતકત્વે સતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિતિ ચાસમર્થાવ્યાપકાસિદ્ધવિશેષ્યાણામુદાહરણં દ્રષ્ટવ્નયમ્ ॥
વૈભવેન ત્વસિદ્ધતાવર્જમુદાહરતિ---અવ્યાપકાસમર્થવિશેષ્યાણામુદાહરણમ્---અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રત્યયભેદભેદિત્વેનોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
ઉપલભ્યમાનત્વં હિ નિત્યે ઽપ્યસ્તીતિ વ્યભિચારાદસમર્થમ્ ।
કારણભેદભેદિત્વમેવ તુ વિશેષણં સમર્થમવ્યભિચારાદિતિ ।
કેવલવ્યધિકરણવિશેષ્યાણામુદાહરણમ્
અસ્તિ પ્રધાનં ભેદાનાં ગોઘટાદીનાં સુખદુઃખમોહાત્મકત્વેનાન્વયદર્શનાદિતિ ।
અન્વયદર્શનં હિ ભેદાધિકરણતયા ન પ્રધાનધિકરણમિતિ,
વ્યધિકરણમિતિ વ્યધિકરણં વિશેષ્યમ્ ।
કેવલવ્યધિકરણવિશેષણાનામુદાહરમ્---રૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દાઃ
ચન્દનશબ્દાદત્યન્તં વિભિન્નાર્થાઃ સમુદાયસમુદાય્યસંભવે સતિ રૂપાદીનામર્થાનાં રૂપાદિશબ્દાનાં ચ તેન ચન્દનશબ્દેન વ્યપદિશ્યમાનત્વાત્ ।
ચન્દનસ્ય રૂપાદય ઇતિ સમુદાયસમુદાય્યસંભવો રૂપાદિષુ વ્યપદેશશ્ચ રૂપાદિશબ્દેષ્વિતિ વ્યધિકરણં વિશેષણમિત્યર્થઃ ।
તદનેન પ્રપઞ્ચેન દ્વાત્રિંશદુત્તરાષ્ટશતી દર્શિતા ॥
સંપ્રતિ દ્વાનવતશતયુગ્માન્તરં દર્શયિતુમુદાહરણમાહ---અન્યથાસિદ્ધોદાહરણં નિત્યઃ શબ્દો ઽભ્યાસાત્ ।
સેયં ક્રિયાભ્યાવૃત્તિર્યથા શબ્દાનિત્યત્વે ઽપ્યુપપદ્યતે તથા દ્વિતીયે દર્શયિષ્યતે ।
સિંહાવલોકિતન્યાયેન વ્યધિકરણવિશેષ્યં સન્દિગ્ધવિશેષણમુદાહરતિ---સન્દિગ્ધાપ્રતિદ્ધેતિ ।
વિશેષણશબ્દઃ તન્ત્રેણ વિશેષણે વિશેષ્યે ચ કર્મકરણસાધનતયા પ્રયુક્તો વર્તતે ।

તેન સન્દિગ્ધં વિશેષણમ્ અપ્રસિદ્ધં વ્યધિકરણતયા વિશેષ્યં યેષાં તેષામુદાહરણમિત્યર્થઃ ।
યથા સન્દિહ્યમાને ધૂમાદિભાવે ઽગ્નિમાન્ દેશો ધૂમવત્ત્વે સતિ પ્રકાશકત્વાત્, ધૂમવત્ત્વં વિશેષણં સન્દિગ્દધમ્ ।
પ્રકાશકત્વં ચ વિશેષ્યં વ્યધિકરણમ્ ।
તત્ ખલુ વહ્નેર્ધર્મો ન દેશસ્યેતિ ।
અપ્રસિદ્ધવિશેષણસન્દિગ્ધવિશેષ્યાણામુદાહરણં દર્શયતિ---વિપર્યયેણેતિ ।
અપ્રસિદ્ધેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અગ્નિમાન્ દેશઃ પ્રકાશકત્વે સતિ ધૂમવત્ત્વાદિતિ ॥
સંપ્રતિ દ્વાનવતશતયુગ્માન્તરં દર્શયિતું ભૂમિરચનાં કરોતિ---એવમિતિ ।
યે યે સન્દિગ્ધાસિદ્ધા વ્યાપકાવ્યાપકભેદેન દ્વાત્રિંશત્ ત
એવોભયાન્યતરાસિદ્ધ્યા ચતુઃષષ્ટિર્ભવન્તિ તતઃ કિમિત્યત આહ--તે ચતુઃષષ્ટિતામાપન્નાઃ પૂર્વવદ્ભેદેન વ્યધિકરણવિશેષણવિશેષ્યસન્દિગ્ધવિશેષણવિશેષ્યાસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભેદેન તાવચ્ચતુઃષષ્ટિત્રયમિત્યેકં દ્વાનવતં શતમ્ ।
અપરે ચાશ્રયાસિદ્ધવ્યધિકરણવિશેષણવિશેષ્યસન્દિગ્ધવિશેષણવિશેષ્યાસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભેદેન દ્વાનવતં શતમ્ ।
તદિદં
ચતુરશીતં શતત્રયં સન્દિગ્ધાસિદ્ધમાશ્રિત્ય ।
અપરમપિ દ્વાનવતશતયુગ્માન્તરમન્યથાસિદ્ધમાશ્રિત્યાહ---એવમન્યથાસિદ્ધભેદો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
અન્યથાસિદ્ધભેદો ઽપિ હિ વ્યધિકરણવિશેષણવિશેષ્યસન્દિગ્ધાસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભેદાત્
ચતુઃષષ્ટિત્રયમિતિ ।
પુનશ્ચ સ
એવાન્યથાસિદ્ધ
આશ્રયાસિદ્ધવ્યધિકરણવિશેષણવિશેષ્યસન્દિગ્ધાસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભેદાત્
ચતુઃષષ્ટિત્રયમિતિ દ્વાનવતશતયુગ્મેવ શતત્રયં ચતુરશીતમ્ ।
અપરમપિ દ્વાનવતશતયુગ્મકમાહ--એવં વિરુદ્ધવિશેષણા વિરુદ્ધવિશેષ્યાશ્ચેતિ ।
વિરુદ્ધવિશેષણવિશેષ્યા અપિ હિ વ્યધિકરણવિશેષણવિશેષ્યસન્દિગ્ધાસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભેદાચ્ચાશ્રયાસિદ્ધવ્યધિ-
કરણવિશેષણવિશેષ્યસન્દિગ્ધાસમર્થવિશેષણવિશેષ્યભેદાચ્ચ શતત્રયં ચતુરશીતમ્ ।
તદેવમેભિસ્ત્રિભિશ્ચતુરશીતૈઃ શતત્રયૈર્દ્વિપઞ્ચાશચ્છતોત્તરં સહસ્રમેકમ્, દ્વાત્રિંશદુત્તરયા અષ્ટશત્યા સહસ્રમેકં ચતુરશીતિસહિતા ચ નવશતી ।
તદેવં પ્રકૃતિભૂતાષ્ટા ચત્વારિંશત્પ્રક્ષેપેણ સંપિણ્ડિતં દ્વાત્રિંશે દ્વે સહસ્રે ભવત ઇતિ ॥
તન્ન અસત્વાદિતિ ।
પઞ્ચાનાં ચતુર્ણાં વા રૂપાણાં સંપત્તિરવ્યભિચારઃ ।
સ ચૈકસ્મિન્ વિષયે વિરુદ્ધયોર્ન સંભવતિ,
અન્તતો ઽસત્પ્રતિપક્ષસ્યૈવ રૂપસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ ।
પઞ્ચાનાં હેતૂનામિતિ ।
સપક્ષવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યામન્વયી દ્વેધા,
વ્યતિરેક્યેકઃ, અન્વયવ્યતિરેક્યપિ સપક્ષવ્યાપ્ત્પવ્યાપ્તિભ્યાં દ્વેધેતિ પઞ્ચ હેતવઃ ।
પઞ્ચાનાં હેતૂનાં સરૂપાસરૂપપ્રતિબન્ધાત્ પઞ્ચ પઞ્ચકા ભવન્તિ ।
સરૂપઃ અન્વયિનો ઽન્વયી,
વ્યતિરેકિણો વ્યતિરેકી, અન્વયવ્યતિરેકિણો ઽન્વયવ્યતિરેકી ।
અસરૂપશ્ચાન્વય્યાદેર્વ્યતિરેક્યાદિઃ, તેન પ્રતિબન્ધઃ, એતદુક્તં ભવતિ, અન્વય્યાદાવેકૈકસ્મિન્ સરૂપાસરૂપાઃ પઞ્ચ હેતવઃ પ્રતિબન્ધકા ઇતિ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચકૈઃ પઞ્ચવિંશતિર્વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણ
ઇતિ ।
ચોદયતિ---લક્ષણત એવેતિ ।
પરિહરતિ---નાનર્થકમિતિ ।
યત્પરો હિ શબ્દસ્તત્રાસૌ પ્રમાણમ્, સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદકં ચ લક્ષણસૂત્રમિતિ તત્રૈવ પ્રમાણમ્ ન ત્વિયત્તાયામતત્પરત્વાત્ ।
ન ચાસાવાર્થી સતો ઽપ્યનુપયોગાદલક્ષ્યમાણત્વોપપત્તેઃ પ્રમેયાન્તરવદિતિ

ન્ય્સ્_1,2.5: અનૈકાન્તિકઃ સવ્યભિચારઃ ॥
તદેવમર્થાક્ષિપ્તસામાન્યલક્ષણં વિભાગં દર્શયિત્વા વિશેષલક્ષણમવતારયતિ ભાષ્યકારઃ, તેષાં હેત્વાભાસાનાં મધ્યે અનૈ---રઃ

અત્ર ચાનૈકાન્તિકસવ્યભિચારશબ્દૌ પર્યાયૌ પુરુષભેદાપેક્ષયા લક્ષ્યલક્ષણત્વેનાવસ્થિતૌ ।
યસ્યાનૈકાન્તિકપદાર્થો ઽપ્રસિદ્ધઃ પ્રસિદ્ધશ્ચ સવ્યભિચારપદાર્થઃ, તં પ્રત્યનૈકાન્તિક ઇતિ લક્ષ્યતિર્દેશઃ, સવ્યભિચાર ઇતિ લક્ષણમ્ ।
યસ્ય તુ સવ્યભિચારપદાર્થો ઽપ્રસિદ્ધઃ પ્રસિદ્ધશ્ચાનૈકાન્તિકપદાર્થસ્તં પ્રતિ સવ્યભિચાર ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ, અનૈકાન્તિક
ઇતિ લક્ષણમ્ ।
તત્ર સવ્યભિચાર ઇતિ લક્ષણપદં કક્ષીકૃત્યાહ ભાષ્યકારઃ વ્યભિચાર
એકત્રાવ્યવસ્થિતિઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સવ્યભિચારપદં નિર્વચનસામર્થ્યાત્ લક્ષણપદમિતિ ।
અનૈકાન્તિકપદલક્ષણપક્ષે ભાષ્યકારોક્તમ્ અનિત્યત્વમપ્યેકો ઽન્ત ઇત્યાદિ ।
તદ્ વાર્ત્તિકકારઃ પર્યુદાસાભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---એકસ્મિન્નન્તે નિયત ઐકાન્તિક ઇતિ ।
ન હેતુરૈકાન્તિકો યેન તદન્યત્વેન હેત્વાભાસમાત્રસંગ્રહાદેકજાતીયત્વેન હેત્વાભાસાનાં વિભાગસૂત્રવિરોધઃ સ્યાત્,
કિં ત્વેકસ્મિન્નન્તે યો નિયતઃ સ ઐકાન્તિકઃ,
તદ્વિપર્યયાદનૈકાન્તિકો ઽનિયતો ઽનિત્યત્વે ચ નિત્યત્વે ચાન્વયેન ચ વ્યતિરેકેણ ચોભયપક્ષગામીતિ યાવત્ ।
ન ચૈવંભૂતા વિરુદ્ધાદયો હેત્વાભાસા ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તદેવમ્ અનૈકાન્તિકઃ સવ્યભિચારઃ ઇતિ સ્થિતે પૃચ્છતિ---કઃ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્---સાધ્યતજ્જાતીયેતિ ।
અવગત એષ વ્યભિચાર ઇતિ, અનૈકાન્તિકપદવાચ્યતાસ્ય કથમિત્યત આહ--અન્યત્ર સર્વો ઽયમિતિ ।
પ્રમેયપદાર્થસ્ય તુ સર્વવ્યાપિનો નાન્તો વ્યતિરેકો ઽસ્તીત્યત
ઉક્તમ્--અન્યત્ર પ્રમેયાદિતિ ॥
અત્ર બૌદ્ધૈઃ યદ્ વિકલ્પ્ય દૂષણમુક્તમ્, તદુપન્યસ્યતિ--અનૈકાન્તિક
ઇતિ ।
કિં પુનરયમિતિ ।
ઐકાન્તિકો હેતુઃ ।
તતો ઽન્યઃ સર્વ એવ હેત્વાભાસ ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પં દૂષયતિ---અથ પ્રસજ્યેતિ ।
તથાપિ હેતોરભાવો ઽનૈકાન્તિકઃ ।
ન ચાસૌ સવ્યભિચારઃ ।
ભાવધર્મૌ હિ વ્યભિચારાવ્યભિચારૌ નાભાવે સર્વોપાખ્યાવિરહિણિ યુજ્યેતે ઇત્યર્થઃ ।
તદેતત્ શાક્યદૂષણં નિરાકરોતિ---નાયં પર્યુદાસપક્ષ ઇતિ ।
પર્યુદાસપક્ષસ્તાવદસ્માકમભિમત ઉપપન્નતરશ્ચ,
કેવલમયં પ્રસજ્યપ્રતિષેધવલ્લભસ્તમાસ્થાય સર્વં દૂષયતીતિ તમેવાઙ્ગીકૃત્ય સર્વત્ર બ્રૂમ
ઇત્યાશયવતઃ સમાધાનમ્ ।
ન પુનરબ્રાહ્મણાદાવપિ વાર્તિકકારસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ઽભિમતઃ, કિં તુ પર્યુદાસ
એવેતિ ।
અભ્યુપેત્ય તુ તત્રાપિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાભિધાનમ્ ।
ન હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ઽપિ તુચ્છઃ, અપિ તુ કસ્યચિદ્ વસ્તુનો ઽભાવેન વિશિષ્ટં કિઞ્ચિદેવ વસ્ત્વિત્યર્થઃ ॥
અત્ર ભાષ્યમ્---નિદર્શનં નિત્યઃ શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાત્ ઇતિ ।
વૈધર્મ્યે દૃષ્ટાન્તમ્ આહ---સ્પર્શવાનિતિ ।
અનિત્યઃ
કુમ્ભઃ સ્પર્શવાન્ દૃષ્ટ ઇતિ યોજના ।
વૈધર્મ્યે વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્ય વૈપરીત્યાદિતિ વૈધર્મ્યવ્યભિચારમાહ---દૃષ્ટાન્તે સ્પર્શવત્ત્વમનિત્યત્વં ચ ધર્મૌ ન સાધ્યસાધનભૂતૌ ગૃહ્યેતે ।
ન હિ યદનિત્યં તત્ સર્વં સ્પર્શવદ્ બુદ્ધ્યાદિભિર્વ્યભિચારાત્ ।
સાધર્મ્યે ઽપિ ચૈભિરેવ વ્યભિચારો વક્ષ્યત
ઇતીહ નોક્તઃ ।
નનુ મા ભૂન્નિત્યત્વં સાધ્યમ્,
અસ્પર્શત્વમેવાસ્તુ નિત્યત્વસ્ય સાધ્યમિત્યત
આહ---સ્પર્શવાંશ્ચાણુર્નિત્યશ્ચેતિ ।
તથાપિ યદસ્પર્શવન્ન ભવતિ તન્નિત્યમપિ ન ભવતીતિ વૈધર્મ્યં વ્યભિચરતિ, સ્પર્શવતો ઽપ્યણોર્નિત્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
સાધર્મ્યવ્યભિચારમાહ---આત્માદૌ ચેતિ ॥
અત્ર વાર્ત્તિકકારો ઽસ્પર્શવત્ત્વસ્ય હેતોઃ પ્રશ્નપૂર્વકં સ્વરૂપં નિષ્કર્ષતિ---કિં પુનસ્તત્ અસ્પર્શત્વં શબ્દાદ્
ભિન્નત્વમિત્યર્થઃ ।
સત્તાવિશેષણો વા સમવાયઃ,
સમવાયવિશેષણા વા સત્તા, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થે ચ પદપ્રયોગો ઽસ્પર્શ ઇતિ શ્રોત્રિયપદવદિત્યાહ---વાક્યાર્થેતિ ।
અનૈકાન્તિક
ઇતિ લક્ષણમિતિ પક્ષે ચોદયતિ---અતિદેશેતિ ।
યદિ હિ ક્વચિત્ શાસ્ત્રપ્રદેશે અનૈકાન્તિકઃ કથિતઃ, તદ્દેશાતિલઙ્ઘનેન અત્રાતિદિશ્યમાનો વિદિતરૂપ ઇહ સવ્યભિચારં લક્ષયેત્,
ન ત્વસ્ય શાસ્ત્રપ્રદેશે ક્વચિદપિ કીર્તનમસ્તીત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નેદમિતિ ।
લોકપ્રસિદ્ધત્વેનોક્તપ્રાયમિત્યર્થઃ ।
અન્વયેનૈવોભયાન્તસન્નિયતો ઽનૈકાન્તિક
ઇતિ મન્વાનઃ શઙ્તે---અવ્યાપકત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ---નેતિ ।
વ્યાવૃત્તીતિ ।
ક્વચિદન્વયસ્યોભયાન્તસંનિયતતા,
ક્વચિદ્ વ્યતિરેકસ્યેત્યર્થઃ ।
એકેષાં મતમુપન્યસ્યતિ---અપરે ત્વિતિ ।
દૂષયતિ---તૈસ્ત્વિતિ ।
નોદાહરણે વ્યભિચારાલ્લક્ષણવ્યભિચારો ભવત્યન્યત્વાત્ ।
નો ખલૂદાહરણમાદ્રિયન્તે પરીક્ષકાઃ કિં તુ લક્ષણમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,2.6: સિદ્ધાન્તમ્ અભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધઃ ॥
સિદ્ધા---દ્ધઃ

પૃચ્છતિ---કો ઽસ્ય સૂત્રસ્યેતિ ।
ન ખલુ હેતુરચેતનઃ સિદ્ધાન્તમભ્યુપગચ્છતિ, યશ્ચાભ્યુપગચ્છતિ ચેતનો નાસાવન્યતમેન હેતુલક્ષણેન યુજ્યતે ઇતિ ન હેત્વાભાસઃ ।
ન ચ પક્ષઃ સિદ્ધાન્ત ઇતિ તદ્વિરોધી ન વિરુદ્ધઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---અભ્યુપગતાર્થવિરોધી વિરુદ્ધઃ હેતુદ્વારેણ પુરુષસ્યાભ્યુપગમો હેતાવુપચરિતઃ ।
અભ્યુપગમવિષયમાત્રવિવક્ષયા ચ સિદ્ધાન્તશબ્દઃ પ્રયુક્તો ન પુનઃ સિદ્ધાન્ત
એવેહ વિવક્ષિતઃ ।
તેન પેક્ષો ઽભ્યુપગમવિષય ઇતિ તદ્વિરોધી હેત્વાભાસઃ સંગૃહીતો ભવતિ વિશેષવિરુદ્ધસ્ય ચ ન હેત્વાભાસતેત્યુક્તં ભવતિ ।
ન હિ વિશેષો ઽભ્યુપગમસ્ય વિષયઃ, ન ખલ્વયં પ્રતિજ્ઞાપદગોચરઃ, કિં તુ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય સિદ્ધ્યનુષઙ્ગીતિ નાભ્યુપગમગોચર
ઇતિ ભાવઃ ।
ઈદૃશસ્ય સૂત્રવ્યાખ્યાનસ્ય ફલમાહ---એવં ચેતિ ।
ઈદૃશં વ્યાખ્યાનમન્તરેણાનુક્તસ્ય વિરુદ્ધસ્યેત્યર્થઃ ।
અભ્યુપગતેન વા બાધ્યત
ઇતિ, સ્વરૂપેણ હેતુત્વેન વેત્યર્થઃ ।
તદનેન તં વિરુણદ્ધીત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ચોદયતિ---નન્વેવમિતિ ।
યદિ હેતુત્વબાધાદ્
વિરુદ્ધ ઇત્યુક્તઃ, હન્ત, સવ્યભિચારાદયો ઽપિ વિરુદ્ધાઃ ।
તેષામપિ હિ હેતુત્વં બાધિતમ્ ।
અબાધે વા ન હેત્વાભાસા ઇતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ---સત્યમેક એવેતિ ।
ઈદૃશાવિરુદ્ધત્વેન તુલ્યત્વે ઽપ્યવાન્તરભેદવિવક્ષયા પઞ્ચત્વમ્ ।
યથા પ્રમાણાદીનાં પ્રમેયત્વેન તુલ્યત્વે ઽપિ પ્રમાણપ્રમેયાદીનામવાન્તરભેદવિવક્ષયા ષોડશત્વમ્, યથા વા તૃણવિશેષ
એવાસાધારણતયા તૃણોલપ ઇત્યાખ્યાયતે,
એવં વિરુદ્ધવિશેષ
એવાસાવનૈકાન્તિકાદિર્વિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાદિપદવાચ્ય
ઇત્યર્થઃ ॥
અત્રોદાહરણભાષ્યમ્---યથા સો ઽયં વિકાર ઇતિ ।
મહદહઙ્કારપઞ્ચતન્માત્રૈકાદેશેન્દ્રિયભૂતસૂક્ષ્મમહાભૂતાનિ વિકારઃ ।
તસ્ય વ્યક્તિઃ ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામઃ,
તસ્માદપાય ઇતિ ।
અત્ર હેતુઃ
નિત્યત્વપ્રતિષેધાદિતિ ।
તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---ન નિત્યો વિકાર ઉપપદ્યત ઇતિ ।
અપેતો ઽપિ વિકારો ઽસ્તિ વિનાશપ્રતિષેધાત્ ।
સો ઽયં નિત્યત્વપ્રતિષેધાદિતિ હેતુર્વ્યક્તેરપેતો ઽપિ વિકારો ઽસ્તીત્યનેન સ્વસિદ્ધાન્તેન વિરુધ્યતે ।
એતદેવ પ્રશ્નપૂર્વકં વિભજતે---કથમિત્યાદિના ।
વિરોધસ્ય દ્વ્યાશ્રયત્વાત્ સિદ્ધાન્તેન વિરુધ્યતે ઇત્યભિસંઘાય સિદ્ધાન્તં વ્યાહન્તીત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---ઉદાહરણમિતિ ।
નનુ નિત્યત્વપ્રતિષેધાદિતિ હેતુર્વિનાશપ્રતિષેધેન સિદ્ધાન્તેન વિરુદ્ધ ઇતિ બ્રુવાણઃ શાસ્ત્રવિરોધમાપાદયતિ ।
તથા ચ કાલાત્યયાપદિષ્ટો હેત્વાભાસો ન વિરુદ્ધ ઇત્યત આહ---એતે તે વાક્યે પરસ્પરાર્થબાધિતે ઇતિ ।
દૃઢતરપ્રમાણબાધિતો હિ હેતુઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટો ભવતિ, યથા બ્રાહ્મણેન સુરા પેયા દ્રવદ્રવ્યત્વાત્ ક્ષીરવદિત્યયં હેતુઃ
ગૌડી પૈષ્ટી ચ માધ્વી ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા સુરા ।
યથૈબૈકા તથા સર્વા ન પેયા બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
ઇત્યાદિભિરાગમૈરતિદૃઢૈર્બાધિતઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટતયા હેત્વાભાસો ભવતિ ।
પ્રકૃતે તુ વાક્યે પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થતયા ન પ્રતિષ્ઠાં લભેતે, ન પુનરન્યતરદન્યતરેણ શક્યં બાધિતું દ્વયોસ્તુલ્યબલત્વાત્ તસ્માત્ નાયં કાલાત્યયાપદિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ॥
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ---પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વા વિરોધ ઇતિ ।
સો ઽયં વિકારો વ્યક્તેરપૈતીતિ પ્રતિજ્ઞા નિત્યત્વપ્રતિષેધાદિતિ હેતુના વિરુધ્યતે ।
વ્યક્તિમાત્રાદપૈતિ, ન તુ વિનશ્યતીતિ હિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ અપેતો ઽપ્યસ્તિ વિનાશપ્રતિષેધાદિત્યનેન વ્યાખ્યાતઃ ।
તથા ચ વ્યક્તેરપૈતીત્યેનન વિકારસ્ય નિત્યત્વં પ્રતિજ્ઞાતં નિત્યત્વપ્રતિષેધાદિત્યનેન હેતુના વિરુદ્ધં ભવતિ ।
ખસિદ્ધાન્તેનેતિ સ્વપક્ષેણેત્યર્થઃ ।
અત્ર ચાર્થે સુગમં ભાષ્યમ્ ।
અત્ર વાર્ત્તિકકાર-
ચોદયતિ---નનુ પ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધ
ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નૈષ દોષ ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાશ્રિતત્વં વિરોધસ્ય વિવક્ષિત્વા નિગ્રહસ્થાનેષુ પ્રતિજ્ઞાવિરોધસ્યોપાદાનમ્,
હેત્વાશ્રિતત્વં તુ તસ્યૈવ વિરોધસ્ય વિવક્ષિત્વા હેત્વાભાસે ઽન્તર્ભાવ ઇતિ ।
યદા
પ્રતિજ્ઞયા હેતુવિરોધ ઇતિ હેતોરપ્યન્યતરાસિદ્ધતયા પ્રતિજ્ઞાયા તુલ્યબલત્વાભિપ્રાયમ્ ।
યદા તુ હેતુરુભયસિદ્ધો ભવતિ, તદા હેતોર્વા પ્રતિજ્ઞાવિરોધકત્વમિતિ ।
ઉપસંહરતિ---અત ઇતિ ।
હેતોર્વિરોધોદાહરણમ્ ।
વિરોધકત્વં વિરોધઃ ।
શબ્દસ્યોત્પત્તિધર્મકત્વં પ્રમાણવિનિશ્ચિતં નિત્યત્વપ્રતિજ્ઞાં બાધત
ઇત્યર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાત્
હેત્વાભાસાતિરિક્તસ્ય પ્રતિજ્ઞાપદયોર્વિરોધસ્ય નિગ્રહસ્થાનસ્યોદાહરણમાહ---પ્રતિજ્ઞાવિરોધસ્યેતિ ।
તૃતીયે ઽધ્યાયે ચૈષ વિરોધ
ઉપપાદયિષ્યતે ।
હેતોરન્યતરાસિદ્ધતયા સમાનબલયોઃ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધોદારણં ગુણેતિ ।
હેતુવિરોધોદાહરણં નાસ્ત્યેકો ભાવ
ઇતિ ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વં હ્યન્યતરાસિદ્ધમપિ શક્યસાધનમિતિ પ્રતિજ્ઞાર્થં વ્યાહન્તિ, સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાદિતિ તુ ઉભયસિદ્ધમેવ પ્રતિજ્ઞાર્થં વ્યાહન્તીત્યેતાવતા ભેદ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,2.7: યસ્માત્ પ્રકરણચિન્તા સઃ નિર્ણયાર્થમપદિષ્ટઃ પ્રકરણસમઃ ॥
યસ્મા---મઃ

પ્રકરણશબ્દાર્થમાહ ભાષ્યકારઃ વિમર્શાધિષ્ઠાનાવિતિ ।
વિમર્શઃ સંશયઃ ।
તસ્ય વિષયૌ ।
અનવસિતૌ અનિર્ણીતૌ, તાદૃશયોરેવ પક્ષપ્રતિપક્ષશબ્દવાચ્યત્વાત્,
પ્રક્રિયતે સાધ્યત્વેનાધિક્રિયત ઇત્યનયા વ્યુત્પત્યા પ્રકરણમ્ ।
ચિન્તાપરં વ્યાચષ્ટે---તસ્ય પ્રકરણસ્ય ચિન્તા વિમર્શાત્ પ્રભૃતિ પ્રાગ્ નિર્ણયાત્ સમીક્ષણમ્ આલોચનં જિજ્ઞાસા ।
સા ખલુ તત્ત્વાનુપલબ્ધ્યા કૃતા ।
નો ખલ્વયં નિત્યધર્માન્ નિત્યત્વાવિનાભાવિનો ઽનિત્યધર્માન્ વા અનિત્યત્વાવિનાભાવિન ઉપલભમાનસ્તત્ર સન્દિગ્ધે તદ્ વા જિજ્ઞાસતે ।
સૈવ નિત્યધર્માનુપલબ્ધિરનિત્યધર્માનુપલબ્ધિર્વા વિચિત્રાભિસન્ધિતયા વાદિના નિર્ણયાયાપદિશ્યમાના પ્રકરણસમો હેત્વાભાસઃ ।
કુતઃ? ઉભયપક્ષસાભ્યાત્ યથા નિત્યત્વપક્ષે ઽનિત્યધર્માનુપલબ્ધિરેવમનિત્યત્વપક્ષે ઽપિ નિત્યધર્માનુપલબ્ધિઃ ।
સેયં તત્ત્વાનુપલબ્ધિમાત્રવિવક્ષયોભયપક્ષસમા,
પ્રકરણસમા તુ યથાપ્રકરણમનિશ્ચાયકમ્
એવમિયમપીત્યર્થઃ ।
વ્યુત્પત્તિનિમિત્તમાત્રં ચૈતત્ પ્રકરણસમપદસ્ય, પ્રવૃત્તિનિમિત્તં તુ સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્, અન્યથાનૈકાન્તિકસ્યાપિ પ્રકરણસમત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
પ્રજ્ઞાપનં પ્રજ્ઞાપ્યતે અનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા નિદર્શનમુક્તમ્ ॥
અનૈકાન્તિકત્વશઙ્કા સત્પ્રતિપક્ષસ્યાસ્ય વ્યવચ્છિનત્તિ---યત્ર સમાન ઇતિ, સંશયેન સમઃ અનિશ્ચાયકત્વાદિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ,
ન હિ નિત્યધર્માનુપલબ્ધિરુભયસિદ્ધે નિત્યે ઽસ્તિ યેન સવ્યભિચારો ભવેત્,
નાપ્યનિત્યધર્માનુપલબ્ધિરુભયસંમતે ઽનિત્યે ઽસ્તિ યેન સવ્યભિચારો ભવેત્ ।
અપિ તુ પરસ્પરમનયોઃ સત્પ્રતિપક્ષતયૈવ
હેત્વાભાસત્વમિતિ ।
યસ્માત્ પ્રકરણચિન્તેત્યુક્તં સૂત્રકૃતા,
તત્ર યસ્માદર્થં પ્રશ્તપૂર્વકં દર્શયતિ વાર્ત્તિકકારઃ---કસ્માદિતિ ।
કારણત્વં તત્ત્વાનુપલબ્ધેર્વ્યતિરેકેણ દેશયતિ---યસ્માદિતિ ।
અત એવેતિ તત્ત્વાનુપલબ્ધેરિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---નન્વયમિતિ ।
પક્ષપ્રતિપક્ષૌ હિ પ્રકરણમ્ ।
તૌ ચ સાધ્યૌ ।
તાભ્યાં ચ સમઃ સાધ્યસમઃ ।
તથા ચ સાધ્યસમાત્ હેત્વાભાસાત્ ન પૃથગ્
નિર્દેશ્યઃ પ્રકરણસમ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નાવિશિષ્ટ ઇતિ ।
યદ્યપિ પ્રકરણસમશબ્દો વ્યુત્પત્ત્યા સાધ્યાવિશિષ્ટેન સમાનાર્થઃ,
તથાપિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમસ્ય સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ।
ન ચ તત્ત્વાનુપલબ્ધિઃ સ્વયમસિદ્ધા, સા હ્યુપલમ્ભનાભાવેન સુલભેતિ ભાવ ॥
પરમતમનુભાષ્યાતિપ્રસઙ્ગાપાદનેન દૂષયતિ---યે તુ સંશયહેતુત્વાદિતિ ।
ચોદયતિ---સમૂહ ઇતિ ।
યસ્મિન્ સતિ ભવત્યેવ તત્ કારણમ્, સમૂહે સતિ ચ ભવત્યેવ નૈકૈકસ્મિન્, તત્ત્માત્ નૈકૈકં કારણમિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ---સમૂહઃ કારણમિતીતિ ।
ન હ્યકારણાનાં સમૂહઃ કારણં ભવિતુમર્હતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ સમૂહિવૈલક્ષણ્યમન્તરેણાજાનતઃ સમૂહસ્ય વૈલક્ષણ્યમ્ ।
તસ્માત્ સમૂહિન એવાન્યોન્યસમવધાનવન્તઃ કારણમ્ ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષસ્યોપપન્નં સંશયકારણત્વમ્ ।
ન ચ યસ્મિન્ સતિ ભવત્યેવ તત્ કારણમ્, અપિ તુ યસ્મિન્ સત્યેવ ન ત્વસતીતિ લક્ષણભઙ્ગભઙ્ગે વક્ષ્યામ ઇતિ ॥
નનૂભયધર્માનુપલબ્ધિરુભયપક્ષસાધારણીતિ સવ્યભિચાર એવેત્યત આહ---ઉભયધર્માનુપલબ્ધાવિતિ ।
નોભયધર્માનુપલબ્ધિરત્ર હેતુઃ, અપિ તુ એકધર્માનુપલબ્ધિઃ ।
ન ચાસૌ સાધારણી,
કિં તુ તત્પ્રતિપક્ષેત્યર્થઃ ।
ઉભયવિશેષાનુપલબ્ધેઃ પ્રકરણસમત્વેન અભિધાનાશક્યત્વાત્ પ્રકરણસમસ્યોદાહરણાન્તરં દૂષયતિ---શરીરાદન્યત્વં ત્વિતિ ।
પરેષાં કિલોદાહરણં નિત્ય
આત્મા શરીરાદન્યત્વાદ્
આકાશવદિતિ ।
તત્ર શરીરાદન્યત્વમ્ ઉપલભમાનો યદા તત્ત્વં નિત્યત્વમાત્મનઃ પ્રત્યેતિ, ન હિ તદા જિજ્ઞાસિતું નિત્યત્વં પ્રવર્તતે ।
યદા તુ તત્ત્વં નિત્યત્ત્વં નોપલભતે શરીરાદન્યત્વમુપલભમાનો ઽપિ તદા પ્રવર્તતે ।
તસ્માદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તત્ત્વાનુપલબ્ધિરેવ પ્રકરણચિન્તાપ્રવર્તિકા ન શરીરાદન્યત્વમ્ ।
તસ્માત્ નૈતત્ પ્રકરણસમસ્યોદાહરણમ્ ।
અપિ તુ તત્ત્વાનુપલબ્ધિરેવ ।
ઇતશ્ચૈતન્ન પ્રકરણસમસ્યોદાહરણમિત્યાહ---શરીરાદન્યત્વં ચાનૈકાન્તિકમ્ ।
ઉપસંહરતિ---અતશ્ચ ન સૂત્રાર્થઃ
ન સૂત્રવિષયઃ ।
એવમન્યાન્યપિ સત્પ્રતિપક્ષોદાહરણાન્યૂહનીયાનિ

ન્ય્સ્_1,2.8: સાધ્યાવિશિષ્ટઃ સાધ્યત્વાત્ સાધ્યસમઃ ॥
સાધ્યા---મઃ

અત્ર સાધ્યસમ
ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ ।
સાધ્યાવિશિષ્ટ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
તદનેન સ્વરૂપાસિદ્ધૈકદેશાસિદ્ધાશ્રયાસિદ્ધાન્યથાસિદ્ધાનાં સંગ્રહઃ, તેષામસિદ્ધત્વેન સાધ્યાવિશિષ્ટત્વાત્ ।
અત્ર ચાસિદ્ધઃ સાધ્યસમ ઇતિ વક્તવ્યે સાધ્યાવિશિષ્ટગ્રહણમન્યતરાસિદ્ધસ્યાપિ સિદ્ધેઃ પ્રાગહેતુત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
અન્યથાત્યન્તાસિદ્ધ
એવ સાધ્યસમો નાન્યતરાસિદ્ધઃ તસ્ય કદાચિત્ સિદ્ધેરિતિ ભ્રાન્તિઃ સ્યાત્ ।
સાધ્યાવિશિષ્ટેન તુ સો ઽપિ સંગૃહીત ઇતિ ।
નન્વેવં સાધ્યાવિશિષ્ટત્વેનાન્યતરાસિદ્ધ
એવ સ્યાત્ નેતરે, નેષામસિદ્ધત્વેન સાધ્યાવિશેષાભાવાદિત્યત
ઉક્તં સૂત્રકૃતા સાધ્યત્વાદિતિ ।
યદિ હિ સાધ્યં નાસિદ્ધં ભવેત્ સાધ્યત્વાદેવ ચ્યવેત, ન ખલુ સિદ્ધં સાધ્યતે ।
તસ્માત્ સાધ્યત્વાદસિદ્ધતા ।
સા ચ કસ્યચિત્ સર્વદા, કાદાચિત્કી કશ્ચિદિતિ સર્વેષામવિશિષ્ટત્વમિતિ નાવ્યાપ્તિઃ ।
નાપિ સાધ્યત્વસ્યાતિપ્રસક્ત્યાતિવ્યાપ્તિઃ
હેત્વાભાસસામાન્યલક્ષણાપેક્ષત્વાત્ તદ્વિશેષલક્ષણસ્યેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સાધ્નીયત્વાદિતિ ભાષ્યગતં ન સાધ્યત્વાદિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્,
અપિ તુ ગતિમત્ત્વસ્યાસિદ્ધત્વપરમ્ ॥
અત્ર વાર્ત્તિકકારઃ સૂત્રાર્થં વ્યાચષ્ટે---સાધ્યેનાવિશિષ્ટો ય ઇતિ ।
સાધ્યેન વ્યભિચારો મા ભૂદિત્યત
આહ---સાધનધર્મ ઇતિ હેત્વાભાસસામાન્યલક્ષણયોગે સતિ એતલ્લક્ષણમિતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ સ્વરૂપાસિદ્ધાશ્રયાસિદ્ધાન્યથાસિદ્ધાનાં સાધારણમુદાહરણમુક્તમ્---દ્રવ્યં છાયા ગતિમત્ત્વાદિતિ ।
તદ્વિભજતે વાર્ત્તિકકારઃ
દ્રવ્યં છાયેતિ ।
અત્ર સ્વરૂપાસિદ્ધતાં તાવદાહ---યથૈવેતિ ।
આશ્રયાસિદ્ધતામવતારયિતું ગતિમત્તં છાયાયાઃ પઞ્ચાવયવેન વાક્યેન સાધ્યતિ---ગતિમત્ત્વમિતિ ।
આશ્રયાસિદ્ધતામાહ---નાશ્રયાસિદ્ધત્વાદિતિ ।
સત્યા એવ છાયાયા દેશાન્તરે દર્શનાદ્ યો ઽસ્યા ગતિમત્ત્વમનુભિનોતિ તં પ્રત્યાશ્રયાસિદ્ધં દેશાન્તરે દર્શનમ્,
તદાશ્રયસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્---સતિ દ્રવ્યાભાવ ઇતિ, સતિ સત્ત્વ ઇત્યર્થઃ, ન તાવત્ છાયા સામાન્યવિશેષસમવાયાન્તર્ભૂતા તસ્યા નિત્યતાભાવાત્ ।
નાપિ કર્મ, સંયોગવિભાગાસમવાયિકારણત્વાભાવાત્ ।
ન ગુણો દ્રવ્યાસમવાયાત્ ।
ન મનોદિક્કાલગુણઃ,
તદ્ગુણાનામપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
નાપ્યાત્મગુણો બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
નાપિ નભોનભસ્વતોઃ,
તદ્ગુણાનામચાક્ષુષત્વાત્ ।
નાપિ તેજસઃ,
તદ્વિરોધિત્વાત્ તત્સહચરિતગુણાન્તરાનુપલબ્ધેશ્ચ ।
અત એવ ન પૃથિવીપાથસોરપિ ।
અપિ ચ તદ્ગુણશ્ચાક્ષુષો નાલોકમન્તરેણ શક્યગ્રહઃ ।
છાયા તુ તમન્તરેણ ગૃહ્યતે,
તસ્મિંસ્તુ સતિ ન ગૃહ્યતે ઇતિ દુર્ઘટમ્ ।
નાપિ દ્રવ્યમ્, તદ્ધિ પૃથિવ્યાદીનામમન્યતમદ્ ભવેદ્ અન્યદ્
વા દશમમ્ ।
ન
તાવદન્યતમમ્,
તદ્ગુણાનામનુપલબ્દધેઃ, નાપ્યન્યદ્ રૂપવદિતિ યુજ્યતે, તસ્યાદ્રવ્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાનુપપત્તેઃ,
અસ્પર્શવત્વાદનામ્ભકત્વેનાનેકદ્રવ્યત્વાભાવાત્ ।
તસ્માદ્ ભાભાવ એવ છાયા ન તુ સતીતિ સિદ્ધમ્ ॥
યસ્તુ મન્યતે મા ભૂત્
છાયા સતી, ભવતુ ભાભાવઃ તથાપિ નાશ્રયાસિદ્ધતા દેશાન્તરદર્શનસ્ય ભાભાવાશ્રયત્વાદેવેતિ તં પ્રત્યભ્યુપેત્યાન્યથાસિદ્ધતયા સાધ્યસમત્વમાપાદયતિ---અભ્યુપેત્યેતિ ।
સ્વાભાવિકો હિ સંબન્ધો હેતોઃ સાધ્યેન સહાનુમાનાઙ્ગં નૌપાધિક ઇતિ વિવેચિતમનુમાનલક્ષણે ।
તદયમન્યથાસિદ્ધ ઔપાધિકસંબન્ધો ભવતિ હેત્વાભાસઃ ।
સેયં હેતોરસિદ્ધિર્દ્વિધા સ્વરૂપતો હેતુત્વેન ચ ।
સ્વરૂપતો ઽપિ દ્વેધા, સ્વત આશ્રયાસિદ્ધ્યા ચ ।
ન ચૈતાવતા સવ્યભિચારાદીનામપિ હેતુત્વાસિદ્ધેરસિદ્ધ એવાન્તર્ભાવઃ સવ્યભિચારત્વાદિવિશેષણેન તેષામતો ભેદાત્ ।
અન્યથાસિદ્ધસ્ય તુ તદ્વિશેષણત્વાયોગિનો હેતુત્વાસિદ્ધિમાત્રેણ સાધ્યસમે ઽન્તર્ભાવ
ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
સંકલયતિ---સો ઽયમિતિ ।
ત એતે ઽસિદ્ધભેદા ઉદાહરણભેદેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ, યથા નિત્યઃ શબ્દઃ
ચાક્ષુષત્વાદિતિ સ્વયમસિદ્ધઃ ।
તનુભુવનાદીનાં ન કર્તા ઈશ્વરો ઽશરીરત્વાદિત્યાશ્રયાસિદ્ધઃ ।
સ શ્યામો મૈત્રતનયત્વાત્ પરિદૃશ્યમાનમૈત્રતનયસ્તોમવદિત્યન્યથાસિદ્ધઃ,
અન્નપાનપરિણતિભેદનિબન્ધનત્વાત્ રૂપભેદસ્યાન્યથાસિદ્ધત્વમિતિ ।
અયમપ્યસિદ્ધત્વાત્ ઇતિ ભાષ્યે અપિશબ્દેન
આશ્રયસ્ય છાયાયા અપિ સત્ત્વેનાસિદ્ધિઃ સૂચિતા ॥
અત્ર ભદન્તેન ઇદં સાધ્યસમલક્ષણમુદાહરણાન્તરં કલ્પયિત્વા દૂષિતમ્ ।
ઇદં કિલાસ્યોદાહરણમ્,
નિત્યઃ
શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાદ્ બુદ્ધિવદિતિ ।
તદેતત્ ત્રિધાપ્યસિદ્ધં ન ભવતીતિ દૂષયિત્વા ભદન્તેન શઙ્કિતમ્, અથ સાધ્યેનાવિશિષ્ટો દૃષ્ટાન્તો યસ્મિન્ સ સાધ્યાવિશિષ્ટો હેત્વાભાસ ઇતિ બુદ્ધેર્દૃષ્ટાન્તસ્ય નિત્યત્વેનાસિદ્ધત્વાત્
ઇત્યાશઙ્ક્ય બહુવ્રીહ્યભાવેન દૂષિતમ્ ।
તદેતત્ સર્વમનભ્યુપગમેન વાર્ત્તિકકારો દૂષયતિ---નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ।
યદ્યેતત્ નોદાહરણં કિમુદાહરણં કો વા સૂત્રાર્થ ઇત્યત આહ---યથા ત્વસ્માભિરિતિ ।
અયં ભદન્તોક્તો દોષ ઇત્યર્થઃ ।
કસ્માદિત્યત આહ---ભદન્તેન સૂત્રાર્થો ન વિજ્ઞાતઃ, ન હિ સવ્યભિચારો ઽનેન લક્ષ્યતે યેન સવ્યભિચારમસ્પર્શવત્ત્વમસ્યોદાહરણં સ્યાત્, કિં તુ સાધ્યસમઃ ।
નાપિ વ્યધિકરણબહુવ્રીહિદૂષણેનાક્ષરાર્થો જ્ઞાતઃ ।
નાપિ બુદ્ધિવદિતિ દૃષ્ટાન્તાભાસમેવ હેત્વાભાસં કુર્વતા હેત્વાભાસદૃષ્ટાન્તાભાસૌ જ્ઞાતૌ ભદન્તેનેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,2.9: કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ કાલાતીતઃ ॥
કાલા---તઃ

અત્ર કાલાતીત ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ,
કાલાત્યયાપદિષ્ટ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
હેતોરપદેશસ્ય હિ સાધ્યસન્દેહવિશિષ્ટઃ કાલઃ ।
યથાહુઃ---
નાનુપલબ્ધે ન નિર્ણીતે ન્યાયઃ પ્રવર્તતે,
અપિ તુ સન્દિગ્ધે ઇતિ ।
પરે ઽપ્યાહુઃ
સન્દિગ્ધે હેતુવચનાત્
ઇતિ ।
યત્ર ચ પ્રત્ક્ષાનુમાનાગમવિરોધઃ,
અનુષ્ણો ઽગ્નિર્દ્રવ્યત્વાદિતિ ચ અશ્રાવણઃ શબ્દો ગુણત્વાદિતિ ચ, શુચિ નરશિરઃકપાલં પ્રાણ્યઙ્ગત્વાદિતિ ચ, સ સર્વઃ પ્રમાણતો વિપરીતનિર્ણયેન સન્દેહવિશિષ્ટં કાલમતિપતતીતિ સો ઽયં કાલસ્યાત્યયેનાપદિશ્યમાનઃ કાલાતીત
ઇતિ ।
તથા ચોદાહૃતં
યત્તુ પ્રત્યક્ષાગમવિરુદ્ધં ન્યાયાભાસઃ સઃ ।
ઇત્યત્ર વાર્ત્તિકકૃતા બાધાવિનાભાવયોઃ સહાસંભવ ઇતિ ચાત્ર બૌદ્ધાનામાક્ષેપો ઽસ્માભિઃ સમાહિતઃ ।
એવં વ્યવસ્થિતે ભાષ્યકારઃ સૂત્રં સ્વપરમતશ્લિષ્ટં વ્યાચષ્ટે---કાલાત્યયેન સંશયકાલાત્યયેન યુક્તો યસ્ય હેતોરપદિશ્યમાનસ્યાથૈઙ્કદેશઃ ।
ધર્મવિશિષ્ટો હિ ધર્મી હેતોરપદિશ્યમાનસ્યાર્થઃ ।
સર્ હ્યતિ હેતુના, તસ્યૈકદેશઃ સાધ્યધર્મઃ ।
સ હિ ધર્મિણિ બલબલા પ્રમાણેન તદ્વિપરોતધર્મનિર્ણયં કુર્વતા સંશયકાલમતિપાતિતઃ ।
સ તાદૃશો હેતુઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ કાલાતીત
ઇતિ સ્વમતેનાસ્યાર્થઃ ।
અત્ર ચ પૂર્વમેવોદાહૃતમિતિ પૌનરુક્ત્યાત્
નોદાહૃતમ્ ।
પરમતે ચ કાલાત્યયેન યુક્તો યસ્ય હેતોરર્થરૂપ એકદેશો હેતુવિશેષણમિતિ યાવત્, સ કાલાત્યયાપદિષ્ટ
ઇતિ યોજના ।
પરમતેનૈવ નિદર્શનમાહ---નિદર્શનમિતિ ।
નિત્યત્વં ચાત્રાવસ્થાનમાત્રમભિમતમિતિ,
ન
ઘટાદિભિરાલોકસંયોગવ્યઙ્ગ્યૈર્વ્યભિચારઃ ।
તદેતત્ પઞ્ચાવયવં વાક્યમુપન્યસ્ય સંયોગવ્યઙ્ગ્યત્વસ્ય હેતોરેકદેશસ્ય વિશેષણસ્ય સંયોગસ્ય વ્યક્તિકાલાત્યયેન હેત્વાભાસતામાહ---અયમહેતુરિતિ ।
સ પુનરયમસિદ્ધવિશેષણતયા હેત્વાભાસઃ સાધ્યસમ એવેતિ ન પૃગ્વાચ્ય
ઇતિ સ્થૂલતયા એષ દોષો ભાષ્યકારેણ નોદ્ભાવિતઃ ॥
યત્ પુનઃ ભદન્તેન કાલાતીતસય વ્યાખ્યાનં કૃતં પ્રતિજ્ઞાનન્તરં હિ હેતોઃ કાલઃ ।
તમતીત્ય હેતુઃ પશ્ચાદપદિશ્યમાનઃ કાલાતીતો ભવતિ ।
તદ્ યથા, અનિત્યઃ શબ્દઃ
ઘટાદિવદિત્યુક્તે કસ્માદિત્યનુયુક્તો હેતું બ્રૂતે કૃતકત્વાદિતિ સ કાલાતીત
ઇતિ ।
તચ્ચૈવં તેન દૂષિતમ્---કિં નિરાકાઙ્ક્ષે વાદિનિ એષ પ્રતિવાદિનઃ પ્રશ્નઃ,
આહો સાકાઙ્ક્ષે? યદિ નિરાકાઙ્ક્ષે તદા ન્યૂનમેવાસ્ય નિગ્રહસ્થાનમ્, ન હેત્વાભાસસ્તસ્યાપ્રયોગાત્ ।
પ્રયુક્તો હિ હેતુસ્તદાભાસો વા સ્યાત્
નાપ્રયુક્તઃ ।
અથ સાકાઙ્ક્ષ એવ વાદિનિ પ્રતિવાદિનઃ પ્રશ્નઃ, તથાપિ પશ્ચાદપ્યસૌ હેતુઃ પ્રયુક્તો હેતુરેવ, ન હ્યસૌ તદા ન સ્વસાધ્યાવિનાભૂતઃ,
અપક્ષધર્મો વેતિ ।
તસ્માત્ ન કાલતીતો નામાસ્તિ હેત્વાભાસ
ઇતિ ।
તદેતદ્ ભદન્તદૂષણમ્
એતદ્વ્યાખ્યાનાનભ્યુપગમેન પરિહરતિ---અવયવવિપર્યાસવચનં ત્વિતિ ।
અનભ્યુપગમહેતુ પૃચ્છતિ---કસ્માદિતિ ।
ઉત્તરમ્---યસ્યેતિ ।
અર્થેન સામર્થ્યેન સંબન્ધો ઽર્થસંબન્ધઃ ।
અપિ ચ પૌનરુક્ત્યાદપિ નાભ્યુપગમ્યત
ઇત્યાહ---અવયવેતિ ॥
યસ્યાપદિશ્યમાનસ્ય ઇત્યાદિ પુનરુચ્યત
ઇત્યન્તં વાર્ત્તિકં ભાષ્યવ્યાખ્યાનેનૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
શઙ્કતે---સમીકૃતે ઽભિધાનાદિતિ ।
અયમર્થઃ
નૈતદપ્રાપ્તકાલેન નિગ્રહસથાનેન પુનરુક્તમ્,
અપિ તુ હેત્વાભાસ એવ ।
સ હ્યવયવવિપર્યાસ ઉચ્યતે યત્રૈકગ્રન્થેનૈવ વાદી પ્રતિજ્ઞોદાહરણાદિ પ્રયુજ્ય પશ્ચાત્
હેતું પ્રયુઙ્ક્તે, એષ તુ પ્રતિજ્ઞોદાહરણે પ્રયુજ્ય વિરતઃ પ્રતિવાદિનાનુયુક્તઃ પશ્ચાત્
હેતું પ્રયુઙ્ક્તે ।
તસ્માત્
ન્યૂનતાદૂષણેન પક્ષે સમીકૃતે
પક્ષમાત્રતાં નીતે સિદ્ધાવસ્થાતઃ પ્રચ્યાવિતે પશ્ચાદભિધાનાત્ હેતારેષ કાલાતીતો હેત્વાભાસઃ, ન પુનરપ્રાપ્તકાલમ્ ।
નિગ્રહસ્થાનમિતિ ચેદિતિ ।
નિરાકરોતિ---કેનેતિ ।
યદિ હેત્વભિધાનેન ન્યૂનતયા સમીકૃતઃ પક્ષઃ કિમત્રહેતોરસામર્થ્યમ્? ન હ્યન્યદોષેણાન્યો યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કિતા બ્રૂતે---એતદસ્યેતિ ।
નિરાકરોતિ---નૈતદિતિ ।
ન્યૂનતયા નિગૃહીતો યદિ પશ્ચાદભિધાનેન નિગ્રહીતવ્યઃ તતો વાદ્યેવ નિગૃહ્યતાં ન ત્વયં પશ્ચાદભિહિત ઇતિ સમર્થઃ શક્યો હેતુર્નિગ્રહીતુમિતિ નાયં સમીકૃતાભિહિતત્વેનાપિ હેત્વાભાસ
ઇત્યર્થઃ ।
ઉભયનિરાકરણમુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ

ન્ય્સ્_1,2.10: વચનવિધાતો ઽર્થવિકલ્પોપત્યા છલમ્ ॥
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધેન લક્ષણક્રમસ્ય હેત્વાભાસાનન્તરં છલસ્યોદ્દેશાત્ છલલક્ષણસ્યાપિ હેત્વાભાસલક્ષણાનન્તર્યમાહ ભાષ્યકારઃ---અથ છલમ્ ॥
વચ---લમ્

યથા વક્તુરભિમતો ઽર્થઃ
તતો વિરુદ્ધઃ અર્થઃ તસ્ય કલ્પઃ કલ્પના, સૈવોપપત્તિઃ
તયા ।
અથ લક્ષણાન્તર ઇવ છલસ્ય સામાન્યલક્ષણે કસ્માદુદાહરણં ન દીયત ઇત્યત આહ---ન સામાન્યલક્ષણે ઇતિ ।
સામાન્યવિશેષવત્ સર્વમુદાહરણમ્, નિર્વિશેષસ્ય સામાન્યસ્યાસત્ત્વેન કેવલસ્ય સામાન્યસ્યોદાહરણમશક્યમિત્યર્થઃ ।
વિભાગે ત્વિતિ ।
વિભજ્યત ઇતિ વિભાગો વિશેષલક્ષણમ્, તસ્મિન્ ઉદાહરણાનિ

ન્ય્સ્_1,2.11: તત્ ત્રિવિધં વાક્છલં સામાન્યચ્છલમુપચારચ્છલં ચ ॥
છલસામાન્યલક્ષણમભિધાય તદ્વિશેષલક્ષણાન્યભિધાતું પ્રથમં તાવત્
ન્યૂનાધિકસંખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થં વિભાગ લક્ષણસૂત્રમવત્તારયતિ---વિભાગશ્ચેતિ ।
વિભજ્યતે ઽનેતિ વિભાગઃ સૂત્રમુચ્યતે ।
તત્ ત્રિ---ચ

ન્ય્સ્_1,2.12: અવિશેષાભિહિતે ઽર્થે વક્તુરભિપ્રાયાદર્થાનતરકલ્પના વાક્છલમ્ ॥
તત્ર ચ વિશેષલક્ષણમવતારયતિ ।
તેષાં છલાનાં મધ્યે વાક્છલં લક્ષ્યતે---અવિ---લમ્

નવઃ કમ્બલો ઽસ્યેતિ એકત્ર વિગ્રહઃ,
નવ કમ્બલા અસ્યેતિ અપરત્ર ઇતિ વિગ્રહે વિશેષઃ ।
વાક્છલમિતિ શબ્દાર્થં વ્યુત્પાદયતિ---વાચિ નિમિત્તે છલં વાક્છલમિતિ ।
નવકમ્બલ ઇત્યુભયત્રાપિ સમાનાયાં વાચિ નિમિત્તભૂતાયામિત્યર્થઃ ।
તદેતચ્છલં પરાજયાવસ્થાયાં જલ્પે પ્રયોક્તવ્યમિત્યુક્તમ્ ।
પરવાક્યે પર્યનુયોગો ઽસ્યેતિ ચોક્તમ્ ।
તદત્ર યથા પર્યનુયોગઃ, તથા દર્શયતિ શિષ્યહિતતયા ભાષ્યકારઃ---અસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમિતિ ।
ઉભયાર્થપ્રતિભાને સંભવત્પદાર્થપરિત્યાગેનાસંભવત્પદાર્થકલ્પનમ્
અયુક્તમિત્યર્થઃ ॥
અથ પ્રયોક્તાપિ કથં સાધારણેન શબ્દેનાર્થવિશેષં બોધયતિ? અબોધયંશ્ચ કથં પ્રતિપાદકો નામ ઇત્યત આહ---પ્રસિદ્ધશ્ચેતિ ।
સંબન્ધસ્વરૂપમાહ---અભિધાનામિધેયયોર્યો નિયમઃ, અયમેવ શબ્દો ઽસ્યૈવાર્થસ્યેતિ ।
તત્ર યઃ પુરુષસ્ય નિયોગઃ અસ્માદયમેવ બોદ્ધવ્ય
ઇત્યેવમાકારઃ, કિમતો યદ્યેવમિત્યત
આહ---પ્રયુક્તપૂર્વાશ્ચેતિ ।
તથાપિ કિમિત્યત આહ---પ્રયોગશ્ચેતિ ।
તામિમાં ભૂમિરચનાં પ્રકૃતે યોજયતિ---તત્રૈવમર્થગત્યર્થ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ, ન સઙ્કેતકરણાવસ્થાયાં વૃદ્ધવ્યવહારે વા કશ્ચિત્ શબ્દઃ કઞ્ચિદર્થ શૃઙ્ગગ્રાહિકયા બોધયતિ, અપિ તુ
સામાન્યદ્વારેણાર્થપ્રકરણાદિસહકારી વિશેષે વર્તતે ।
તસ્માત્ નૈષ પ્રતિપાદયિતુરપરાધો યદેષ વિશેષશબ્દૈર્વિશેષં ન પ્રતિપાદયતિ,
કિં તુ સઙ્કેતસ્યાપરાધો યો વિશેષમપહાય સામાન્યે શબ્દાનાં વર્તતે ।
તસ્માદ્ યથાસઙ્કેતં બોધયન્ નાપરાધ્યઃ પ્રયોક્તેતિ સિદ્ધમ્ ।
સામર્થ્યમેવ દર્શયતિ---યત્રાર્થે ક્રિયા ચોદનેતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
અવિશેષાભિહિતે ઽર્થે ઇતિ ન યુક્તમ્ ન હિ નવકમ્બલ ઇતિ પદં પ્રકરણાદિનિરપેક્ષં કઞ્ચિદર્થમવિશેષેણાભિધત્તે ગવાદિશબ્દવત્ ।
ન હિ સંખ્યાવિશેષે ચ નવીનત્વે ચાસ્તિ કશ્ચિત્ સામાન્યવિશેષો બાહુલેયાદિષ્વિવ ગોત્વં યમભિદધીતેત્યત
આહ વાર્ત્તિકકારઃ---સામાન્યશ્રુતીતિ ।
અભિહિતિઃ અભિહિતમ્ ઊચ્ચારણમિતિ
યાવત્ ।
સમાનઃ શબ્દો નાર્થે સામાન્યમિત્યર્થઃ ।
અશ્વ ઇતિ નામપદમશ્વત્વસ્ય વાચકમ્, આખ્યાતપદં યદા કસ્યચિદભિમુખં પ્રયુજ્યતે અશ્વ ઇતિ,
તદા વૃદ્ધિં ગતો ઽસીતિ પ્રતીયતે ।
ચોદયતિ---અવિશેષેતિ ।
સમાનો હિ શબ્દો ઽભિધેયે સંશયમાધત્તે ન ત્વર્થમભિધત્ત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---ન પ્રકરણાદીન્ ઇતિ ।
શ્વેતો ધાવતીતિ ઇતઃ સારમેયો દ્રુતતરં યાતિ,
શ્વિત્રી પ્રક્ષાલયતીત્યર્થસન્દેહ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થ
ઇત્યસ્ય પ્રયોજનમાહ---અર્થગ્રહણમિતિ ।
અવિશેષશ્રુતૌ શબ્દે સતિ અર્થે અર્થાન્તરકલ્પના,
ન શબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ય
પ્રત્યવસ્થાનમિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---તસ્યેતિ ।
સુગમમ્

ન્ય્સ્_1,2.13: સમ્ભવતો ઽર્થસ્યાતિસામાન્યયોગાદ્ અસમ્ભૂતાર્થકલ્પના સામાન્યચ્છલમ્ ॥
સંભવ---લમ્

સંભવતો ઽર્થસ્ય બ્રાહ્મણવિશેષસ્ય વિદ્યાચરણસંપદ્વિષયત્વેન વિદ્યાચરણસંપદમત્યેતિ યત્ સામાન્યં બ્રાહ્મણત્વં વ્રાત્યે બ્રાહ્મણે, તસ્ય બ્રાહ્મણત્વસ્યાતિસામાન્યસ્ય યોગાદસંભૂતાર્થકલ્પનયા યઃ પ્રતિષેધઃ
તત્ સામાન્યચ્છલમ્ ।
અહો ન ખલ્વયં બ્રાહ્મણો વિદ્યાચરણસંપન્ન ઇતિ હિ સ્તુત્યર્થં વાક્યમભ્યનુજાનતોક્તં સંભવતિ બ્રાહ્મણે વિદ્યાચરણસંપદિતિ તદેતદપિ વાક્યં સ્તુત્યર્થમેવ, ન ત્વસ્ય બ્રાહ્મણત્વાત્ હેતોર્વિદ્યાચરણસંપદ્
વિવક્ષિતેતિ ।
તત્ર પરો હેત્વર્થમસ્યા વિવક્ષિતમારોપ્ય વચનં વિહન્તીતિ તદિદં સામાન્યચ્છલમ્ ।
વિષયાનુવાદ
ઇતિ ।
સંપદ્વિષયસ્ય બ્રાહ્મણત્વસ્યાનુવાદ
ઇત્યર્થઃ ।
કસ્ય? અવિવક્ષિતહેતુકસ્ય પુંસઃ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---સામાન્યસ્યેતિ ।
વિવક્ષિતાર્થમધિગતં સામાન્યમિત્યર્થઃ ।
શેષં સુબોધમ્

ન્ય્સ્_1,2.14: ધર્મવિકલ્પનિર્દેશે અર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધઃ ઉપચારચ્છલમ્ ॥
ધર્મ---લમ્

શબ્દસ્ય ધર્મઃ પ્રયોગઃ
તસ્ય વિકલ્પો દ્વૈવિધ્યમ્ ।
દ્વિવિધઃ પ્રયોગઃ,
પ્રધાનો ભાક્તશ્ચ ।
તત્રાપિ પ્રધાન ઔત્સર્ગિકઃ, તસ્ય તુ કુતશ્ચિદપવાદાદ્
ભાક્તો ભવતિ ।
તદેતદાહ ભાષ્યકારઃ---અભિધાનસ્ય શબ્દસ્ય યથાર્થં પ્રયોગો ધર્મઃ ઔત્સર્ગિકઃ ।
તત્ કિમયમેવ? નેત્યાહ---વિકલ્પો દ્વેવિધ્યમ્ ।
કો ઽસૌ દ્વિતીય ઇત્યત આહ---ઉત્સર્ગસ્ય તુ કુતશ્ચિદપવાદાદ્ અન્યત્ર દૃષ્ટસ્યાન્યત્ર પ્રયોગઃ ।
તદેવં વ્યવસ્થિતેન ધર્મવિકલ્પેન નિર્દેશે વાક્યે, નિર્દિશ્યતે ઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા ।
તત્ર ભાક્તવિવક્ષાયાં મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ, અત્રાર્થસદ્ભાવેન પ્રતિષેધઃ ।
તમેવાર્થસદ્ભાવમાહ---મઞ્ચસ્થાઃ પુરુષાઃ ક્રોશન્તિ, ન તુ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ ।
વાર્ત્તિકમતે ત્વર્થસદ્ભાવસ્યૈવ પ્રતિષેધ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
નનુ યદ્યન્યત્ર દૃષ્ટસ્યાન્યત્ર પ્રયોગઃ, હન્ત સર્વં સર્વત્ર પ્રયુજ્યેતેત્યત આહ---ઉપચારો નીતાર્થઃ પ્રાપિતાર્થઃ ।
સહચરણાદિના નિમિત્તેનેતિ, અન્યત્ર દૃષ્ટસ્યાપ્યન્યત્ર પ્રયોગઃ સંબન્ધાદેવ ભવતીતિ ।
નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
ન છન્દતઃ ન છદ્મનેત્યર્થઃ ।
નનુ યદિ ભાક્તતયાપ્યુપપત્તિઃ,
ન કિઞ્ચિત્
જલ્પાકભાષિતં દુષ્ટં સ્યાત્ ।
સર્વસ્યૈવ યથાકથઞ્ચિદ્
ભાક્તત્વેનોપપત્તેરિત્યત આહ---પ્રધાનભૂતસ્યેતિ ।
ભાક્તસ્યેત્યેતાવતિ વક્તવ્યે પ્રધાનગ્રહણં સિદ્ધતયા દૃષ્ટાન્તલાભાય ।
લોકસિદ્ધ
એવોપચારઃ કર્તવ્યો નાપૂર્વો વિના પ્રયોજનમ્,
લોકસિદ્ધશ્ચાયમુપચારો મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યર્થઃ ॥
સૂત્રત્ર્યાખ્યાનપરં વાર્ત્તિકં ધર્મવિકલ્પનિર્દેશશબ્દેન સૂત્રસ્થેન ।
અભિધાનં પ્રયોગઃ શબ્દસ્ય ધર્મો ભવન્ દ્વિધાભિધીયતે દ્વૈવિધ્યમાહ---પ્રધાનમિતિ સો ઽયમ્
અભિધાનાભિધેયવ્યવહાર ઇતિ, અભિધાનં શબ્દઃ ।
અભિધેયો ગમ્યઃ ।
સ ચ ક્વચિદ્ વાચ્યઃ,
ક્વચિદ્ ભાક્ત ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,2.15: વાક્છલમ્ એવોપચારચ્છલં તદ્ અવિશેષાત્ ॥
પરીક્ષાપર્વણઃ સન્નિધાનાત્ તદર્થં લક્ષણપર્વણ્યપિ યોગ્યાયૈ સૂત્રકારઃ છન્નલક્ષણં પરીક્ષતે---વાક્છ--ત્

સ્થાન્યર્થો ગુણશબ્દો યો વસ્તુતઃ સ એવ પ્રધાનશબ્દઃ સ્થાનાર્થ ઇતિ કલ્પયિત્વેતિ યોજના ।
યથા હિ વાક્છવલે નવીનાર્થો નવશબ્દઃ સંખ્યા ભેદે કલ્પિતઃ, તથેહાપીતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ

ન્ય્સ્_1,2.16: ન તદર્થાન્તરભાવાત્ ॥
સિદ્ધાન્તસૂત્રમ્---ન ત--ત્

તસ્ય ઉપચારચ્છલે અર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધસ્ય અર્થાન્તરકલ્પનાતો વાક્છલાદિત્યર્થઃ ।
સૂત્ર તાત્પર્યમાહ---વાર્ત્તિકકારઃ---અવિશેષાદિત્યસ્યેતિ ।
વિધેયં વસ્તુ, મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યત્ર ક્રોશનં વિધીયતે, મઞ્ચા ઇતિ ત્વનૂદ્યતે ।
અત એવ
ગુણે ત્વન્યાર્થકલ્પના
ઇતિ મઞ્ચા ઇત્યેતદપ્રધાનમનૂદ્યતયા ભાક્તમ્ ।
ન તુ ક્રોશન્તીતિ
ન વિધૌ પરઃ શબ્દાર્થઃ
ઇતિ ન્યાયાત્ ।
તદિહ વિધીયમાનં ક્રોશનમેવ વસ્તુ પ્રતિષિધ્યતે, નૈવ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ છલવાક્યેન ।
નવકમ્બલો દેવદત્ત ઇતિ વાક્યે તુ દેવદત્તમનૂદ્ય નવત્વવિશિષ્ટઃ કમ્બલો વિધીયતે ।
તત્ર ન વિધેયસ્ય વસ્તુનઃ કમ્બલસ્ય સદ્ભાવઃ પ્રતિષિધ્યતે, કિં તુ તદેકદેશસ્યાનેકતાયા ઇતિ મહાન્ ભેદ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ

ન્ય્સ્_1,2.17: અવિશેષે વા કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાત્ એકચ્છલપ્રસઙ્ગઃ ॥
અવિ---ઙ્ગઃ

કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાત્ ત્રિત્વાભાવે દ્વિત્વસ્યાપ્યભ્યુપગતસ્યાભાવ પ્રસઙ્ગઃ ।
ઓમિતિ બ્રૂવતો વસ્તુત્વેન સમસ્તભેદોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
ભાષ્યવાર્ત્તિકે અતિરોહિતાર્થે

ન્ય્સ્_1,2.18: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ ॥
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધેન જાતિલક્ષણક્રમમાહ ભાષ્યકારઃ---અતઃ છલલક્ષણાદ્--ઊર્ધ્વમ્ ।
સાધ--તિઃ

પ્રતીપમવસ્થાનં પ્રત્યવસ્થાનમ્, તથા સતિ છલસ્ય સમ્યગ્દૂષણસ્ય ચ જાતિત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અત ઉક્તમ્---સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યામિતિ ।
ન ચ ચ્છલે સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે સ્તઃ ।
ન ચ સમ્યગ્દૂષણં સાધર્મ્યવૈધર્મ્યમાત્રાત્, અપિ તુ પ્રયોગાદિતિ ।
પ્રયુક્તે હેતૌ તદાભાસે વા યઃ પ્રસઙ્ગો જાયતે સ જાતિરિતિ ।
જલ્પે હિ વેદપ્રામાણ્યં વિદ્વાંસં પ્રતિ કુહેતુના યદા નાસ્તિકૈરધિક્ષિપ્યતે, સદુત્તરં ચાસ્ય યદા સહસા ન પ્રતિભાતિ તદેશ્વરાણાં જનાધારાણાં મા ભૂદ્ વેદાપ્રામાણ્યબુદ્ધિરિતિ જાત્યાપિ પ્રત્યવસ્થેયમ્ ।
અન્યથેશ્વરચરિતાનુવર્ત્તિનીનાં પ્રજાનાં વિપ્લવો ભવેદિતિ ।
ક્વચિત્ પુનરબુદ્ધિપૂર્વમેવ હેતૌ હેત્વાભાસે વા જાતિપ્રયોગઃ સંભવતિ ।
જાયમાનો ઽર્થઃ ઇતિ જાતિપદવ્યુત્પત્તિનિમિતતં દર્શિતમ્ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---સાધર્મ્યેણેતિ ।
યથા પક્ષે સતિ પ્રતિપક્ષઃ,
એવં સ્થાપનાયાં સત્યાં પ્રત્યવસ્થાનમિતિ ।
સૂત્રાર્થસ્તુ યથાશ્રુતિ, ન પુનરુદાહરણસાધર્મ્યેણ યથાભાષ્યં બોધ્યવ્યઃ ।
યદ્યેવમ્, ભાષ્યં તર્હિ કથમિત્યત
આહ---ઉદાહરણાર્થમિતિ ।
એવં વૈધર્મ્યેણ વેત્યેતદપિ ।
યથાશ્રુતિ ન પુનર્યથાભાષ્યમ્
ઉદાહરણાર્થં તદિત્યર્થઃ ।
અસ્ય વ્યાખ્યાનસ્ય ગુણાભિધાનેન પ્રશ્નપૂર્વકં પ્રપઞ્ચમાહ---કિમર્થમિદમિતિ

ન્ય્સ્_1,2.19: વિપ્રતિપત્તિઃ અપ્રતિપત્તિઃ ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ ॥
વિપ્ર---નમ્

સૂક્ષ્મવિષયા પ્રતિપત્તિર્વિપરીતા ।
સ્થૂલવિષયા ચ કુત્સિતા, કથમસૌ નિગ્રહસ્થાનમિત્યત આહ---વિપ્રતિપદ્યમાન ઇતિ ।
અપ્રતિપત્તિમાહ---આરમ્ભવિષય ઇતિ લાઘવાય વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્તી ઇતિ વક્તવ્યે કસ્માદસમાસકરણમિત્યત આહ---અસમાસાચ્ચેતિ ।
વિપ્રતિપત્યપ્રતિપત્તિભ્યામાન્યદપિ હેતૂદાહરણાધિકં નામ જલ્પે નિગ્રહસ્થાનમસ્તિ, તદપિ ગ્રન્થાધિક્યેનાવરુધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આરમ્ભવિષયે ઽનારમ્ભ ઇત્યાદિ ભાષ્યમ્, તદ્
વ્યાચષ્ટે---સ્વપરાર્થોત્તરાસંવિત્તિરિતિ ।
દ્વેધા ખલ્વારમ્ભવિષયે ઽનારમ્ભો ભવતિ,
દૂષ્યં વા પરોક્તં સાધનં વિપ્રતિષેધહેતું વા ન પ્રતિપદ્યતે ।
સેયં પરાર્થોત્તરાસંપ્રતિપત્તિઃ ઉત્તરગ્રહણં સાધનમપ્યુપલક્ષયતિ ।
સ્વાર્થોત્તરાપ્રતિપત્તિસતુ સાધનપ્રતિષેધહેતૂ પરકીયૌ પ્રતિપદ્ય તત્ પ્રતિષેદ્ધું સ્વકીયમુત્તરં ન પ્રતિપદ્યત
ઇત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---સ્વયં પ્રયુક્તે વસ્તુતઃ સમર્થે સાધને કથમ્
અપ્રતિપત્તિર્વિપ્રતિપત્તિર્વેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરિહરતિ---તદાપીતિ ।
સમર્થસાધનજ્ઞાનં સાધનપ્રતિપત્તિર્ન સાધનમાત્રજ્ઞાનમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,2.20: તદ્વિકલ્પાઞ્જાતિનિગ્રહસ્થાનબહુત્વમ્ ॥
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું ભાષ્યકાર
આહ---કિં પુનરિતિ ।
યદ્યપિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ ભેદઃ, તથાપિ લક્ષણાભેદાભિપ્રાયેણાભેદ
ઉક્તઃ ।
તદ્વિ---ત્વમ્

નાના કલ્પ ઇતિ સ્વરૂપતઃ,
વિવિધ ઇતિ પ્રકારતઃ ।
યથાલક્ષણમિતિ યથાસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ॥
અધ્યાયાર્થં સંક્ષિપ્યાહ વાર્ત્તિકકારઃ---તન્ત્રપ્રતિજ્ઞેતિ ।
તન્ત્રસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણાદિતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમ
ઇતિ સૂત્રમ્ ।
શાસ્ત્રેમેવ હિ તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ ।
સંસારઃ
દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનામિતિ ।
તન્નિવૃત્તિશ્ચ સંવિદા ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદ્ અપવર્ગ ઇતિ ।
તસ્માત્
યઃ પ્રમાણાદિસૂત્રેણોદ્દેશઃ, તત્પરિકરો દ્વિતીયં સૂત્રમ્, દ્વાભ્યામુદ્દેશઃ ।
શેષં સુબોધમિતિ