ન્યાયસુધા · અધ્યાય 4.2

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણાં શતમિતિ ષષ્ઠયા અલુક્ ।
તસ્ય કાલો બ્રહ્મણાં શતકાલઃ તસ્માત્તત્સમાપ્તેઃ પૂર્વમેવ સર્વેષાં જ્ઞાનિનામારબ્ધસંક્ષયો ભવતિ ।
અસ્યૈવ વિવરણં બ્રહ્મણસ્તુ તાવત્ત્વમેવ બ્રહ્મકલ્પાનાં શતેનૈવ કર્મક્ષયવત્ત્વમ્ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ જાતાવેકવચનમ્ ।
પઞ્ચાશતાં બ્રહ્મણાં કાલાત્પૂર્વં રુદ્રસ્યારબ્ધસઙ્ક્ષયઃ ।
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
વિંશતિપર્યાયો વિંશચ્છબ્દઃ ।
બ્રહ્મણાં વિંશતિરેવ તદવચ્છિન્ન એવેન્દ્રસ્ય પ્રારબ્ધકર્મસંક્ષયકાલઃ ।
અર્કાદિકે અર્કાદીનાં દશ બ્રહ્મણસ્તદવચ્છિન્નઃ કર્મક્ષયકાલઃ ।
બ્રહ્મમાત્રસ્ય એકસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ ।
અતઃ પરં પ્રારબ્ધકર્મસઙ્ક્ષયાનન્તરમપિ બ્રહ્મણા સહૈવ નારાયણં વ્રજેત્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ ચતુર્થે ઽધ્યાયે ઽસ્મિન્પ્રથમચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
અધ્યય 4, પદ 2
*12,102*
દ્વિતીયપાદપ્રતિપાદ્યપ્રદર્શનપરં ભાષ્યં"દેવાનાં મોક્ષ ઉત્ક્રાન્તિશ્ચાસ્મિન્પાદ ઉચ્યતેઽ; ઇતિ ।
તત્ર દેવાનામિત્યેતદ્યદિ મોક્ષોત્ક્રાન્તિભ્યાં સમ્બદ્ધયતે તદા દેવેભ્યો ઽન્યેષાં સશરીરાણામેવાવસ્થાનમિતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અન્યત્ર વા તચ્છરીરપરિત્યાગપ્રકારશ્ચિન્તનીયઃ ।
અચિન્તને વા કારણં વાચ્યમ્ ।
યદિ ચ મોક્ષેણૈવ સમ્બદ્ધયતે તદા દેવાનાં મોક્ષ ઇતરેષામુત્ક્રાન્તિશ્ચેત્યુક્તં ભવતિ ।
મોક્ષશ્ચ પ્રકરણવશાદ્દેહાદિતિ ગમ્યતે ।
તથાચ પ્રથમપાદે કર્મનાશાખ્યં ફલમસ્મિન્પાદે ઉચ્યત ઇતિ યથા સામાન્યેનોક્તં તથાત્રાપ્યુત્ક્રાન્તિરસ્મિન્પાદ ઉચ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
કિમનેન વિભાગે(નેત્ય)ન કૃતં સ્યાદિત્યત આહ- દેવાનાં ચેતિ ॥
દેવાનાં ચ મનુષ્યાણામેતાવત્ સમમેવ હિ ।
ઉત્ક્રાન્તિમાર્ગૌ દેવાનાં ન પ્રાયેણ ભવિષ્યતઃ

ન્યાયસુધા:
યદતીતપાદે ચિન્તિતં કર્મનાશાખ્યં ફલમેતાવદ્દેવાનાં મનુષ્યાણાં ચ સમમેવ ।
કર્મનાશાભાવે તત્ફલાનુવૃત્તેરાવશ્યકત્વાત્ ।
મનુષ્યશબ્દો દેવવ્યતિરિક્તાન્ લક્ષયતિ ।
તસ્માત્ સામાન્યેન પૂર્વપાદપ્રતિપાદ્યમુક્તમ્ ।
એતત્પાદપ્રતિમાદ્યા દેહાદુત્ક્રાન્તિસ્તૃતીયપાદપ્રતિપાદ્યો ઽર્ચિરાદિમાર્ગશ્ચ દેવાનાં ન પ્રાયેણ ભવિષ્યતો ઽતો વિભાગેનોક્તિર્યુક્તેતિ ।
અનેન"માર્ગો ગમ્યં ચાસ્મિન્પાદ ઉચ્યતેઽ; ઇત્યેતદ્ભાષ્યમપિ દેવવ્યતિરિક્તાનાં માર્ગઃ સર્વેષાં ગમ્યં ચેતિ વ્યાખ્યેયમિતિ સૂચિતં ભવતિ ।
સ્ફુટં ચૈતદ્વક્ષ્યતિ ।
"ઉત્ક્રાન્તિમાર્ગશ્ચ વિમુક્તગમ્યમ્ઽ; ઇતિ ।
*12,104*
ભવત્વિદં પ્રતિપાદ્યં એત(ત્પાદપ્રતિ)ત્પ્રતિપાદને કા સઙ્ગતિરિત્યતઃ પ્રસઙ્ગાત્પાદચતુષ્યયસ્યાપિ સઙ્ગતિમાહ- કર્મેતિ ॥
કર્મક્ષયસતથોત્ક્રાન્તિર્માર્ગો ભોગશ્ચતુષ્યયમ્ ।
ફલં મોક્ષ ઇતિ પ્રોક્તઃ ક્રમાત્ પાદેષુ ચોદિતઃ

ન્યાયસુધા:
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
ઉત્ક્રાન્તિશબ્દેન દેવતદિતરસાધારણશ્ચરમદેહનાશો લક્ષ્યતે, માર્ગશબ્દેન બ્રહ્મપ્રાપ્તિશ્ચ ।
ઇતિશબ્દો ભોગ ઇત્યતઃ પરો (પરં) યોજ્યઃ ।
ક્વચિત્પાઠઃ પ્રોક્તમિત્યુદિતમિતિ ચ તત્ર યથાસ્થાન એવ ઇતિશબ્દઃ ।
આદ્યે મોક્ષાનુવાદેન ફલચતુષ્યયાત્મકત્વં વિધેયમ્ ।
દ્વિતીયે તુ વિપર્યયેણ ।
ક્રમાદિત્યેતદાવર્તનીયમ્ ।
*12,105*
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
ફલં ખલ્વત્રાધ્યાયે નિરૂપણીયમ્ ।
ફલં ચ મોક્ષઃ ।
સચ કર્મક્ષયાદિચતુષ્યયાત્મકઃ ।
આત્યન્તિકાનિષ્યનિવૃત્તીષ્યપ્રાપ્ત્યોરત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ ।
કર્મક્ષયાદયશ્ચ ક્રમાદ્ભવન્તિ ।
જ્ઞાનોદયાનન્તરમેવ હિ કર્મક્ષયઃ ક્ષીણકર્મણશ્ચોત્ક્રાન્તિઃ ઉત્ક્રાન્તસ્ય ચ સ્વયોગ્યમાર્ગેણ ગતસ્ય બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ તતો ભોગ ઇતિ ।
તસ્માદેતેષુ પાદેષુ ક્રમાદેવોદિતા ઇત્યન્તર્ભાવલક્ષણા ચાનન્તર્યલક્ષણા ચ સઙ્ગતિરિતિ ।
*12,108*
દેવાનાં માર્ગો નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તત્કિં યત્ર સ્થિતાસ્તત્રૈવ મુક્તા ભવન્તીત્યત આહ- સ્રષ્ટૃષ્વેવેતિ ॥
*12,109*
સ્રષ્ટૃષ્વેવ તુ સૃજ્યાનાં પ્રવેશો બ્રહ્મણો લયે ।
દેવાનાં માર્ગ ઉદ્દિષ્ટો ... ॥ મનુવ્_4,2.3અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ક્વચિદસ્રષ્ટૃષ્વપીતિ ચશબ્દઃ, તથાચ ન્યાયવિવરણે ।
બ્રહ્મણો લયે પ્રત્યાસન્ને સતિ પ્રવેશાર્થં તદભિસર્પણમેવ માર્ગગમનમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ દેવાનાં માર્ગો નાસ્તીત્યુક્તસ્ય કો વિષય ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
... નાર્ચિરાદિર્ ...
ન્યાયસુધા:
દેવાનાં દેહાદુત્ક્રમો નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તત્કુતઃ ।
સદેહાનામેવાવસ્થાનપ્રસક્તેરિત્યત આહ- નચેતિ ॥
... ન ચોત્ક્રમઃ

ન્યાયસુધા:
અત એવેત્યુપસ્કર્તવ્યમ્ ।
ચશબ્દેન સદેહાનામવસ્થાનં સમુચ્ચિનોતિ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ- સ્રષ્ટુ(સ્ત્વિતિ)રિતિ ॥
સ્રષ્ટુસ્તુ ગ્રાસભૂતસ્ય દેહસ્તત્ર લયં વ્રજેત્ ।
યતઃ સૃજ્યસ્ય દેવસ્ય નૈવોત્ક્રાન્તિસ્તતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
દેહશ્ચેતનાધિષ્ઠિત એવ ।
તત સ્રષ્ટરિ ।
ઉત્ક્રાન્તિઃ શરીરમ્ ।
ચેતનનિષ્ક્રમણાત્પ્રાગેવ સૃજ્યાનાં દેહઃ સ્રષ્ટૃષુ વિલીયત યત ઇત્યર્થઃ ।
સ્રષ્ટૃષુ લયે નિમિત્તં સ્રષ્ટુર્ગ્રાસભૂતસ્યેતિ ।
દેહસ્ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
*12,111*
દેવાનામર્ચિરાદિમાર્ગો નાસ્તીત્યુક્તં તત્કુત ઇત્યતો યત્પુરા માર્ગાન્તરમુક્તં તત એવૈતત્સિદ્ધમિત્યાશયવાન્સ્તતનુવાદેન યુક્તયન્તરમાહ- લયાચ્ચેતિ ॥
લયાચ્ચૈવાર્ચિરાદીનાં લોકાનામપિ સર્વશઃ ।
કથં માર્ગો ભવેત્ તેષાં વિશતામુત્તમં સ્વતઃ

ન્યાયસુધા:
દેવતામુક્તેઃ પ્રાગેવેત્યર્થઃ ।
અર્ચિરાદીનાં લોકાનામિતિ વ્યધિકરણે ષષ્ઠયૌ ।
સર્વેષામપિ ભવેત્ અર્ચિરાદિરિતિ શેષઃ ।
સ્વત(કં) ઉત્તરં વિશતામિત્યુક્તાનુવાદઃ ।
નનુ પ્રાયેણેત્યુક્તત્વાત્કદાચિદ્દેવાનામુત્ક્રાન્તિમાર્ગાવઙ્ગીકાર્યૌ ।
તત્રોક્તયુક્તિવિરોધ ઇત્યત આહ- જાતાનામિતિ ॥
જાતાનાં માનુષે લોકે દેવાનાં ચ કદાચન ।
ઉત્ક્રાન્તિમાર્ગૌ ભવતો ન તદા મુક્તિરિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ ભવતસ્તથાપિ ન તદા મુક્તિરિષ્યતે કિન્તુ બ્રહ્મણા સહૈવ ।
અતો નોક્તયુક્તિવિરોધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઉત્ક્રાન્તિમાર્ગસામાન્યમપેક્ષ્યૈવ પ્રાયેણેત્યુક્તમ્ ।
નતુ મુક્તિકાલીનાવુત્ક્રાન્તિમાર્ગૌ ।
તસ્ય ચ વ્યાવર્ત્યાવમોક્ષકાલીનૌ ।
યુક્તિસ્તુ મુક્તિવિષયેતિ ન વિરોધ ઇતિ ।
*12,112*
કિં દેવાનામેવ બ્રહ્મણા સહ મુક્તિઃ ।
અન્યેષામપીતિ બ્રૂમઃ ।
તર્હિ"ભેજે ખગેન્દ્રધ્વજપાદમૂલમ્ઽ; ઇત્યાદિવિરોધ ઇત્યત આહ- અન્યેષામપીતિ ॥
અન્યેષામપિ સાક્ષાત્તુ મુક્તિઃ પ્રાપ્યાપિ તં હરિમ્ ।
સહૈવ બ્રહ્મણા ભૂયાદિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ

*12,113*
ન્યાયસુધા:
સાક્ષાન્મુક્તિઃ લિઙ્ગશરીરભઙ્ગલક્ષણા ।
પ્રાપ્યાવસ્થિતાનામપીતિ યોજ્યમ્ ।
તમિતિ વૈકુણ્ઠાદિસ્થમ્ ।
છન્દસ્યુભયથેતિ અનાશીર્વિષયસ્યાપિ લિઙ આર્ધધાતુકત્વાદ્ભૂયાદિતિ સાધુ ।
ઇતીશ્વરાશીરિતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે સાધ્યમાદૌ પૃથગ્વાચ્યં તસ્ય નિમિત્તં જ્ઞાપકં ચાનેનોચ્યત ઇતિ ।
*12,115f.*
ઇતિ શાસ્ત્રસ્ય નિર્ણય ઇત્યુક્તમેવ વિવૃણોતિ- ક્ષ્મેતિ ॥
ક્ષ્મામ્ભોનલાનિલવિયન્મનૈન્દ્રિયાર્થભૂતાદિભિઃ પરિવૃતઃ પ્રતિસઞ્જિઘૃક્ષુઃ ।
અવ્યાકૃતં વિશતિ યર્હિ ગુણત્રયાત્મા કાલં પરં સ્વમનુભૂય પરઃ સ્વયમ્ભૂઃ

એવં પરેત્ય ભગવન્તમનુપ્રવિષ્ટા યે યોગિનો જિતમરુન્મનસો વિરાગાઃ ।
તેનૈવ સાકમમૃતં પુરુષં પુરાણં બ્રહ્મ પ્રધાનમુપયાન્ત્યગતાભિમાનાઃ

ભગવન્તમનુપ્રાપ્તા અપિ તુ બ્રહ્મણા સહ ।
પરમં મોક્ષમાયાન્તિ લિઙ્ગભઙ્ગેન યોગિનઃ

પ્રાપ્તા અપિ પરં દેવં સહૈવ બ્રહ્મણા પુનઃ ।
આનન્દવ્યક્તિયાયાન્તિ પૂર્ણાં લિઙ્ગસ્ય ભઙ્ગતઃ

ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તિબલાદ્ વિજ્ઞાયતે ચ તત્
*12,116*
ન્યાયસુધા:
ભૂતાનામાદિર્ભૂતાદિઃ ।
ક્ષ્માઽદિપદૈઃ પઞ્ચાનાં મહાભૂતાનાં, મનસો, દશાનામિન્દ્રિયાણાં, પઞ્ચાનાં વિષયાણાં, ભૂતાદિપદોપલક્ષિતસ્ય ત્રિવિધસ્યાપ્યહઙ્કારસ્યાભિમાનિનો દેવા ઉચ્યન્તે ।
અવ્યાકૃતં પરમેશ્વરમ્ ।
યર્હિ યદા ।
ગુણત્રયસ્યાત્માભિમાની ।
પરં પરસઙ્ખયોપેતમ્ ।
પરઃ ક્ષ્માદિભ્યઃ ।
એવં તદા ।
ભગવન્તમિતિ તદીયં લોકમ્ ।
અગતાભિમાના અગતજીવભાવાઃ ।
પરમં મોક્ષમિત્યસ્યૈવ વિવરણં લિઙ્ગભઙ્ગેનેતિ ।
ઇત્થમ્ભૂતલક્ષણે તૃતીયા ।
યદ્વા ।
લિઙ્ગભઙ્ગેન નિમિત્તેન પરમં મોક્ષમાનન્દાવિર્ભાવમાયાન્તીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તચ્ચેતિ ચશબ્દેન સ્રષ્ટૃષ્વેવેત્યુક્તં સમુચ્ચિનોતિ ।
શ્રુત્યાદિકં ભાષ્યોદાહૃતં ગ્રાહ્યમ્ ।
*12,119*
નનુ યથા દ્વિતીયતૃતીયપાદપ્રતિપાદ્યમુત્ક્રમાદિકમસાધારણં તથા ચતુર્થપાદોદિતો ભોગઃ કિમસાધારણઃ ।
કિંવા પ્રથમપાદોદિતકર્મક્ષય ઇવ સાધારણ ઇત્યપેક્ષાયામાહ- ભોગસ્ત્વિતિ ॥
ભોગસ્તુ સર્વદેવાનાં નરાદીનાં ચ વિદ્યતે

ન્યાયસુધા:
અસાધારણ્યે પ્રમાણાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
અસ્મિન્પ્રથમભાષ્યે દેવાનાં મોક્ષ ઇતિ પ્રથમનિર્દેશઃ કૃતસ્તસ્ય તાત્પર્યમાહ- તત્રેતિ ॥
તત્ર પ્રવેશો દેવાનામુત્તરોત્તરતઃ ક્રમાત્ ।
ઉચ્યતે ... ॥ મનુવ્_4,2.13અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્ર દ્વિતીયપાદે ।
પ્રથમમિતિ શેષઃ ।
ઉત્તરોત્તરતઃ ઉત્તરોત્તરેષુ ।
અતઃ પ્રથમમસૌ નિર્દિષ્ય ઇતિ ।
*12,120*
નન્વયુક્તમેતત્ ।
વાઙ્મનસીત્યાદિસૂત્રેષુ દેવાનામશ્રવણાત્ ।
અથ વાગાદિશબ્દાસ્તદભિમાનિનામુપલક્ષકા ઇતિ મતં તદા, સતિ વાચકે લાક્ષણિકપ્રયોગસ્ય પ્રયોજનં વાચ્યમ્ ।
યદ્વા વાચકા એવેતિ પક્ષસ્તથાપિ પ્રસિદ્ધશબ્દપરિત્યાગેનાપ્રસિદ્ધપદપ્રયોગે પ્રયોજનં વક્તવ્યમેવેત્યત આહ- દેહેતિ ॥
... દેહગાનાં ચ વૃત્તીનામેવમેવ તુ

ન્યાયસુધા:
બાહ્યતત્ત્વવ્યાવૃત્ત્યર્થં દેહગાનામિત્યુક્તમ્ ।
વર્તતે દેહ એતાભિરિતિ વૃત્તયો જડા વાગાદ્યાઃ યથા મુચ્યમાનાનાં દેવાનામેવમેવ દેહગાનાં તદભિમતાનાં વાગાદીનામુત્તરોત્તરેષુ મરણકાલે લયો ભવતીત્યેતદપિ પ્રસઙ્ગાજ્જ્ઞાપયિતું વાગાદિપદપ્રયોગ ઇતિ ભાવઃ ।
વાગાદિશબ્દા દેવાનાં વાચકા એવેતિ તુશબ્દેન સૂચયતિ ।
*12,121*
ભવેદેવં પદાર્થઃ સઙ્ગતિશ્ચ ।
યદિ ભગવજ્જ્ઞાનભોગાભ્યાં નિવૃત્તસમસ્તાનિષ્યકર્માણઃ, સ્વોત્તમપ્રવેશેન બ્રહ્મનાડ્યોત્ક્રમેણ વા પરિત્યક્તદેહાઃ, સ્વોચિતેનાચિર્રાદિના વા પથા વૈકુણ્ઠલોકવાસિનં ભગવન્તં હિરણ્યગર્ભેણ સહ પ્રાપ્તા ભિન્નલિઙ્ગશરીરાઃ વિધ્વસ્તપ્રકૃતયો ઽત્યન્તનિવૃત્તાનિષ્યાઃ સમ્યગાવિર્ભૂતાનન્દાદિગુણા ભગવત્સમીપ એવ તદુપાસીનાઃ, સ્વરૂપેણ વા લીલાનિવૃત્તાનિષ્યાઃ સમ્યગાવિર્ભૂતાનન્દાદિગુણા ભગવત્સમીપ એવ તમુપાસીનાઃ, સ્વરૂપેણ વા લીલાગૃહીતવિગ્રહૈર્વા સઙ્કલ્પમાત્રસાધ્યાન્દિવ્યભોગાંસ્તારતમ્યેન ભુઞ્જાના ન કદાચિત્પુનરાવર્તન્ત, ઇત્યેતન્મોક્ષસ્વરૂપં"કર્મક્ષયસ્તથોત્ક્રાન્તિઃઽ; ઇત્યાદિનોક્તં નિશ્ચિતં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તૈસ્તૈઃ વાદિભિરન્યથામોક્ષસ્વરૂપસ્ય વર્ણિતત્વાત્ ।
વિપ્રતિપત્તૌ ચ સંશયસ્ય ધ્રુવત્વાદિત્યત આહ- તત્રેતિ ॥
તત્ર મોક્ષસ્વરૂપં તુ વાદિનઃ પ્રતિભાશ્રયાત્ ।
નાના વદન્તિ ... ॥ મનુવ્_4,2.14અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્ર ।
તથા સતિ, સૂત્રકારેણોક્તલક્ષણે મોક્ષે શ્રુત્યાદિપ્રમાણૈરુપપાદિતે સતિ ।
વાદિનસ્તુ પ્રતિભાશ્રયાત્ સ્વોત્પ્રેક્ષામાત્રેણ નાના વદન્તિ ।
અતઃ પ્રમાણમૂલત્વાદસ્યાપ્રમાણમૂલાનામુત્પ્રેક્ષામાત્રયોનીનાં વાદાનાં ચ સામ્યાભાવાન્ન સંશયાવકાશઃ ।
*12,123*
નનુ યદિ તથા તથા પ્રમાણાનિ સન્તિ તર્હિ તત્તદ્વાદિનાં તાદૃશાનિ જ્ઞાનાનિ કુતો ન જાયન્તે ।
પ્રમાણાભાસૈર્વિમોહિતાસ્ત ઇતિ ચેત્ ।
તત્ત્વજ્ઞાભિમતા અપિ કુતસ્તૈનર્ વિમૂઢાઃ ।
દોષદર્શનાદિતિ ચેત્ ।
ઇતરે ઽપિ કુતો ન દોષાન્પશ્યન્તિ પ્રમાણૈસ્તત્ત્વજ્ઞાનોદયો ઽપિ સમાન ઇત્યતો મૂલકારણમાહ- પુંસાં હીતિ ॥
... પુંસાં હિ મતયો ગુણભેદતઃ ।
પૃથક્ પૃથક્ પ્રજાયન્તે ... ॥ મનુવ્_4,2.14ચ્-એ ॥
*12,124*
ન્યાયસુધા:
ગુણભેદો ગુણવિશેષઃ ।
હિશબ્દેન"જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તાઽ; ઇત્યાદિપ્રમાણપ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ ।
એતદ્વિશદયતિ- તમસૈવેતિ ॥
... તમસૈવાન્યથામતિઃ

રજસા મિશ્રબુદ્ધિત્વં સત્ત્વેનૈવ યથા મતિઃ
ન્યાયસુધા:
મિશ્રજ્ઞાને ઽન્યથાત્વં સમ્યક્તવં ચાસ્તીત્યતો ઽન્યથૈવેત્યુક્તમ્ ।
યથેતિ ભિન્નં પદં સમ્યગ્વાચી ।
તમોગુણઃ પ્રમાણેષુ ચેતઃપ્રવૃત્તિં પ્રતિબધ્યાભાસાનાં દોષાનાચ્છાદ્ય વિપરીતજ્ઞાન(મુત્પા)મપ્યુત્પાદયતીત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*12,125*
સમ્યગ્જ્ઞાનં સત્ત્વગુણેન ભવતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય મુક્તેષુ તાવદપવાદમાહ- ગુણેતિ ॥
ગુણાતીતા વિમુક્તાનાં મતિઃ શુદ્ધચિતિર્યતઃ

સામ્યગેવાથ નિત્યા ચ ...
*12,125f.*
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ વિમુક્તાનાં મતિઃ સમ્યગેવ અથાપિ ગુણાતીતા સત્ત્વજન્યા ન ભવતિ ।
કુતઃ શુદ્ધચિતિઃ નિત્યા ચ યતઃ ।
જડં હિ કુતશ્ચિજ્જાયતે ન ચેતનમ્ ।
તથાનિત્યમેવ ન નિત્યમ્ ।
દૈત્યાનાં સ્વરૂપજ્ઞાનેષ્વવિદ્યમાનં સમ્યક્તવં તર્હિ કથમિત્યતઃ શુદ્ધેત્યુક્તમ્ ।
સ્વાભાવિકદોષરહિતેત્યર્થઃ ।
*12,126*
સ્વરૂપોપાધિગતદાષનિબન્ધનં હિ દૈત્યાનાં જ્ઞાનાનામસમ્યક્ત્વમ્ ।
કરણનિમિત્તો જ્ઞાનાનાં વિષયનિયમો વૈશદ્યભેદશ્ચ ।
તત્ર યદિ મુક્તાનાં જ્ઞાનં નિત્યં તર્હિ નિર્વિષયં વા સ્યાત્ સર્વવિષયં વા ।
એવં વૈશદ્યે ઽપીતિ ।
તત્રાહ- તત્તદિતિ ॥
... તત્તન્માહાત્મ્યયોગતઃ ।
બહલા ચાતિવિશદા ...
ન્યાયસુધા:
તેષાં તેષાં માહાત્મ્યં યોગ્યતારૂપં તદેવ યોગો નિમિત્તં તતસ્તદનુસારેણ (બહુલ)બહુલાર્થવિષયિણ્યતિવિશદા ચ ।
*12,127*
શ્રીદેવ્યામપ્યુક્તસ્યાપવાદમાહ- સ્પષ્ટા ચેતિ ॥
*12,128*
... સ્પષ્ટા ચૈવ શ્રિયો મતિઃ

મહાશુદ્ધચિતિત્વેન ...

ન્યાયસુધા:
શ્રિયો મતિશ્ચ સમ્યક્તવે ઽપિ ગુણાતીતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
મહાશુદ્ધચિતિત્વેનેતિ પૂર્વવદેવ તત્ર હેતુઃ ।
મહચ્છબ્દેન કદાપિ (બાહ્ય)દોષસમ્બન્ધો નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
સ્પષ્ટૈવેતિ ભુક્તમતેરપ્યતિશયેન વિશદેત્યર્થઃ ।
એતદપિ પૂર્વવદ્વયાખ્યેયમ્ ।
ભગવજ્જ્ઞાને ઽપ્યપવાદમાહ- તતો ઽપીતિ ॥
... તતો ઽપ્યતિમહાચિતિઃ ।
અશેષોરુવિશેષાણામતિસ્પષ્ટતયા દૃશિઃ ।
નિત્યમેકપ્રકારા ચ નારાયણમતિઃ પરા ॥ મનુવ્_4,2.17બ્-f ॥
સૂર્યપ્રભાવદખિલં ભાસયન્તિ નિરન્તરા ।
નિર્લેપા વીતદોષા ચ નિત્યમેવાવિકારિણી

ન્યાયસુધા:
નારાયણમતિશ્ચ સમ્યક્તવે ઽપિ પરા ગુણેભ્ય ઇતિ શેષઃ ।
તત્ર પૂર્વવદેવ હેતુઃ ।
તતઃ શ્રિયો ઽપ્યતિશયેન મહાશુદ્ધચિતિઃ ।
વિશિષ્યન્ત ઇતિ વિશેષાઃ પદાર્થાઃ ।
અશેષાણામુરૂણામનન્તાનાં વિશેષાણાં દૃશિર્વિષયીકારિણી ।
અતિસ્પષ્ટતયાશેષપદાર્થવિષયેત્યેતદપિ બહુલા ચાતિવિશદેતિવદ્વયાખ્યેયમ્ ।
દૃશિઃ સાક્ષાત્કાર ઇતિ વા ।
નિત્યમેકપ્રકારેત્યુત્પત્તિવિનાશરહિતેત્યયમપિ ગુણાતીતત્વે હેતુઃ ।
કેચિદેકમેવેશ્વરજ્ઞાનમિત્યાસ્થિતાઃ ।
અપરે ત્વનેકાનીતિ ।
તદ્વિવેકાર્થમુક્તં નિરન્તરા નિર્ભેદેતિ ।
તર્હિ કિં તેષુ તેષુ પદાર્થેષુ જ્ઞાતેષુ વિક્રિયતે નેત્યાહ- નિત્યમવિકારિણ્યેવેતિ ।
કથં તર્હિ તત્તદ્વિષયીકરણમિત્યત ઉક્તમ્- સૂર્યેતિ ॥
યથા સૂર્યપ્રભા સ્વયં નિર્વિકારાપિ તાંસ્તાન્પ્રાપ્તાન્વિષયાન્પ્રકાશયતિ તથેયમપીત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ વિશેષ એવ નિર્વાહકઃ ।
અત એવૈકેત્યનુક્તવા નિરન્તરેત્યુક્તમ્ ।
નિર્લેપા વીતદોષા ચેતિ શુદ્ધત્વવ્યાખ્યાનમ્ ।
લેપઃ કર્મસમ્બન્ધઃ ।
મહચ્છબ્દવ્યાખ્યાનં પૂર્વવત્ ।
યદ્વા નિત્યમેવેતિ તદર્થમત્રાપિ યોજ્યમ્ ।
પરા સ્વતન્ત્રેત્યતિશબ્દસ્ય વ્યાખ્યાતત્વેનાપિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અત એવ તત્તન્ત્રત્વાચ્ચેતિ વક્ષ્યતિ ।
*12,134*
એતાનિ વિશેષણાનિ લક્ષ્મીમાને ઽપ્યતિદિશતિ- વિશેષાનીતિ ॥
વિશેષાંસતદ્ગતાંસ્ત્યક્તવા પ્રાયસ્તલ્લક્ષણા શ્રિયઃ
ન્યાયસુધા:
તદ્ગતાન્ભગવદ્ગતાંસ્તાનિ લક્ષણાનિ યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
શ્રિયો મતિઃ પ્રતિપત્તવ્યેતિ શેષઃ ।
ભગવદ્ગતાશેષવિશેષવિષયીકારિત્વં વિહાયાન્યધર્મવતી જ્ઞાતવ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રાય ઇત્યુક્તસ્ય તાત્પર્યમાહ- તથૈવેતિ ॥
તથૈવ સ્પષ્ટતાભાવાત્ તત્તન્ત્રત્વાચ્ચ કેવલમ્ ।
ન તાદૃશી ... ॥ મનુવ્_4,2.19ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
યથા ભગવન્મતેર્નિરતિશયસ્પષ્ટત્વં તથૈવ ।
કેવલં તત્તન્ત્રત્વાત્ ભગવન્માત્રાધીનત્વાત્ ।
અત્ર કેવલમિતિ સ્વરૂપકથનમ્ ।
પરાધીનત્વાદિત્યેવ હેતુઃ ।
તાદૃશી ભગવન્મતિસદૃશી ।
અતઃ પ્રાય ઇત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
*12,135*
લક્ષ્મીમતિવિશેષણાનિ મુક્તબ્રહ્મમતાવતિદિશતિ- બ્રહ્મણસ્ત્વિતિ ॥
... બ્રહ્મણસ્તુ પ્રાય એવ શ્રિયો યથા

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણસ્તુ મતિઃ શ્રિયો યથૈવં પ્રાયઃ ।
તથા વૈશદ્યાદ્યભાવાત્પ્રાય ઇત્યુક્તમ્ ।
કેવલમિત્યુક્તયભાવાચ્ચ ।
અત એવ તત્ર તદુક્તમ્ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ વિશિષ્યાભિધાને કો હેતુરિત્યત આહ- મુક્તાનાં ત્વિતિ ॥
મુક્તાનાં તુ તદન્યેષાં સમુદ્રતરળોપમા
ન્યાયસુધા:
વિશેષબલેન વૃદ્ધિહ્રાસવતીત્યર્થઃ ।
યથોક્તં અવૃદ્ધિહ્રાસરૂપત્વમિત્યાદિ ।
મુક્તગ્રહણસ્ય તાત્પર્યમાહ- અગ્નીતિ ॥
અગ્નિજ્વાલાવદેવ સ્યાત્ સ્મૃતિગાનાં દૃશો ભવઃ

ન્યાયસુધા:
અગ્નિજ્વાલાયા અગ્નેરિવ સંસારિણાં દૃશો ઽન્તઃકરણાદ્ભવ ઉત્પત્તિરેવ સ્યાન્ન તુ વ્યક્તિમાત્રમ્ ।
*12,137*
ભવત્વેવં જ્ઞાનાનાં ગુણનિમિત્તં નાનાવિધત્વમ્ ।
પ્રકૃતે તુ કિમિત્યત આહ- એવંવિધેષ્વિતિ ॥
એવંવિધેષુ જ્ઞાનેષુ તમસા મુષ્યદૃષ્ટયઃ

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનેષ્વેવંવિધેષુ સત્સુ મુષ્યદૃષ્ટયો ઽપહૃતસમ્યગ્જ્ઞાનાઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનાભાવે ઽન્યથાદૃક્તવમપિ નોપપદ્યતે ।
અધિષ્ઠાનસામાન્યજ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્ત્યુપયોગિત્વાદિત્યત ઉક્તમ્- ખદ્યોતેતિ ॥
ખદ્યોતસદૃશાત્યલ્પજ્ઞાનત્વાદન્યથાદૃશઃ ।
વદન્તિ વાદિનો મોક્ષં નાનામતસમાશ્રયાત્ ॥ મનુવ્_4,2.21ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
યથાન્ધતમસે ખદ્યોતા અપિ ભયહેતવસ્તથા વિપર્યયબહુલમલ્પં સમ્યગ્જ્ઞાનમપિ તામસમેવ ।
યથોક્તમ્ ।
અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચેતિ ।
નાનામતસમાશ્રયાન્નાના વદન્તીતિ યોજના ।
જ્ઞાનાનાં ગુણવશાદનેકવિધત્વોપપત્તેસ્તમસાઽવૃત્તા વાદિનઃ
પ્રમાણાવધીરણાત્સમ્યગ્જ્ઞાનવિકલા આભાસાદરણાદધિષ્ઠાનસામાન્યજ્ઞાનવત્ત્વાચ્ચ વિપરીતજ્ઞાનિનો મોક્ષં નાનાવિધમાચક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
કારણૈકત્વાન્મિથ્યાજ્ઞાનેનાપ્યેકવિધેન ભાવ્યમિતિ ચેન્ન ।
સહકારિવૈચિત્ર્યાદ્વૈચિત્ર્યોપપત્તેઃ ।
તદિદમુક્તમ્- નાનામતમાશ્રયાદિતિ ॥
મતાનાં ચ પ્રવાહેણાનાદિત્વમુક્તમ્ ।
મૂલકારણે તમોગુણે ઽપિ વૈચિત્ર્યાચ્ચ ।
અત એવોક્તમ્- ગુણભેદત ઇતિ ॥
*12,139*
સમધિગતમેતત્ નાનાવિધેષુ મોક્ષવાદેષ્વેકઃ પ્રમાણમૂલો ઽન્યે મિથ્યાજ્ઞાનમૂલા ઇતિ ।
નતુ વિશેષો ઽતઃ પુનઃ સંશય એવેત્યત પરમતાનાં સર્વેષાં હેયત્વં દિદર્શયિષુરાદૌ તાવજ્જિનોદિતં મોક્ષસ્વરૂપમનુવદતિ- આશ્રિત્યેતિ ॥
આશ્રિત્ય પ્રતિભામાહ જિનસ્તત્રાતિતામસીમ્
ન્યાયસુધા:
તત્ર તેષુ વાદિષુ ।
વેદપ્રામાણ્યા(સ્યા)નઙ્ગીકારાદતિતામસીમિત્યુક્તમ્ ।
કિમાહેત્યત અહ- જ્ઞાનાદિતિ ॥
જ્ઞાનાત્ કર્મક્ષયાન્મોક્ષો ભવેદ્ દેહાખ્યપઞ્જરાત્

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનાત્કેષાઞ્ચિત્કર્મણાં ક્ષયો ભવતિ ।
કેષાઞ્ચિદ્ભોગાત્ ।
તતઃ કર્મક્ષયાત્ પક્ષિણઃ પઞ્જરાદિવ આત્મનો દેહાન્મોક્ષો ભવેત્ ।
દેહાવસ્થાનસ્ય કર્મનિમિત્તત્વાત્ ।
તતઃ કથં વર્તત ઇત્યત આહ- પઞ્જરેતિ ॥
પઞ્જરોન્મુક્તખગવદલાકાકાશગોચરઃ ।
નિત્યમૂર્ધ્વં વ્રજત્યેવ પુદ્ગલો હસ્તપાદવાન્

ઇતિ ...
ન્યાયસુધા:
યથા પઞ્જરોન્મુક્તઃ ખગ ઊર્ધ્વં વ્રજત્યેવમેવોર્ધ્વં વ્રજતિ ।
અયં તુ વિશેષઃ ।
અલોકાકાશો ગોચરો યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
નિત્યમેવેતિ ચ ।
દેહપરિમાણસ્યાત્મનો દેહાભાવે પરિમાણાભાવપ્રાપ્તૌ ઉક્તમ્- હસ્તપાદવાનિતિ ॥
ચરમદેહસ્ય યઃ સન્નિવેશસ્તથાભૂત ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યાહેતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનૂદિતં દૂષયતિ- તદિતિ ॥
... તત્ કેન માનેન મોક્ષરૂપં પ્રદૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
પ્રદર્શ્યતે પરં પ્રતિ જિનેન ।
યદપ્યનન્તચતુષ્યયાવાપ્તિર્મુક્તસ્યોચ્યતે જિનેન ।
તથાપિ સા સમ્પ્રતિપન્નત્વાન્નાનૂદિતા નાપિ દૂષિતા ।
*12,142*
કથમુક્તમોક્ષસ્વરૂપમપ્રામાણિકમિતિ ચેત્ ।
ન તાવદત્ર પ્રત્યક્ષમસ્તિ નાપિ આગમઃ ।
તદીયાગમસ્યાસ્માભિરનઙ્ગીકારાત્ ।
વેદાદેશ્ચ પરેણાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અતઃ કેવલં કિઞ્ચિદનુમાનં વક્તવ્યં તત્રાહ- ગતિરિતિ ॥
ગતિરૂર્ધ્વા ચ દુઃખેતા ગતિત્વાલ્લૌકિકી યથા ।
ઇત્યુક્તે ચાનુમાનૈકશરણસ્ય કિમુત્તરમ્ ॥ મનુવ્_4,2.24ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તેન વિપ્રતિપન્નેતિ પ્રતિજ્ઞાયાં સિદ્ધયતિ ।
હેતૌ ચ ચેતનાશ્રિતેતિ ।
તેનાચેતનગતૌ બાધો, દેવદત્તગતૌ સિદ્ધાર્થત્વં, અચેતનગતૌ વ્યભિચારશ્ચ ન સમ્ભવતિ ।
દુઃખેનેતા પ્રાપ્તા દુઃખેતા ।
પ્રાપ્તિશ્ચ ન સાધ્યસાધનભાવલક્ષણા ।
તથા સતિ દેવદત્તસ્ય સુખાર્થાયાં મન્દગતૌ વ્યભિચારાપાતાત્ ।
દૂરત્વસ્ય ચાનિયતત્વાત્ ।
તીવ્રત્વસ્યાપ્યપરિનિષ્ઠિતત્વાત્ ।
કિં તર્હિ સમાનકાલીનેન દુઃખેન સહૈકાધિકરણત્વલક્ષણા ।
કદાચિદ્દેવદત્તઃ દુઃખેન વિનાપિ ગચ્છતિ તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન ।
દેવદત્તસ્ય કદાપિ નિર્દુઃખતાયા અનઙ્ગીકારાત્ ।
આધ્યાત્મિકાદિષ્વન્યતમેન મહતાલ્પેન વાયં ખલુ સદા સંવલિતઃ ।
ચેતનશબ્દેન જાગ્રતો ઽભિધાનાન્ન સુપ્તગતૌ વ્યભિચારઃ ।
સુખાર્થાપિ ગતિરલ્પં દુઃખમુત્પાદયતીત્યભ્યુપગમ્ય દુઃખસાધનત્વં વા સાધ્યમ્ ।
લૌકિકી દેવદત્તાદિગતિઃ ।
ઇતિ ચ પ્રત્યનુમાને કેનચિદુક્તે, એકં ચ તચ્છરણં ચૈકશરણં અનુમાનમેકશરણં યસ્યાસૌ તથોક્તઃ ।
અન્યથા પૂર્વકાલૈકેત્યેકશબ્દસ્ય પૂર્વનિપાતઃ સ્યાત્ ।
*12,145*
પ્રત્યનુમાનસ્યોત્તરં શઙ્કતે- અનૂર્ધ્વેતિ ॥
અનૂર્ધ્વગતિતા તત્ર યદ્યુપાધિઃ ...

ન્યાયસુધા:
તત્ર દેવદત્તગતેર્દુઃખતત્વે ઽનૂર્ધ્વતાવિશિષ્યં ગતિત્વં પ્રયોજકં ન ગતિત્વમાત્રમિતિ યદિ બ્રૂયાદિત્યર્થઃ ।
પક્ષેતરો ઽયં કસ્માચ્છઙ્કિત ઇતિ ચે(ત્)ન્ન ।
લક્ષણસમ્પત્તૌ તદુપાધિત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
નિરાકરોતિ- ખગસ્યેતિ ॥
*12,146*
... ખગસ્ય ચ ।
દૂરોર્ધ્વગમને દુઃખમિતિ સાધ્યાનુગો ન સઃ ॥ મનુવ્_4,2.25બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તદા વદામ ઇત્યાદાવુપસ્કર્તવ્યમ્ ।
ખગસ્ય પારાવતાદેર્દૂરોધ્વર્ગમને ચ દુઃખમસ્તીતિ હેતોઃ સ ઉપાધિઃ સાધ્યાનુગઃ સાધ્યવ્યાપકો ન ભવતીત્યતો ઽનુપાધિઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કિમયં કેવલસાધ્યવ્યાપકો ઽભિમતઃ કિં વા સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકઃ ।
ન પ્રથમઃ ।
અધર્મે સાધ્યસદ્ભાવે ઽપ્યનૂર્ધ્વતાવિશિષ્યગતિત્વસ્યાભાવેન સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ખગસ્ય દૂરોર્ધ્વગતૌ ગતિત્વાવચ્છિન્ને દુઃખેતત્વે સત્યપ્યનૂધ્વર્ગતિત્વસ્યાભાવાત્ ।
અનેનોર્ધ્વગતિત્વાભાવો ઽનૂર્ધ્વગતિત્વં કેવલસાધ્યે ઉપાધિરિત્યપિ પ્રયુક્તમિતિ ।
દૂરગ્રહણં ખગસ્ય દુઃખં વ્યઞ્જયિતુમ્ ।
તદા હિ તસ્મિન્દુઃખકાર્યાણિ દૃશ્યન્તે ।
પ્રત્યાગમનસમયવર્તિદુઃખકાર્યાણિ તાનીતિ ચેન્ન ।
ઊર્ધ્વં ગચ્છત્યેવ તદ્દર્શનાત્ ।
*12,147*
મા ભૂદયમુપાધિઃ શરીરવૃત્તિત્વં તુ ભવિષ્યતિ ।
દેવદત્તગતૌ યદ્દુઃખેતત્ત્વં તત્ર ન ગતિત્વં પ્રયોજકં કિં નામ શરીરવૃત્તિત્વમ્ ।
ન ચેદં સાધ્યાવ્યાપકમ્ ।
યદ્દુઃખેતં તચ્છરીરિવૃત્તીત્યસ્ય વ્યભિચારાદર્શનાદિત્યતઃ સર્વોપાધિસાધારણં દૂષણમાહ- પ્રતિસાધનેતિ ॥
પ્રતિસાધનરૂપસ્ય નાનુમાનસ્ય દૂષણમ્ ।
ઉપાધિઃ ... ॥ મનુવ્_4,2.26અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
જિનોક્તાનુમાનાનાં પ્રતિસાધનં ખલ્વસ્માભિરુપન્યસ્તમ્ ।
પ્રતિસાધનરૂપસ્યાનુમાનસ્ય ચોપાધિર્ન દૂષણમ્ ।
અતો ઽત્રોપાધ્યુદ્ભાવનમેવાસઙ્ગતં કિં તદ્દૂષણગવેષણેન ।
પૂર્વોપાધેસ્ત્વઙ્ગીકારેણ દૂષણમભિહિતમિતિ ।
કુતો નેત્યત આહ- પ્રતિરૂપં હીતિ ॥
... પ્રતિરૂપં હિ સાધનં તન્નચાપરમ્

ન્યાયસુધા:
યદુપાધિર્નામ દૂષણં તત્પ્રતિરૂપં સાધનં ન ત્વનૈકાન્ત્યાદિકમ્ ।
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
*12,148*
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઉપાધિસ્તાવત્પ્રતિપક્ષોન્નાયકઃ નેતરસ્થા દૂષણમ્ ।
તતઃ પ્રતિપક્ષસ્યોપાધિમુદ્ભાવયતા પ્રતિપક્ષ એવોદ્ભાવિતો ભવતિ ।
પ્રતિપક્ષશ્ચ સાધનાય પ્રવૃત્તં પ્રતિબધ્નાતિ ન પુનઃ કિઞ્ચિત્સાધયતિ ।
પ્રથમેનૈવ પ્રતિબદ્ધત્વાત્ ।
અતઃ પ્રતિપક્ષસ્ય પ્રતિપક્ષો ઽકિઞ્ચિત્કરત્વાન્ન દૂષણમ્ ।
અત એવોપાધિરપીતિ ।
*12,150*
નનુ પક્ષાદિપ્રવિભાગોત્તરકાલમુપાધિઃ પ્રતિપક્ષસ્યોન્નાયકો ભવત્યેવ ।
પ્રાક્તુ તતો ઽવ્યાપ્તેરુન્નાયકઃ ।
અતસ્તદપેક્ષયા શરીર(રિ)વૃત્તિત્વમુપાધિર્ભવત્વિત્યતો ઽભ્યુપગમ્ય દૂષયતિ- અથાપીતિ ॥
અથાપિ સશરીરત્વં ચાત્રોપાધિર્ન વૈ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
યદિ કયાચિદ્વિવક્ષયા પ્રતિપક્ષસ્યાપ્યુપાધિરુચ્યતે તથાપિ સશરીરત્વં શરીરેણ સહ વર્તમાનત્વં શરીરસમાનાશ્રયત્વં શરીર(રિ)વૃત્તિત્વમિતિ યાવત્ ।
ન કેવલમનૂર્ધ્વગતિત્વમિતિ ચશબ્દઃ ।
અત્રાસ્મદુક્તાનુમાને ।
વૈશબ્દો ઽવધારણે ।
કુતો ન ભવેદિત્યત આહ- ગતિત્વમિતિ ॥
ગતિત્વં યત્ર દેહિત્વમિતિ યત્ સાધનાનુગમ્

*12,151*
ન્યાયસુધા:
યત્ર ગતિત્વં વિશિષ્યં તત્ર દેહિત્વં દેહેન સમ્બન્ધઃ પૂર્વોક્તઃ દેહિવૃત્તિત્વમિતિ યાવત્ ।
ઇતિ પ્રકારેણ શરીર(રિ)વૃત્તિત્વં સાધનાનુગં સાધનસ્ય વિશિષ્યગતિત્વસ્ય વ્યાપકં યદ્યસ્માદિત્યર્થઃ ।
*12,152*
સ્યાદેતત્ ।
યત્કિઞ્ચિદ્ગતિપક્ષીકારે બાધાદિપ્રસઙ્ગાત્ મુક્તાનાં ગતિઃ પક્ષીકરણીયા ।
તસ્યા દુઃખેતત્વસાધને ભવતામપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
ભવદ્ભિરપિ મુક્તાનાં નિર્દુઃખત્વસ્યાભ્યુપગતત્વાત્ ।
તથા યા ગતિઃ સા દુઃખેતેતિ વ્યાપ્તિં વદતા ઈશ્વરસ્યાપિ દુઃખમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
અન્યથા તત્ર વ્યભિચારાપત્તેઃ ।
તતો ઽપ્યપસિદ્ધાન્ત એવ ।
શરીર(રિ)વૃત્તિત્વસ્ય સાધનવ્યાપકતાઙ્ગીકારે ગતિમત્ત્વાદીશ્વરસ્યાપિ શરીરિત્વમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તતશ્ચાપસિદ્ધાન્ત એવેત્યત આહ- આગમેતિ ॥
આગમાનનુસારિત્વે પ્રસઙ્ગો ઽયં યતસ્તતઃ ।
નાપસિદ્ધાન્તતા દોષઃ ... ॥ મનુવ્_4,2.28અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યતો વેદાદિકમાગમમનુસૃત્ય મોક્ષસ્વરૂપાનુમાને ઽતિપ્રસઙ્ગો ઽયમસ્માભિરુક્તઃ યદિ વેદાદિનિરપેક્ષસ્ત્વમેવમનુમિમીષે તદૈવમપિ કસ્માન્નાનુમિનુયા ઇતિ ।
તતઃ કારણાદપસિદ્ધાન્તતાદોષો ન ભવતિ ।
પ્રસઙ્ગે ઽપ્યપસિદ્ધાન્તમુદ્ભાવયન્તં બોધયિતુમાહ- પ્રસઙ્ગ ઇતિ ॥
... પ્રસઙ્ગે યદિ સા ભવેત્ ।
તદૈવાતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાન્ ...
ન્યાયસુધા:
સા અપસિદ્ધાન્તતા ।
ભવેદ્દોષ ઇતિ શેષઃ ।
કથમતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
... ન પસઙ્ગઃ ક્વચિદ્ ભવેત્

ન્યાયસુધા:
ઇતિશબ્દો ઽત્રાન્તે ઽધ્યાહાર્યઃ ।
સર્વેષ્વપિ પ્રસઙ્ગેષ્વપસિદ્ધાન્તસ્ય કથઞ્ચિદુદ્ભાવયિતું શક્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એતેન મુક્તાનાં સતતોર્ધ્વગતિઃ સિદ્ધા ચેદ્બાધો ઽન્યથાઽશ્રયાસિદ્ધિરિત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
પરસિદ્ધાશ્રયે પ્રતિપક્ષસ્ય પ્રસઞ્જનાત્ ।
*12,153*
ઉપાધ્યન્તરમાશઙ્કતે- લોકેતિ ॥
લોકાકાશગતિત્વં ચેદુપાધિઃ ...
*12,154*
ન્યાયસુધા:
અત્ર લોકાકાશસમ્બન્ધિત્વમેવોપાધિઃ ।
સાધ્યવ્યાપકત્વાત્ ।
ગતિત્વં તુ સ્વરૂપકથનમ્ ।
દૂષયતિ- સાધનેતિ ॥
... સાધનાનુગઃ ।
સો ઽપીત્યુક્તે વદેત્ કિં સ ...
ન્યાયસુધા:
યા ગતિઃ સા લોકાકાશસમ્બન્ધિનીતિ સો ઽપ્યુપાધિઃ સાધનમનુગચ્છતિ વ્યાપ્નોતિ ।
મુક્તગતાવુપાધેરભાવાન્નેતિ ચેન્ન ।
તત્રાપિ ગતિત્વેન તત્સાધનમ્ ।
એતેન શરીરિવૃત્તિત્વસ્યાપિ સાધનવ્યાપકત્વં સમર્થિતં વેદિતવ્યમ્ ।
તદિદમુક્તં ઇત્યુક્તે વદેત્કિં સ ઇતિ ।
સ્વાભિમતે મોક્ષે પ્રમાણમુપદશર્યન્નુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માદ્ વેદોદિતો ભવેત્

મોક્ષ ...
ન્યાયસુધા:
જિનોક્તે મોક્ષસ્વરૂપે પ્રમાણાભાવાત્ ।
ઉક્તદોષાતિદેશેન બૌદ્ધેક્તમપિ મોક્ષં દૂષયતિ- એવમિતિ ॥
... એવં સ્વયં વિષ્ણુર્યદ્યપીશો હ્યશેષવિત્
*12,155*
ન્યાયસુધા:
ચકાર સૌગતમતં મોહાયૈવ ચકાર યત્

અસુરાણામયોગ્યાનાં વેદમાર્ગે પ્રવર્તતામ્ ।
અતો ઽસુરાધિકારત્વાન્ન ગ્રાહ્યં તન્મતં ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
યથાપ્રામાણિકત્વાજ્જૈનમતં ન ગ્રાહ્યમેવં તન્મતં સૌગતમતમપિ ક્વચિદ્ ગ્રાહ્યં ન ભવતિ ।
નનુ પરમાપ્તેન બુદ્ધરૂપેણ(પિણા) વિષ્ણુના કૃતમિદં કથં ન ગ્રાહ્યમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વયમિતિ ॥
યદ્યપિ સૌગતમતં સ્વયં વિષ્ણુશ્ચકાર તથાપિ ન ગ્રાહ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઈશ ઇતિ કરણપાટવમભ્યુપૈતિ ।
અશેષવિદિતિ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ।
અભ્યુપગમે કારણં પ્રમાણપ્રસિદ્ધિં હિશબ્દેનાહ ।
તર્હિ કુતો ન ગ્રાહ્યમિત્યત ઉક્તમ્- મોહાયૈવેતિ ॥
યદ્યસ્માદસુરાણાં મોહાયૈવ તચ્ચકાર ।
અતો ઽસુરાધિકારત્વાન્ન ગ્રાહ્યમ્ ।
અધિક્રિયન્તે ઽસ્મિન્નિત્યધિકારઃ ।
અસુરાણામધિકારો ઽસુરાધિકારસ્તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માત્ ।
અસુરાઃ કુતો મોહનીયા ઇત્યત ઉક્તમ્- અયોગ્યાનામિતિ ॥
વેદમાર્ગ ઇતિ પૂર્વેણોત્તરેણ ચ સમ્બદ્ધયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદ્યપિ ભગવાન્બુદ્ધઃ પટુકરણસ્તત્ત્વજ્ઞાનવાંશ્ચ શ્રુત્યાદિસિદ્ધઃ ।
ગ્રન્થકરણાદેવ વિવક્ષુશ્ચ ।
નૈતાવતાપ્યાપ્તઃ ।
વિપ્રલમ્ભકત્વાત્ ।
યથોક્તમ્"તતઃ કલૌ સમ્પ્રવૃત્તે સંમોહાય સુરદ્વિષામ્ ।
બુદ્ધો નામ્ના જિનસુતઃ કીકટેષુ ભવિષ્યતિઽ; ઇતિ ।
અતસ્તદુક્તં મોક્ષસ્વરૂપં હેયમેવેતિ ।
*12,156*
એવં સામાન્યતો દૂષિતં બૌદ્ધમતં વિશેષતો નિરાકર્તું તદ્ભેદાનાહ- ચતુરિતિ ॥
ચતુષ્પ્રકારં તચ્ચોક્તં ...

ન્યાયસુધા:
વ્યાખ્યાતૃમતિભેદાદિતિ ભાવઃ ।
કથમિત્યત આહ- શૂન્યમિતિ ॥
... શૂન્યં વિજ્ઞાનમેકલમ્ ।
અનુમેયબહિસ્તત્ત્વં તથા પ્રત્યક્ષબાહ્યગમ્ ॥ મનુવ્_4,2.32બ્-દ્ ॥
ઇતિ ...

*12,156f.*
ન્યાયસુધા:
એકલમદ્વિતીયં શૂન્યમેવ તત્ત્વમિત્યેકં મતમ્ ।
એકં વિજ્ઞાનમેવ તત્ત્વમિત્યપરમ્ ।
અનુમેયં બહિસ્તત્ત્વં જ્ઞનાવ્યતિરિક્તં યસ્મિંસ્તત્તથોક્તમ્ ।
અસ્ત્યેવ જ્ઞાનવ્યતિરિક્તમપિ તત્ત્વં કિં તુ તદનુમેયમિતિ સૌત્રાન્તિકમતમન્યદિત્યર્થઃ ।
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષં બાહ્યગં યસ્મિંસ્તદ્વૈભાષિકમતં ચૈકમિત્યેવં ચતુષ્પ્રકારમિતિ ।
એતેષુ શૂન્યવાદિનો ઽતિતામસાઃ ।
પ્રમિતસકલવસ્ત્વપલાપાત્ ।
તતો જ્યાયાંસો વિજ્ઞાનવાદિનઃ ।
રૂપાદ્યપલાપે ઽપિ વિજ્ઞાનમાત્રાઙ્ગીકારાત્ ।
તતઃ સૌત્રાન્તિકા બાહ્યાર્થાભ્યુપગમાત્ ।
તસ્ય ચાનુમેયત્વાભ્યુપગમેન વૈભાષિકેભ્યઃ કષ્ટાઃ ।
તતો વૈભાષિકાઃ ।
બાહ્યાર્થમભ્યુપગમ્ય તસ્ય યથાયથં પ્રત્યક્ષાદિગમ્યતાભ્યુપગમાદિત્યેતજ્જ્ઞાપયિતુમનેન ક્રમેણોદ્દેશઃ કૃતઃ ।
*12,159*
તત્ર શૂન્યવાદ્યુક્તં મોક્ષમનુવદતિ- તત્રેતિ ॥
... તત્ર તુ યે શૂન્યં વદન્ત્યજ્ઞાનમોહિતઃ ।
તે મોક્ષં તાદૃશં બ્રૂયુર્નિશ્શઙ્કં માયિનો યથા ॥ મનુવ્_4,2.33અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તેષુ ચતુર્ષુ ।
યે શૂન્યમેવ તત્ત્વં વદન્તિ તે માયિના યથાભૂતં મોક્ષમાચક્ષતે તાદૃશમેવ બ્રૂયુઃ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
માયિનો વેદઃ પ્રમાણમિત્યભિમાનાત્"પરમં સામ્યમુપૈતિઽ"સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્ઽ; ઇત્યાદેર્વેદાચ્છઙ્કમાનાસ્તસ્યાન્યથાવ્યાખ્યાનં વિધાય સ્વાભિમતં મોક્ષં પ્રતિપાદયન્તિ ।
તમોગુણો લક્ષ્યતે ।
અજ્ઞાનકારણત્વાત્ ।
"પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતો ઽજ્ઞાનમેવ ચઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
તેન મોહિતાઃ ।
*12,161*
એવં સામાન્યેનોક્તં સ્પષ્ટમાચષ્ટે- ન કિઞ્ચિદિતિ ॥
ન કિઞ્ચિનમુક્તયવસ્થાયામાત્માત્મીયમથાપિ વા
ન્યાયસુધા:
કિઞ્ચિદિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્ ।
આત્માપ્યથવાઽત્મીયમિતિ ।
આત્મેતિ (વિ)જ્ઞાનમુચ્યતે ।
આત્મીયમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
તદુભયમપિ મોક્ષે નાસ્તિ ।
*12,162*
શૂન્યવાદો ઽપિ દ્વિવિધઃ ।
એકાત્મવાદો ઽનેકાત્મવાદશ્ચેતિ ।
તત્ર પ્રથમ એવ મુખ્યસિદ્ધાન્તઃ ।
મન્દાનાં તુ બુદ્ધાવારોહાય તુ દ્વિતીયો ઽવતારિતઃ ।
તદુભયસાધારણમુક્તવા વિશેષં વિવક્ષુરાદાવાદ્યમાહ- એકસ્મિન્નિતિ ॥
એકસ્મિન્ સંસૃતેર્મુક્તે ન કિઞ્ચિદવશિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
કિઞ્ચિત્ ચેતનમચેતનં ચ ।
એકમુક્તૌ કુત એતદિત્યત આહ- તદિતિ ॥
તત્સંવૃત્યૈવ ભેદો ઽયં ચેતનાચેતનાત્મકઃ ।
દૃશ્યતે સંવૃતેર્ધ્વંસે નિર્વિશેષૈવ શૂન્યતા

ન્યાયસુધા:
તસ્યૈકસ્યૈવાત્મનઃ સંવૃત્યાજ્ઞાનેનૈવાયં પરિદૃશ્યમાનશ્ચેતનાચેતનાત્મકો, ભિદ્યત ઇતિ ભેદઃ પદાર્થસમૂહો, દૃશ્યતે ।
નતુ પરમાર્થો નાપ્યનેકાજ્ઞાનકલ્પિતઃ ।
અતસ્તસ્યૈકસ્યૈવાત્મનઃ સંવૃતેર્ધ્વંસે જાતે સતિ શૂન્યતૈવ પારમાર્થિકી (અવ)વિશિષ્યત ઇતિ યુક્તમેવેતિ ।
નિર્વિશેષેતિ શૂન્યસ્ય સ્વરૂપસઙ્કીર્તનમ્ ।
સંવૃતેર્ધ્વંસ એવ મોક્ષ ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
નિર્વિશેષત્વમેવ વિવૃણોતિ- ન સત્ત્વમિતિ ॥
ન સત્ત્વં નૈવ ચાસત્ત્વં શૂન્યતત્ત્વસ્ય વિદ્યતે ।
ન સુખત્વં ન દુઃખત્વં ન વિશેષો ઽપિ કશ્ચન

ન્યાયસુધા:
સત્ત્વં પરસામાન્યાદિરૂપમ્ ।
અસત્ત્વમભાવપ્રતિયોગિત્વમ્ ।
કિંબહુના કશ્ચનાપિ વિશેષો ન વિદ્યતે ।
*12,164*
નનુ મોક્ષસ્તાવદસન્ન ભવતિ ।
સદા સંસારાપત્તેઃ ।
અતઃ સતા મોક્ષેણ સવિશેષં શૂન્યમિત્યત આહ- નિર્વિશેષમિતિ ॥
નિર્વિશેષં સ્યયમ્ભાતં નિર્લેપમજરામરમ્ ।
શૂન્યં તત્ત્વમસમ્બાધં નાનાસંવૃતિવર્જિતમ્

અશેષદોષરહિતં મનોવાચામગોચરમ્ ।
મોક્ષ ઇત્યુચ્યતે ઽસદ્ભિર્ ... ॥ મનુવ્_4,2.38અ-ચ્ ॥
*12,164f.*
ન્યાયસુધા:
શૂન્યં તત્ત્વમેવાસદ્ભિર્મોક્ષ ઇત્યુચ્યતે ।
નતુ શૂન્યાતિરિક્તો મોક્ષો ઽસ્તિ ।
અતો ન તેન સવિશેષત્વમ્ ।
તર્હિ સર્વદા મોક્ષભાવાચ્છૂન્યભાવનાદેર્વૈયર્થ્યમિત્યતો નિર્વિશેષમિત્યાદ્યુક્તમ્ ।
સ્વયમ્ભાતમિત્યસ્યૈવ વિવરણં મનોવાચામગોચરમિતિ ।
નિર્લેપં ધર્માધર્મરહિતં અજરં ચ તદમરં ચ અજરામરમ્ ।
સમ્બાધો વસ્ત્વન્તરોપમર્દઃ ।
અસમ્બાધમદ્વિતીયમિતિ યાવત્ ।
દોષાઃ કામાદયઃ ।
ન, કેવલં શૂન્યં, મોક્ષઃ કિન્તુ નાનાસંવૃતિવર્જિતત્વાદ્યુપલક્ષિતમ્ ।
ઉપલક્ષણનિષ્પત્તયે ચ ભાવનાદ્યુપયોગ ઇતિ ।
*12,165*
અજ્ઞાનનિવૃત્ત્યાદ્યુપલક્ષિતં શૂન્યમેવ મોક્ષ ઇત્યેતત્કુત ઇત્યત આહ- નાનેતિ ॥
... નાનાસંવૃતિદૂષિતમ્

સંસૃત્યવસ્થં વિજ્ઞેયા ...

ન્યાયસુધા:
નાનાસંવૃતિભિર્દૂષિતં શૂન્યમેવ સંસારાવસ્થા વિજ્ઞેયા યતો ઽતસ્તદ્વિપરીતં શૂન્યમેવ મોક્ષ ઇતિ યુક્તમ્ ।
*12,165f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
શૂન્યં તત્ત્વં સ્વતો નિર્વિશેષમેકમેવ ।
તસ્ય પરમસૂક્ષ્મસ્ય વાઙ્મનસાતીતસ્ય સ્વપ્રકાશસ્યાવરણવિક્ષેપાદ્યનેકશક્તિમત્યા મૂલસંવૃત્યા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વશક્તિમદહઙ્કારોપાધિવશાત્કિઞ્ચિત્સ્થૂલતા જાયતે, તતઃ સદ્દ્વિતીયત્વેન સવિશેષતાયાં સ્થૂલતા સમ્પદ્યતે ।
તતો મનોવચનગોચરત્વે જાતે વિધિનિષેધગોચરત્વેન સલેપત્વમ્ ।
રાગાદિદોષસંસર્ગશ્ચ ।
તતો દેહેન્દ્રિયાન્તઃકરણવિષયસમ્બન્ધે સ્થૂલતરતા ભવતિ ।
તતો મમકારવતો દુઃખાદિમત્ત્વે સ્થૂલતમત્ત્વમિત્યેવં સંવૃત્યા તત્કાર્યત્વાત્સંવૃતિસંજ્ઞકૈરહઙ્કારાદિભિશ્ચ સંવલિતં શૂન્યમેવ સંસારઃ ।
ભાવનાપ્રકર્ષાદિના મૂલસંવૃતૌ ધ્વસ્તાયાં તત્કાર્યપ્રવાહે ચ વિલીને તદુપલક્ષિતં શૂન્યમેવ મોક્ષ ઇતિ ।
*12,166*
શૂન્યમેવ ચેન્મોક્ષઃ સંસારશ્ચ ।
તદા મોક્ષસંસારશબ્દયોઃ પર્યાયત્વમિત્યાદિકમાપદ્યતે ઇત્યેતદપિ ચોદ્યમનેનૈવ પરિહૃતમિત્યાશયવાનાહ- સંવૃત્યૈવેતિ ॥
... સંવૃત્યૈવ વિશેષ્યતે ।
સ્થિતયા ધ્વસ્તયા ચૈવ સંસૃતિર્મોક્ષ ઇત્યપિ ॥ મનુવ્_4,2.39બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ શૂન્યમેવ સંસારો મોક્ષશ્ચ ।
તથાપિ સંસૃતિરિતિ મોક્ષ ઇત્યપિ વિશિષ્યત એવ ।
કથમ્ ।
સ્થિતયા ચ ધ્વસ્તયા ચ સંવૃત્યૈવ ।
ઉપલક્ષણભેદાદર્થભેદે સતિ ન શબ્દપર્યાયત્વાદિકમિતિ ભાવઃ ।
*12,167*
એવમેકાત્મવાદમુપન્યસ્યાનેકાત્મવાદં દર્શયતિ- કેચિદિતિ ॥
કેચિત્ તેષ્વન્યથા પ્રાહુઃ ...

ન્યાયસુધા:
તેષુ શૂન્યવાદિષુ ।
અન્યથા એકાત્મવાદિમતાત્ ।
કથમિત્યત આહ- સંવૃત્યૈવેતિ ॥
*12,168*
... સંવૃત્યૈવ ત્વનેકધા ।
અવચ્છિન્નં મહાશૂન્યં નાનાનપુદ્ગલશબ્દિતમ્ ॥ મનુવ્_4,2.40બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દેનૈકાત્મવાદં સ્વાભાવિકાનેકાત્મવાદમુપાધિકૃતાનેકાત્મવાદં ચ વ્યાવર્તયતિ ।
સંવૃત્યા નાનાભૂતયા સંવૃત્યાવચ્છિન્નમેવ નતુ સ્વભાવતઃ ।
સંવૃતેસ્તત્કૃતાવચ્છેદાનાં ચ મિથ્યાત્વાન્નાનાપુદ્ગલશબ્દિતમિત્યુક્તં ભવતીતિ શેષઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- યસ્યેતિ ॥
યસ્ય શૂન્યૈકરસતા જ્ઞાનાત્ સા ત્વપગચ્છતિ ।
સ પુદ્ગલત્વનિર્મુક્તો મહાશૂન્યત્વમેષ્યતિ

સંવૃત્યાન્યસ્ત્વવચ્છિન્નો દુઃખાન્યનુભવત્યલમ્ ।
ઇત્ય્ ... ॥ મનુવ્_4,2.42અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્રાનેકેષ્વાત્મસુ યસ્યાત્મનસ્તુ શૂન્યૈકરસતાજ્ઞાનાચ્છૂન્યાદ્વિતીયતાજ્ઞાનાત્સા સંવૃતિરપગચ્છતિ મૂલસંવૃતિર્વ્યાવૃત્તા ભવતિ ।
અન્યા નશ્યતિ ।
સ પુદ્ગલત્વાત્કર્તૃત્વાદિરૂપાન્નિર્મુક્તો મહાશૂન્યત્વમેષ્યતીવ ।
યસ્તુ સંવૃત્યાવચ્છિન્ન આત્મા સ પુદ્ગલભાવેન દુઃખાન્યલં પરમાર્થબુદ્ધયૈવાનુભવતિ ।
ઇતિ પ્રાહુરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
*12,169*
... એવં માયિનશ્ચાહુરેકજીવત્વવાદિનઃ

બહુજીવમતાશ્ચેતિ ...
ન્યાયસુધા:
શૂન્યવાદ્યભિમતમોક્ષનિરાસેન માયાવાદ્યભિમતો ઽપિ નિરસ્તો ભવિષ્યતીત્યાશયેન યદુક્તં માયિનો યથેતિ સિદ્ધાન્તસામ્યં તદુપપાદયતિ- (ઇત્યે)એવમિતિ ॥
એકજીવત્વવાદિનો બહુજીવમતાશ્ચેતિ દ્વિવિધમાયિનશ્ચૈવં દ્વિવિધશૂન્યવાદિવદેવ મોક્ષસ્વરૂપમાહુઃ ।
એકો જીવો યસ્મિંલ્લોકે સ તથોક્તસ્તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તદ્વદન્તીત્યેકજીવત્વવાદિનઃ ।
બહવો જીવા યસ્મિંસ્તત્તથોક્તં બહુજીવમતં યેષાં તે બહુજીવમતાઃ ।
*12,170*
નનુ શૂન્યવાદિનઃ સંવૃતિનિબન્ધનઃ સંસારસ્તન્નિવૃત્તિશ્ચ મોક્ષ ઇત્યાચક્ષતે ।
માયાવાદિનસ્તુ માયાહેતુકો ઽયં સંસારસ્તન્નિવૃત્તિશ્ચ મોક્ષ ઇતિ ।
અતો વૈષમ્યમિત્યત આહ- માયેતિ ॥
... માયા તેષાં તુ સંવૃતિઃ
ન્યાયસુધા:
યા શૂન્યવાદ્યભ્યુપગતા સંવૃતિઃ સૈવ તેષાં માયિનાં માયા ।
અનાદ્યનિર્વાચ્યત્વલક્ષણસ્ય આવરણવિક્ષેપાદેઃ કાર્યસ્ય ચૈકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
શૂન્યવાદિનઃ શૂન્યં તત્ત્વમાહુર્માયાવાદિનસ્તુ બ્રહ્મ ।
અતો ઽસ્તિ વૈષમ્યમિત્યત આહ- નિર્વિશેષત્વેતિ ॥
નિર્વિશેષત્વવાચૈવ શૂન્યં બ્રહ્મૈવ નો ભિદા

ન્યાયસુધા:
શૂન્યં બ્રહ્મેતિ ચૈતયોર્ભિદા નો વિદ્યતે ।
કુતઃ નિર્વિશેષત્વસ્ય વાચૈવ દ્વાભ્યાં દ્વયોર્નિર્વિશેષત્વેનોક્તત્વાત્ ।
વૈધર્મ્યં ખલુ વસ્તુનો ભેદકમ્ ।
તચ્ચાત્ર નાસ્તીતિ દ્વયોરપિ સમ્મતમ્ ।
અતઃ શબ્દભેદમાત્રં ન વસ્તુભેદ ઇતિ ।
*12,171*
અથ મતમ્ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મૈવેતિ શ્રુત્યૈવ સત્યાદિલક્ષણં બ્રહ્મ સર્વતો વ્યાવર્તિતં તત્કથં શૂન્યં બ્રહ્મેતિ નો ભિદેત્યુચ્યતે ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
સદાદિલક્ષણૈર્બ્રહ્મ શ્રુત્યા સર્વતો વ્યાવર્તિતમિતિ ।
તત્તુ માયાવાદિમતે નોપપદ્યત ઇત્યાશયવાનાહ- સદિતિ ॥
સચ્ચિત્સુખાદિકં ચૈવ કિં કુતો ઽખણ્ડવાદિનઃ
ન્યાયસુધા:
સદાદિકં ચ કિમેવ ન કિમપીત્યર્થઃ ।
તથાહિ ।
સદાદિકં કિં બ્રહ્મસ્વરૂપમુતાન્યત્ ।
આદ્યે ન લક્ષ્યલક્ષણભાવઃ ।
અનેકપદવૈયર્થ્યં ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અખણ્ડવાદિત્વાત્ ।
યથા ભવતાં સત્યત્વાદિકં બ્રહ્મસ્વરૂપમપિ તલ્લક્ષણં તથા મમાપિ કિં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
અસ્માભિઃ વિશેષશક્તયા તન્નિર્વાહાઙ્ગીકારાત્ ।
પરેણ તુ કુતો નિર્વાહ્યમેતત્ ।
મયાપિ વિશેષો ઽઙ્ગીક્રિયત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અખણ્ડવાદિત્વાત્ ।
*12,172*
યદ્યપિ સત્યાદિપદપ્રતિપાદ્યવસ્તુનિ ન ભેદઃ ।
તથાપિ વ્યાવર્ત્યાનામસત્ત્વાદીનામસ્ત્યેવ અતસ્તદ્વયાવૃત્તિપ્રયોજનાનિ તદ્વાચીનિ વાનેકાનિ પદાનિ બ્રહ્મણિ વર્તન્ત ઇત્યભ્યુપગમાત્કથમસ્મન્મતે શ્રુત્યર્થાનિર્વાહ ઇત્યત આહ- વ્યાવર્ત્યેતિ ॥
વ્યાવર્ત્યમાત્રભેદસ્તુ વિદ્યતે શૂન્યવાદિનઃ

ન્યાયસુધા:
વ્યાવર્ત્યમાત્રભેદસ્ત્વિત્યેકદેશોત્કીર્તનેન સકલમપ્યુક્તમુપલક્ષયતિ ।
એષા પ્રક્રિયા સમસ્તા શૂન્યવાદિનો ઽપિ મતે ઽસ્ત્યેવાતો નૈતયાપિ બ્રહ્મશૂન્યયોર્ભેદો વક્તું શક્યતે ।
શૂન્યવાદિનો ઽપિ વિદ્યત ઇતિ કિમાપાદનેનોચ્યતે ।
નેત્યાહ- અનૃતાદેરિતિ ॥
અનૃતાદેરપોહં તુ સ્વયમેવ હિ મન્યતે
ન્યાયસુધા:
સત્યાદિપદાર્થત્વેન શૂન્યવિશેષણત્વેન ચેતિ શેષઃ ।
મન્યતે શૂન્યવાદી ।
અપોહપદાર્થવાદિનો બૌદ્ધા ઇતિ પ્રસિદ્ધમેવેતિ હિશબ્દેનાહ ।
"જાડ્યસંવૃવિદુઃખાન્તપૂર્વદોષવિરોધિ યદ્ઽ; ઇતિ પ્રસિદ્ધં ચ ।
આસ્તાં તાવદ્બ્રહ્મશૂન્યયોર્વિશેષપ્રતિપાદનં નિર્વિશેષયોઃ ।
વિશેષો ઽસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞૈવ તાવદેષા નાઙ્ગં ધત્તે ।
વ્યાહતત્વાદિતિ ભાવેનાહ- નિર્વિશેષત્વત ઇતિ ॥
નિર્વિશેષત્વતો નૈવ વિશેષો બ્રહ્મશૂન્યયોઃ

ન્યાયસુધા:
નૈવ પ્રતિજ્ઞાતું શક્યત ઇતિ શેષઃ ।
*12,173*
નનુ માયાવાદિના વેદસ્ય પ્રામાણ્યં સ્વતઃ પ્રામાણ્યં નિત્યત્વં ચાઙ્ગીકૃત્ય વેદવાક્યનિર્વાહો ઽયં કૃતઃ ।
શૂન્યવાદી તુ વેદપ્રામાણ્યમેવ નાઙ્ગીકુરુતે ।
તત્કથમુક્તં વ્યાવર્ત્યમાત્રેતિ ।
તત્રાહ- પ્રામાણ્યાદીતિ ॥
પ્રામાણ્યાદિ ચ વેદસ્ય ફલતઃ સમમેવ હિ
ન્યાયસુધા:
શબ્દમાત્રેણ વિષમમ્ ।
અર્થસ્તુ દ્વયોરપિ સમ એવ ।
તસ્માદ્વાક્યાર્થનિર્વાહો ઽપિ સમ ઇત્યુક્તમુપપન્નમ્ ।
વેદવાક્યપુરસ્કારસ્તુ માયાવાદિનાં છદ્મમાત્રં પ્રમેયં તુ સમાનમેવેતિ ભાવઃ ।
કથં ફલતઃ સમાનમિત્યત આહ- અતત્ત્વાવેદકમિતિ ॥
અતત્ત્વાવેદકં યસ્માત્ પ્રમાણં તેન કથ્યતે
ન્યાયસુધા:
વેદ ઇતિ વર્તતે ।
સર્વમપિ પ્રમાણમિતિ વા ।
તેન માયાવાદિના ।
કથ્યતે અવિદ્યાવદ્વિષયાણિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ શાસ્ત્રાણિ ચેત્યાદાવિતિ શેષઃ ।
અતત્ત્વાવેદકત્વે ઽઙ્ગીકૃતે ઽપિ કુતઃ સમમિત્યત આહ- અતત્ત્વાવેદકત્વમિતિ ॥
*12,174*
અતત્ત્વાવેદકત્વં યદપ્રામાણ્યં સતાં મતમ્

ન્યાયસુધા:
યત્ યસ્માત્ સતાં વિદુષામ્ ।
નાનાવિધાનિ લક્ષણાનિ પ્રણયન્તો ઽપિ પરીક્ષકા અતત્ત્વાવેદકવ્યાવૃત્તયે પ્રયતન્ત એવ ।
અનુભૂતિઃ પ્રમાણમિતિ વદતાપ્યતત્ત્વાવેદકાભાવાભિમાનેનૈવ ન પ્રયત્નઃ કૃતઃ ।
ન પુનરતત્ત્વાવેદકસ્યાપિ પ્રામાણ્યાભિપ્રાયેણ ।
અતો માયાવાદિનાભ્યુપગતં વેદપ્રામાણ્યં નામાપ્રામાણ્યમેવ ।
પ્રામાણ્યાભાવે ચ તત્સ્વતસ્ત્વં દૂરોત્સારિતમ્ ।
નિત્યત્વવ્યુત્પાદનં ચ વ્યર્થમેવેતિ ।
*12,176*
નન્વતત્ત્વાવેદકત્વે ઽપિ યસ્ય વિષયો બ્રહ્મજ્ઞાનાત્પ્રાગેવ બાધ્યતે તદપ્રમાણમ્ ।
યસ્ય તુ વિષયો બ્રહ્મજ્ઞાનેનૈવ બાધ્યસ્તદતત્ત્વાવેદકં પ્રમાણમિતિ વિભાગઃ ।
વેદવિષયસ્તુ બ્રહ્મજ્ઞાનેનૈવ બાધ્યતે ।
અતસ્તસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યાશયેનાશઙ્કતે- દીર્ઘેતિ ॥
દીર્ઘભ્રાન્તિકરી ચેત્ સ્યાદતત્ત્વાવેદકપ્રમા

*12,177*
ન્યાયસુધા:
યા દીર્ઘભ્રાન્તિકરી સાતત્ત્વાવેદકપ્રમેતિ યદિ મતં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિમિદં લોકવૃત્તમનુસૃત્યોચ્યતે ।
કિં વા સ્વસઙ્કેતમાત્રેણ ।
આદ્યે દોષમાહ- રજ્જ્વિતિ ॥
રજ્જુસર્પાદિવિજ્ઞાનાદપ્યાધિક્યાદમાનતા ।
સ્યાદાગમસ્યાનિવર્ત્યમહામોહપ્રદત્વતઃ ॥ મનુવ્_4,2.47ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
આગમસ્ય વેદસ્ય ।
કુતઃ ।
અલ્પેન કાલેનાનિવર્ત્યત્વાદ્યો મહાન્મોહસ્તત્પ્રદત્વતઃ ।
અપ્રામાણ્યે વિશેષાભાવે ઽપિ તદ્ધેતુકાનર્થાતિશયાભિપ્રાયેણાધિક્યાદિત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે અતિપ્રસઙ્ગમાહ- તલેતિ ॥
તલનૈલ્યાદિવિજ્ઞાનમાકાશે માનતાંવ્રજેત્
ન્યાયસુધા:
તલમિન્દ્રનીલં તસ્ય નૈલ્યમિવ નૈલ્યં તલનૈલ્યમ્ ।
આદિપદાર્થં સ્વયમેવ ભાષ્યકૃદ્વિવૃણોતિ- છત્રેતિ ॥
છત્રાકારત્વવિજ્ઞાનંચન્દ્રપ્રાદેશતામતિઃ

ન્યાયસુધા:
આકાશ ઇતિ વર્તતે ।
માનતાં વ્રજેદિતિ સર્વત્ર સમ્બદ્ધયતે ।
અલ્પકાલાનિવર્ત્યભ્રાન્તિહેતોઃ પ્રામાણ્યસઙ્કેતં કુર્વતા એતેષામપિ પ્રામાણ્યસઙ્કેતઃ કરણીયો ઽવિશેષાત્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનનિવર્ત્યવિષયત્વમાશ્રિત્યાયં સઙ્કેતઃ ક્રિયતે ન ત્વલ્પકાલાનિવર્ત્યભ્રાન્તિહેતુત્વમિતિ ચેત્ ।
(ન) બ્રહ્મજ્ઞાનનિવર્ત્યવિષત્વોક્તયાપ્યસ્યૈવાર્થસ્ય માયાવાદિના વિવક્ષિતત્વાત્ ।
અન્યથા"ન ખલુ નાગ ઇતિ નગ ઇતિ વા પદાત્કુઞ્જરં ગિરિં વા પ્રતિપદ્યમાના ભવન્તિ ભ્રાન્તાઽ; ઇતિ વર્ણદૈર્ઘ્યાદિજ્ઞાનં કથમુદાહરેત્ ।
*12,179*
કિં ચૈવંવિધં વેદપ્રામાણ્યં શૂન્યવાદિનાપ્યઙ્ગીકૃતમેવેતિ કુતો ઽયં વિશેષઃ ।
ન સર્વસ્યાપિ વેદસ્ય માયાવાદિનાતત્ત્વાવેદકત્વમુચ્યતે ।
કિં નામ વિધિપ્રતિષેધવિષયસ્ય ।
અદ્વિતીયં તત્ત્વં પ્રતિપાદયતસ્તત્ત્વમસીત્યાદેર્મહાવાક્યસ્ય નિર્વિશેષં સચ્ચિદાનન્દાત્મકં તત્પદાર્થં પ્રતિપાદયતો"યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમ્ઽ"સત્યં જ્ઞાનમ્ઽ; ઇત્યાદેરવાન્તરવાક્યસ્ય ચ તત્ત્વાવેદકત્વમઙ્ગીક્રિયત એવ, ન ચૈવં શૂન્યવાદિના, ઇત્યતઃ કથં સામ્યમિત્યતઃ શૂન્યવાદિનાપ્યેવમેવાઙ્ગીક્રિયતે ।
તત્ત્વાવેદકત્વં હિ ન વિષયવિસંવાદાભાવાતિરિક્તં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
વાક્યદ્વયાર્થસ્ય ચાવિસંવાદઃ શૂન્યવાદિનાપ્યઙ્ગી(કૃત)ક્રિયત એવેત્યાશયવાન્મહાવાક્યાર્થાઙ્ગીકારં તાવદ્દર્શયતિ- નિર્ભેદત્વં ત્વિતિ ॥
નિર્ભેદત્વં તુ શૂન્યસ્ય તેનાપ્યઙ્ગીકૃતં સદા
ન્યાયસુધા:
તેન શૂન્યવાદિના અપિ, સદેત્યનેન સ્વયમેવ નાસ્મદાપાદનેનેતિ સૂચયતિ ।
*12,180*
અવાન્તરવાક્યાર્થાઙ્ગીકારો ઽપિ દ્વયોઃ સમાન ઇતિ દર્શયન્નિર્વિશેષત્વં તાવદુભયસમ્મતમિત્યાહ- સત્ત્વેતિ ॥
સત્ત્વાસત્ત્વાદિધર્માણામભાવ ઉભયોર્મતઃ

ન્યાયસુધા:
તત્ત્વસ્યેતિ શેષઃ ।
ઉભયોર્માયાવાદિશૂન્યવાદિનોર્મતઃ સમ્મતઃ ।
સત્યત્વમપિ
શૂન્યવાદિનાઙ્ગીક્રિયત ઇત્યાશયેન શૂન્યં નામાસત્તસ્ય સત્ત્વં કથમિત્યત આહ- નહીતિ ॥
ન હિ સત્પ્રતિયોગિત્વં શૂન્યત્વં તેન ચેષ્યતે
ન્યાયસુધા:
સત્પ્રતિયોગિત્વં સદ્વિરોધિત્વમસત્ત્વમ્ ।
તેન ચ શૂન્યવાદિનાપિ ।
નિર્વિશેષત્વાભિપ્રાયેણ શૂન્યમિત્યુચ્યતે નાસત્ત્વાભિપ્રાયેણ ।
તત્ત્વમિત્યઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ ।
આનન્દતાપિ શૂન્યવાદિના અભ્યુપગમ્યત ઇતિ વક્તું માયાવાદ્યભ્યુપગતાનન્દતાં તાવદનુવદતિ- નચેતિ ॥
ન ચ દુઃખવિરોધિત્વાદન્યા હ્યાનન્દતેષ્યતે

માયિના ...
ન્યાયસુધા:
દુઃખવિરોધિત્વમેવાનન્દત્વં નતુ ધર્મરૂપં કિમપીત્યર્થઃ ।
હિશબ્દેનાનૃતજડવિરોધીત્યાદિતત્પ્રસિદ્ધિં સૂચયતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- શૂન્યેતિ ॥
... શૂન્યપક્ષે ઽપિ ...
*12,181*
ન્યાયસુધા:
તત્સમાનમિતિ શેષઃ ।
"જાડ્યસંવૃતિદુઃખાન્તપૂર્વદોષવિરોધિ યદ્ઽ; ઇત્યાદિતદ્વચનાત્ ।
જ્ઞાનત્વાઙ્ગીકારં દર્શયતિ- જ્ઞાનમિતિ ॥
... જ્ઞાનં જાડ્યવિરોધિ ચ
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનં ચ જાડ્યવિરોધિસ્વરૂપમેવોચ્યતે માયિના ।
તચ્છૂન્યવાદિનો ઽપિ સમાનમિત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
માયાવાદિના બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વાદિકમઙ્ગીક્રિયતે શૂન્યવાદિના તુ શૂન્યસ્ય ।
તત્કથં સામ્યમિત્યતો મૈવમ્ ।
બ્રહ્મશૂન્યયોર્ભેદાભાવસ્યોક્તત્વાદિત્યાહ- ધર્મા ઇતિ ॥
ધર્માઃ કે ઽપિ ન સન્ત્યેવ કો વિશેષસ્તતસ્તયોઃ

ન્યાયસુધા:
તતો વ્યાવર્તકાભાવાત્તયોર્બ્રહ્મશૂન્યયોઃ કો વિશેષઃ કિંકૃતો ભેદઃ સ્યાત્ ।
નનૂક્તવિધમદ્વૈતતત્ત્વં સૂત્રકારસ્ય સિદ્ધાન્ત એવ ।
તત્કથં દૂષણાય તદનુવાદઃ ક્રિયત ઇત્યત આહ- એતાદૃશાનામિતિ ॥
એતાદૃશાનાં પક્ષાણાં દૂષણં પ્રભુરા કૃતમ્ ।
સ્વપક્ષસાદનેનૈવ ... ॥ મનુવ્_4,2.52અ-ચ્ ॥
*12,182*
ન્યાયસુધા:
શૂન્યપક્ષસદૃશપક્ષાણામ્ ।
કથમ્ ।
તદ્વિરુદ્ધસ્ય સ્વપક્ષસ્ય સાધનેનૈવાર્થાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
નાદ્વૈતં સૂત્રકારસ્ય સિદ્ધાન્તઃ ।
તેન તસ્ય દૂષિતત્વાત્ ।
પૃથગુપદેશાદિત્યાદિના તદ્વિરુદ્ધાથર્સ્ય સાધિતત્વાત્ ।
નહિ તસ્ય દુષ્યતામનનુસન્દધત્તદ્વિરુદ્ધં સાધયતીતિ સમ્ભવતીતિ ।
ન કેવલમર્થાદ્દૂષણં કૃતં કિન્તુ"નાભાવ ઉપલબ્ધેઃઽ; ઇત્યાદ્યુક્તિતો ઽપીત્યાહ- નાભાવ ઇતિ ॥
... નાભાવ ઇતિ ચોક્તિતઃ

ન્યાયસુધા:
એવં સપ્રભેદં શૂન્યવાદ્યભિમતં મોક્ષમનૂદ્ય સાધારણદોષેણ તાવદ્દૂષયન્ યઃ શૂન્યવાદિના"પ્રદીપસ્યેવ નિર્વાણં વિમોક્ષસ્તસ્ય તાયિન (ભાવિનઃ)ઽ; ઇત્યાત્મવિનાશો મોક્ષ ઉક્તસ્તં દૂષયતિ- આત્મેતિ ॥
આત્માભાવે પુમર્થઃ ક ...
ન્યાયસુધા:
મોક્ષ ઇતિ વક્ષ્યમાણં સિંહાવલોકનન્યાયેનેહા(નેનેહા)પિ સમ્બદ્ધયતે ।
આત્મનો ઽભાવે વિનાશે સતિ મોક્ષઃ કઃ કિંસમ્બન્ધી પુમર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
આત્મવિનાશલક્ષણો મોક્ષઃ કિમાત્મનઃ ફલમુતાનાત્મનઃ ।
નાદ્યઃ ।
તસ્યાભાવાત્ ।
નહિ ફલિનો ઽભાવે ફલમુપપદ્યતે ।
ધર્માદિષુ તથા દર્શનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
આત્મનાશે ઽનાત્મનો ઽપ્યભાવાત્ ।
ભાવે ઽપ્યપુરુષાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અનાત્મનસ્તેનોપકારાભાવાચ્ચેતિ ।
નન્વાત્મન એવાયમ્ ।
ધર્માદિવદભ્યુદયત્વાભાવાદસમાનકાલતાપ્યુપપદ્યત ઇત્યત આહ- આત્મેતિ ॥
મોક્ષઃ કઃ પુમર્થઃ પુમર્થો ન ભવેદિત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુમાહ- ઇષ્યસ્યેતિ ॥
*12,183*
... ઇષ્ટસ્યાત્માવધિર્યતઃ
ન્યાયસુધા:
ઇષ્યોત્કર્ષપરમ્પરાયાઃ પર્યન્તો યતઃ સર્વમાત્માર્થતયેષ્યમ્ ।
આત્મા ત્વનન્યાર્થતયા ।
ઇષ્યમાત્રસ્ય વિત્તાદેર્વિનાશં પુરુષો નાર્થયતે, કિમતેષ્યતમસ્યાત્મનઃ ।
*12,185*
યદ્વાઽત્માભાવે સતિ મોક્ષઃ કઃ પુમર્થઃ કિમિષ્યાવાપ્તિરૂપો ઽથાનિષ્યનિવૃત્તિરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
નાદ્યઃ ।
તત્ર હેતુઃ- ઇષ્યસ્યેતિ ॥
સર્વસ્યાપ્યાત્મેતરસ્યેષ્યસ્યાત્માવધિરાશ્રયો યતઃ ।
આત્માર્થં હિ સર્વમિષ્યમ્ ।
સ ચેન્ન સ્યાત્તદા કસ્યાયં પુરુષાર્થઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તત્ર હેતુઃ- ઇષ્યસ્યેતિ ॥
અનિષ્યનિવૃત્તિરપિ પુરુષાર્થો ભવન્તી તદા સ્યાદ્યદીષ્યં ન વિહન્યાત્ ।
તદ્વિધાતે ઽપિ વા યદિ મહતો ઽનિષ્યસ્ય વિઘાતિની સ્યાત્ ।
તથા લોકે દર્શનાત્ ।
નહિ કશ્ચિન્મહદિષ્યં વિનાશ્ય અલ્પાનિષ્યનિવૃત્તિં કુર્વાણઃ પ્રેક્ષાવાનુપલભ્યતે ।
આત્મા ચ સર્વતો ઽપીષ્યતમઃ ।
તદ્વિઘાતેન ભવન્ત્યનિષ્યનિવૃત્તિઃ કથં પુરુષાર્થો ભવેત્ ।
રોગાદિપીડિતા ઉદ્બન્ધાદિનાઽત્મવિનાશં કુર્વન્તો દૃશ્યન્ત ઇતિ ચેન્ન ।
રોગાદ્યાયતનદેહપરિત્યાગેનાત્માનં નિર્દુઃખીકર્તુમેવ તેષાં પ્રવૃત્તેઃ ।
નિર્દુઃખો ભૂયાસમિતિ હિ સર્વસ્યાશીઃ ।
નતુ ન ભૂયાસમિતિ ।
દેહાત્મવિવેકજ્ઞાનવિધુરાસ્ત્વાત્મનાશાયૈવ પ્રયતન્ત ઇતિ ચેન્ન ।
તેષામપ્રેક્ષાવત્ત્વેનાત્રાનુદાહાર્યત્વાત્ ।
ઉપપાદિતં ચૈતત્ ।
યત્પશવો ઽપિ દેહાત્મવિવેકજ્ઞાનવન્ત ઇતિ ।
*12,186f.*
નનુ દુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિસ્તાવદવશ્યમેષ્યવ્યા ।
સા ચ કારણનિવૃત્ત્યૈવ ભવતિ નાન્યથા ।
કારણં ચ દુઃખસ્યાત્મૈવ ।
અધર્માર્જનાદાધારત્વાચ્ચ ।
તત્કથમાત્મનાશેન શૂન્યભાવાપત્તિર્નેષ્યત ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ન હ્યાત્મૈવ દુઃખકારણમ્ ।
કિન્તુ જાગર એવ ભાવાત્સુપ્તાવભાવાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં શરીરેન્દ્રિયવિષયવેદનાદિકમપિ ।
તતો જ્ઞાનભોગાભ્યાં કર્મણિ ક્ષીણે નિર્બીજસ્ય દેહાદેરનુત્પાદે સામગ્રીવૈકલ્યેન દુઃખાનુત્પાદસ્ય સમ્ભવાત્કિમાત્મનાશકલ્પનયા ।
કુતો વિનિગમનમિતિ ચેત્ ।
સર્વસ્યાપ્યાત્માર્થત્વાત્ ।
આત્મનશ્ચાત્યન્તાભ્યર્હિતત્વાદિતિ બ્રૂમઃ ।
વિપ્રકૃષ્ટવ્યયેન હિ સાધ્યાસિદ્ધૌ સન્નિકૃષ્ટવ્યયં પ્રેક્ષાવન્તઃ કુર્વન્તિ ।
તસ્માત્"આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ઽ; ઇતિ ન્યાયેન દુઃખં જિહાસતાઽત્માવધિકસ્યૈવ કારણસ્ય મોક્ષ એષ્યવ્યો ન ત્વાત્મનો ઽપીતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તદેતત્સૂચયન્વિપક્ષે બાધકમાહ- યદીતિ ॥
*12,187*
યદિ નાત્માવધિર્મોક્ષો મોક્ષઃ સ્યાદ્ ઘટશૂન્યતા
ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માદભિમતપ્રકારેણાત્માવધિર્મોક્ષો ન ભવેત્ ।
આત્મવ્યતિરિક્તાનાં દુઃખકારણાનાં દેહાદીનામેવ નિવૃત્તિરાત્મનસ્તુ સ્વરૂપેણાવસ્થાનમિતિ પક્ષો યદિ ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
આત્મનો ઽપિ શૂન્યતાપત્તિર્યદિ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
તદા ઘટશૂન્યતાપિ દેવદત્તસ્ય મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
તથાચ સાધનાનુષ્ઠાનવૈયર્થ્યમ્ ।
ઘટશૂન્યતાયાઃ પારિવ્રાજ્યાદિકારણાનપેક્ષત્વાત્ ।
*12,188*
નનુ કુતો ઽયં પ્રસઙ્ગો ઽવિશેષાદિતિ ચેન્ન ।
આત્મશૂન્યતા ઘટશૂન્યતેતિ ભવદ્ભિરેવ વિશેષસ્યોક્તત્વાદિત્યત આહ- કલ્પિતત્વાદિતિ ॥
કલ્પિતત્વાદ્ વિશેષાણાં ...
ન્યાયસુધા:
ન ખલ્વત્ર શૂન્યતાશબ્દેનાભાવો ઽભિધીયતે ।
"ભાવાર્થપ્રતિયોગિત્વં ભાવત્વં વા ન તત્ત્વતઃ ।
યસ્ય"ઇત્યભિધાનાત્ કિન્તુ (વિ) નષ્ટ આત્મા ઘટશ્ચ ।
તૌ ચાપ્રામાણિકૌ ।
નચ તથાવિધયોર્વિશેષાઃ પ્રામાણિકાઃ સમ્ભવન્તિ ।
નહિ તુરગૃઙ્ગં શશૃઙ્ગં ચ વ્યાવર્તકધર્મવતી ઇતિ સમ્ભવતઃ ।
તસ્માદાત્મશૂન્યતા ઘટશૂન્યતેતિ વ્યવહર્તૃભિઃ કેવલં વ્યવહારાર્થં વિશેષાઃ કલ્પિતા ઇત્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તથાચ નાવિશેષો ઽસિદ્ધ ઇતિ ।
દૂષણાતિદેશાર્થં પ્રાઙ્મતસામ્યમુપપાદિતમ્ ।
અતઃ શૂન્યવાદિનાં દૂષણં માયાવાદિનામતિદિશતિ- માયિનો ઽપીતિ ॥
... માયિનો ઽપિ સમં હિ તત્

ન્યાયસુધા:
તદિત્યાત્મભાવ ઇત્યાદિનોક્તં સમસ્તં પરામૃશતિ ।
*12,190*
સ્યાદેતત્ ।
નાત્મનાશો માયાવાદિનોચ્યતે ।
યેનેષ્યનાશાદપુરુષાર્થત્વં મોક્ષસ્ય સ્યાત્ ।
નાપિ શૂન્યતાઽપત્તિઃ ।
યતો ઘટશૂન્યતાપિ મુક્તિર્ભવેત્ ।
કિં નામ જીવભાવાપગમેન બ્રહ્મભાવાવિર્ભાવઃ ।
બ્રહ્મ ચ પરમાનન્દાત્મકમિતિ ભવત્યેવ તદ્ભાવઃ પુરુષાર્થ ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
કો ઽયં જીવભાવો નામ કશ્ચ બ્રહ્મભાવઃ ।
યદ્યવિદ્યાકામકર્માદિબદ્ધત્વં જીવત્વં પરમાનન્દભોક્તૃત્વં ચ
બ્રહ્મત્વમિત્યભિધીયતે તદાનુજ્ઞયા વર્તામહે ।
ન ચૈવં પરસ્ય પન્થાઃ ।
યદેતત્કર્તૃત્વભોક્તૃત્વશક્તયુપેતં સાકારં દેહાદિવ્યતિરિક્તં રૂપમહમિતિ સાક્ષિસિદ્ધં તદપગમસ્ય પરેણેષ્ટત્વાત્ ।
ઇદમેવ ચ રૂપં પરમેષ્યમનુભૂયત ઇતિ કથં નોક્તદોષઃ ।
આનન્દરૂપતોપપાદનાય પરેણાપ્યસ્યૈવરૂપસ્ય પરમપ્રેમાસ્પદતાયા ઉપપાદિતત્વાત્ ।
ન હ્યેતસ્માદ્રૂપાદ્વિવિક્તં કિમપિ નિરાકારં રૂપમનુસન્ધાય મા ન ભૂવં ભૂયાસમિતિ લોક આશાસ્તે ।
ચક્ષુષી નિમીલ્ય તથેતિ વદતસ્તુ કઃ પ્રતિમલ્લઃ ।
સંવલિતરૂપે તદપ્યસ્તીત્યત ઇયમાશીરિતિ ચાસત્ ।
તસ્ય સર્વથાપ્યબુદ્ધિસ્થત્વાત્ ।
આશાસનં ચ સાકારમેવ ।
નિરાકારસ્ય તદનુપપત્તેઃ ।
નચાન્યસ્યાન્યસ્મિન્નિરુપાધિકઃ પ્રેમા સમ્ભવતીતીદમેવેષ્યતમમ્ ।
એવં તર્હિ દેહાદિસહિતત્વસ્યાપીષ્ટત્વાત્તન્નાશેન ભવતામપિ મોક્ષસ્યાપુરુષાર્થત્વં સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
પરમેષ્યલાભહેતોરલ્પેષ્ટનાશસ્યાપિ પુરુષાર્થત્વેન લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
બ્રહ્મભાવશ્ચ ન શૂન્યભાવાદ્ભિદ્યત ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
આનન્દરૂપતા ચ વાઙ્માત્રમિત્યુક્તમેવ ।
કિં ચાનન્દત્વમપિ ન પુરુષાર્થઃ ।
નહિ કશ્ચિદાનન્દો ભૂયાસમિત્યાશાસ્તે ।
કિન્તુ તમનુભૂયાસમિતિ ।
નચાનુભાવ્યત્વં પરેણેષ્યતે ।
અનુભવિતુરન્યસ્યાભાવાત્ ।
સ્વસ્મિન્કર્મકર્તૃભાવાનભ્યુપગમાત્ ।
*12,191*
અપિ ચાનન્દત્વં પ્રાક્ સિદ્ધમિતિ ન પુરુષેણાર્થનીયમ્ ।
પ્રાગવિદ્યાવૃતં ન પ્રકાશતે પશ્ચાદવિદ્યાવરણાપગમે પ્રકાશતે ઽતો નૈવમિતિ ચેન્ન ।
પ્રાગપિ સ્વરૂપસ્ય સ્વયંપ્રકાશમાનતાભ્યુપગમાત્ ।
તન્માત્રસ્ય ચાનન્દસ્યાપ્રકાશાનુપપત્તેઃ ।
પ્રકાશમાનો ઽપ્યાનન્દો ન વિશદઃ પ્રકાશત ઇતિ ચેન્ન ।
નિર્વિશેષત્વાત્ ।
વૈશદ્યાવૈશદ્યયોશ્ચ વિશેષનિબન્ધનત્વાત્ ।
યદ્ધિ સહ વિશેષૈઃ પ્રકાશતે તદ્વિશદમુચ્યતે ।
યત્તુ સાધારણધર્મૈઃ સહ તદવિશદમિતિ ।
અવિદ્યાવરણાપગમે પ્રકાશત ઇતિ ચ કો ઽર્થઃ ।
કિં પ્રતીયત ઇતિ ઉત પ્રત્યેતીતિ ।
નોભાવપિ ।
અનઙ્ગીકારાત્ ।
પ્રદીપઃ પ્રકાશત ઇતિ કો ઽથર્ ઇતિ ચેત્ ।
ભાસ્વરરૂપવાન્વર્તત ઇતિ ન કિઞ્ચિદેતત્ ।
તદિદં સૂચિતં હિશબ્દેન ।
*12,195*
નનુ નિર્વિશેષાં શૂન્યતાં મોક્ષમાચક્ષ્મહે ।
તલ્પ્રત્યયો ઽપિ હિ વ્યવહારાર્થમેવ ઉપાદીયતે નતુ કમપિ ધર્મં પ્રતિપાદયતિ ।
ઘટશૂન્યતા તુ સવિશેષા ઘટેન વિશેષિતત્વાત્ ।
તત્કથમતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
વિવક્ષિતાયા અપિ શૂન્યતાયા એવમેવાત્મશૂન્યતેત્યાત્ના વિશેષિતત્વેન સવિશેષત્વદર્શનાદમોક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથૈવમાત્મશૂન્યતાયા વિશેષે દૃશ્યમાને ઽપિ કેનચિદભિસન્ધિના નિર્વિશેષતોચ્યતે તત્રાહ- દૃશ્યમાન ઇતિ ॥
દૃશ્યમાને વિશેષે ઽપિ યદિ ચેદવિશેષતા ।
ઘટાભાવો ઽવિશેષઃ સ્યાત્ પાશ્ચાત્યશ્ચેદનાગતઃ

*12,195f.*
ન્યાયસુધા:
મોક્ષત્વેનાભિમતસ્ય શૂન્યભાવસ્યેતિ શેષઃ ।
ચેચ્છબ્દઃ સ્યાદિત્યર્થે ।
ભાવશબ્દઃ કર્તૃસાધનઃ ।
એવં તર્હિ ઘટશૂન્યતાપિ તેનૈવાભિસન્ધિના નિર્વિશેષા સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમિતિ ।
પૂર્વપક્ષિણો ઽભિસન્ધિમુદ્ઘાટયતિ- પાશ્ચાત્યશ્ચેદિતિ ॥
આત્મશૂન્યભાવઃ ।
પાશ્ચાત્યો વિશેષરહિત ઇતિ ચેદિત્યર્થઃ ।
પાશ્ચાત્યત્વં ચાત્ર વ્યવહારાપેક્ષયા ।
*12,196*
તતશ્ચૈતદુક્તં ભવતિ ।
ઇદાનીં નિરૂપણસમયે વ્યવહારાર્થં કલ્પિતેનૈવ વિશેષેણાત્મશૂન્યભાવઃ સવિશેષ ઇવાભાતિ ।
અક્રિયમાણે તુ નિરૂપણે સ્વરૂપેણ નિર્વિશેષ એવેતિ ।
સિદ્ધાન્તિનો ઽભિસન્ધિમુદ્ઘાટતિ- આત્મગત ઇતિ ॥
એવં તર્હિ ઘટશૂન્યભાવો ઽપિ નિરૂપણ એવ સવિશેષો દૃશ્યતે ।
નિરૂપણમનાગતો ઽપ્રાપ્તસ્તુ નિર્વિશેષ એવેત્યસ્માભિરપિ શક્યતે વક્તુમિત્યર્થઃ ।
*12,197f.*
કિઞ્ચોક્તરૂપે શૂન્યવાદિમયાવાદિભ્યામુત્પ્રેક્ષિતે મોક્ષે ન કિઞ્ચિત્પ્રમાણમસ્તિ ।
તથાહિ ।
ન તાવદત્ર પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાદસ્યાથર્સ્ય ।
નાપ્યાગમઃ ।
વેદાદ્યાગમસ્ય શૂન્યવાદિના પ્રમાણત્વેનાનભ્યુપગમાત્ ।
તદીયાગમસ્યાસ્માભિરનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
માયાવાદિનં પ્રતિ તુ વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માદાત્મશૂન્યતા પુરુષાર્થો દુઃખનિવૃત્ત્યુપયોગિત્વાચ્છરીરાદિશૂન્યતાવદિત્યનુમાનમેવ વક્તવ્યમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"ન તૈર્વિના દુઃખહેતુરાત્મા ચેત્તે ઽપિ તાદૃશાઃ ।
નિર્દેષં દ્વયમપ્યેવં વૈરાગ્યં ચ દ્વયોસ્તતઃઽ; ઇતિ ।
તદિદં સત્પ્રતિપક્ષતયા નાનુમાનમિત્યાહ- ન મોક્ષ ઇતિ ॥
*12,198*
ન મોક્ષો વિમતો યસ્માદદેહો ઘટશૂન્યતા ।
યથેત્યુક્તે વદેત્ કિં સ યો ઽનુમામાત્રમાનકઃ

ન્યાયસુધા:
વિમતઃ શૂન્યભાવો બ્રહ્મભાવો વા ન મોક્ષ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
યસ્માદદેહ ઇતિ હેતુઃ અદેહત્વાદિતિ ।
ઘટશૂન્યતા યથેતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
યો ઽનુમામાત્રમાનકઃ સ ઇત્યુક્તે કિં વદેદિત્યનેનોક્તવિધયા પ્રમાણાન્તરાભાવં તત એવ સ્વાનુમાનસ્યાબાધિતવિષયત્વં ચ સૂચયતિ ।
ન ચ માયી વદેત્ તત્ર ...
*12,200*
ન્યાયસુધા:
અત્રાનુમાનવિષયે શ્રુતિમાલમ્બ્ય દૂષણં ન વદેત્ ।
તથાત્ર સ્વાભિમતે મોક્ષે શ્રુતિં પ્રમાણં નૈવ વદેદિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- પૂર્વેતિ ॥
... પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના ।
અમાનત્વાચ્છ્રુતેસ્તસ્ય ...
ન્યાયસુધા:
તસ્ય માયાવાદિનો મતે શ્રુતેરમાનત્વાત્ ।
કથમ્ ।
"પ્રામાણ્યાદિ ચ વેદસ્યઽ; ઇત્યાદિના પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના ।
નનુ ન સર્વો વેદો ઽતત્ત્વાવેદકઃ કિન્તુ વિધિનિષેધાત્મક એવ ।
અતથાભૂતાસ્તુ વેદાન્તાસ્તત્ત્વાવેદકા ઇતિ ચેન્ન ।
સર્વધર્મોજ્ઝિતસ્યાસ્ય કિં શાસ્ત્રેણાધિગમ્યત ઇત્યાદિના પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મનાત્ર તત્ત્વે શ્રુતેરમાનત્વાત્ ।
અસ્તુ વા કથઞ્ચિત્ શ્રુતિઃ પ્રમાણમ્ ।
તથાપિ નાસ્મદનુમાનસ્ય તદ્બાધ ઇત્યાહ- ન ચેતિ ॥
... નચાદેહત્વવાદિની

શ્રુતિઃ કાચિદ્ ...
ન્યાયસુધા:
મુક્તાવિતિ શેષઃ ।
તથા તદભિમતમોક્ષવાદિનીત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
"અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસદ્ભાવાત્કથમદેહત્વવાદિની શ્રુતિર્નાસ્તીત્યુચ્યત ઇત્યત આહ- અદેહત્વમિતિ ॥
... અદેહત્વમપ્રાકૃતશરીરગા
ન્યાયસુધા:
યદસ્યાં શ્રુતાવદેહત્વમુચ્યતે તત્પ્રાકૃતશરીરરાહિત્યમેવ ।
નતુ સર્વથાપ્યદેહત્વમ્ ।
પ્રાકૃતશબ્દેન જડમુપલક્ષ્યતે ।
તદ્રાહિત્યં ચ ચતુર્થપાદોદિતપ્રકારેણ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
એવં"બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિરાશઙ્કય
વ્યાખ્યાતવ્યા ચ ।
અશરીરત્વશ્રુતેઃ કુતો ઽર્થસઙ્કોચઃ ક્રિયત ઇત્યત આહ- મોક્ષ ઇતિ ॥
મોક્ષે ભોગં યતો બ્રૂતે જક્ષન્ ક્રીડન્નિતિ શ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
"સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ક્રીડન્રમમાણઃ સ્ત્રીભિર્વા યાનૈર્વા જ્ઞાતિભિર્વાજ્ઞાતિભિર્વાઽ; ઇતિ શ્રુતિર્મોક્ષે સ્ત્ર્યાદિભોગં બ્રૂતે ।
ન ચાશરીરસ્યાસૌ સમ્ભવતીત્યતઃ સઙ્કોચ ઇત્યર્થઃ ।
*12,203*
પરકીયાનુમાનસ્ય પ્રતિપક્ષાન્તરમાહ નિર્દુઃખત્વાદિતિ
*12,204*
નિર્દુઃખત્વાન્ન તન્મોક્ષઃ પ્રતિપન્નં યથેતિ ચ ।
અનુમાદૂષણં કિં સ્યાદ્ વાદિનોઃ શૂન્યમાયિનોઃ

ન્યાયસુધા:
તચ્છૂન્યત્વં બ્રહ્મત્વં વા મોક્ષો ન ભવતિ નિર્દુઃખત્વાત્ પ્રતિપન્નં ઘટશૂન્યત્વં યથેતિ ચાનુમાયાઃ કિં દૂષણં સ્યાન્ન કિમપિ ।
શૂન્યશબ્દેન તદઙ્ગીકારવાન્ લક્ષ્યતે ।
શૂ(ન્યં ચ મા)ન્યશ્ચ માયી ચેતિ દ્વન્દ્વઃ ।
યદ્વા શૂન્યં ચ માયા ચેતિ દ્વન્દ્વઃ ।
તે વિદ્યેતે યયોરિતિ વ્રીહ્યાદિલક્ષણ ઇનિઃ ।
તત્ર ચ તદન્તવિધિરિષ્યતે ।
*12,205*
પ્રતિપક્ષાન્તરમાહ- દુઃખમિતિ ।
દુઃખં દુઃખાદભિન્નત્વાન્મોક્ષો ઽપિ સ્યાદસંશયમ્
*12,205f.*
ન્યાયસુધા:
મોક્ષ ઇતિ શૂન્યં બ્રહ્મ ચોચ્યતે ।
પ્રતિવાદિભ્યાં તથાભ્યુપગતત્વાત્ ।
સ મોક્ષો દુઃખાત્મા સ્યાત્ દુઃખાદભિન્નત્વાત્ ।
દુઃખપ્રતિયોગિકભેદ(રહિતત્વા)શૂન્યત્વાત્પ્રસિદ્ધદુઃખવત્ ઇત્યર્થઃ ।
શૂન્યબ્રહ્મણોર્દુઃખત્વે તદ્ભાવાપત્તિર્ન પુરુષાર્થ ઇતિ સિદ્ધયતિ ।
અપિશબ્દઃ પ્રતિપક્ષાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અસંશયમિતિ વ્યાપ્તેર્નિશ્ચિતત્વમાચષ્ટે ।
દુઃખપ્રતિયોગિકભેદાભાવઃ કુત ઇત્યત આહ- ભેદ ઇતિ ॥
ભેદે સદ્વૈતતૈવ સ્યાદ્ ...

ન્યાયસુધા:
દુઃખાત્ શૂન્યબ્રહ્મણોરિતિ શેષઃ ।
તથા ચાપસિદ્ધાન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ દુઃખાપાયસ્યાત્મનાશેન વિના દેહાદિનાશેનાપિ સમ્ભવાદન્યથાસિદ્ધિશ્ચ અનુમાનસ્ય ।
શરીરાદિશૂન્યતાપિ ન દુઃખધ્વંસોપયોગિત્વાત્પુરુષાર્થઃ ।
કિં નામાત્મનો નિર્દુઃખતાં પ્રતિ હેતુત્વાત્ ।
નહિ દુઃખં નશ્યત્વિતિ કશ્ચિદાશાસ્તે ।
અપિ તર્હિ નિર્દુઃખઃ સ્યામિતિ ।
નનુ શૂન્યભાવો બ્રહ્મભાવો વા ભવતાં સિદ્ધશ્ચેદપસિદ્ધાન્તઃ, ન ચેદાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
પરાનુમાને ઽપ્યાત્મશૂન્યતાયા અસિદ્ધત્વેનાશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
યત્પરપ્રસિદ્ધિમાત્રેણ પ્રતિપક્ષઃ સમ્ભવતીતિ ।
નનુ ભોગશ્રુતિઃ સગુણમુક્તિવિષયાસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
"પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ; ઇત્યુક્તવિરોધાત્ ।
નિર્દુઃખત્વાન્મોક્ષો ન ભવતીતિ વિરુદ્ધમિતિ ચેત્ ।
પરમેષ્યસ્ય આત્મનો નાશઃ પુરુષાર્થ ઇતિ કથં ન વિરુદ્ધમ્ ।
અથ સતો દુઃખાદ્ભેદે સદ્દ્વૈતતા સ્યાત્ ।
દુઃખં તુ મિથ્યેતિ ચેન્ન ।
અનુભવવિરોધાદેરુક્તત્વાત્ ।
બહુજીવવાદિનં પ્રતિ નાન્તિમાનુમાનમિતિ ન કુચોદ્યાવકાશઃ ।
*12,207*
તદેતત્સર્વમભિસઙ્ઘાયોપસંહરતિ- ઇત્યાદીતિ ॥
... ઇત્યાદ્યમિતદોષતઃ ।
હેયં માયામતેનૈવ સહ શૂન્યમતં બુધૈઃ ॥ મનુવ્_4,2.59દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સહૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
*12,211*
વિજ્ઞાનવાદ્યભિમતં મોક્ષસ્વરૂપમપ્યુક્તદોષેણાતિદિશતિ- એવમિતિ ॥
એવં વિજ્ઞાનવાદો ઽપિ ...

ન્યાયસુધા:
શૂન્યવાદિમાયાવાદ્યભિમતમોક્ષવદ્વિજ્ઞાનવાદ્યભિપ્રેતો ઽપિ મોક્ષો હેય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વિજ્ઞાનવાદિનો વિજ્ઞાનં તત્ત્વમાહુઃ તસ્યાપિ ક્ષણિકત્વં સ્વકર્મકપ્રકાશકત્વલક્ષણં સ્વપ્રકાશત્વં ચ ।
નચૈવં પૂર્વકાવિત્યતો વૈષમ્યાત્કથમતિદેશ ઇત્યત આહ- જ્ઞાનેતિ ॥
... જ્ઞાનમાત્રવિશેષતઃ ।
તસ્યાપિ ભઙ્ગુરત્વાદિવિશેષમપહાય હિ ।
અદ્વૈતતામતં સાક્ષાદુક્તદોષસ્તતો ભવેત્ ॥ મનુવ્_4,2.60બ્-f ॥
*12,211f.*
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનમાત્રં ચાસૌ વિશેષશ્ચ જ્ઞાનમાત્રવિશેષઃ ।
તમિતિ દ્વિતીયાર્થે તસિઃ ।
યસ્માત્જ્ઞાનમાત્રવિશેષં તસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભઙ્ગુરત્વાદિવિશેષમપ્યપહાય વિજ્ઞાનવાદો ઽપ્યદ્વૈતતામતં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
ન વિદ્યતે દ્વૈતં યસ્ય તત્ત્વસ્ય તદદ્વૈતં તસ્ય ભાવો ઽદ્વૈતતા ।
તસ્યા મતમદ્વૈતતામતમ્ ।
તતઃ કારણાદુક્તદોષો ઽપિ સમો ભવેત્ ।
*12,212*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
અસ્તુ વિજ્ઞાનવાદસ્ય પૂર્વસ્માત્કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
તથાપિ સ પ્રકૃતાનુપયોગિત્વાન્નાદરણીયઃ ।
મોક્ષસ્વરૂપં તુ પ્રકૃતં સમાનમ્ ।
પ્રતિપન્નં જીવભાવં વિહાયાદ્વિતીયવિજ્ઞાનત્વાપત્તિર્મુક્તિરિતિ વિજ્ઞાનવાદિનાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અતો યુક્ત એવાતિદેશ ઇતિ ।
યદ્વા જ્ઞાનમાત્રવિશેષં તસ્ય ભઙ્ગુરત્વાદિવિશેષં ચાપહાય વિજ્ઞાનવાદો ઽપિ સાક્ષાદદ્વૈતતામતં જ્ઞાતવ્ય ઇત્યનેનેદમભિપ્રૈતિ ।
ન કશ્ચિદ્વિજ્ઞાનવાદસ્ય પૂર્વાભ્યાં વિશેષઃ ।
જ્ઞાનમિતિ વિશેષસ્ય શબ્દમાત્રત્વેન હેયત્વાત્ ।
ન હિ જ્ઞાનત્વં નામ ધર્મો ઽભ્યુપગમ્યતે પરેણ ।
ભઙ્ગુરત્વાદિકં તુ તેનૈવ કલ્પિતમિત્યુક્તત્વાદ્ધેયમેવ ।
નતુ વસ્તુતો મતભેદહેતુઃ ।
યથોક્તં"તત્ર સન્તતિભેદશ્ચઽ; ઇત્યાદિ ।
અતો યુક્તો ઽતિદેશ ઇતિ ।
અતિદેશપ્રકારસ્તુ સ્પષ્ટ એવ ।
*12,213*
અનુમાનાન્તરમપિ તન્નિરાસાર્થમાહ- કાલ ઇતિ ॥
કાલો ન કેવલજ્ઞાની કાલત્વાત્ પ્રતિપન્નવત્ ।
એતયાનુમયા રોધાન્ન તાદૃઙ્મોક્ષરૂપતા

*12,213f.*
ન્યાયસુધા:
મોક્ષકાલો ઽદ્વિતીયજ્ઞાનવાન્ન ભવતીત્યર્થઃ ।
પ્રતિપન્નવદ્વર્તમાનકાલવત્ ।
રોધાદ્વિરોધાત્ ।
તાદૃક્ મોક્ષરૂપં યસ્યાત્મનો ઽસૌ તાદૃઙ્મોક્ષરૂપસ્તસ્ય ભાવસ્તત્તા ।
જ્ઞાનાતિરિક્તસ્ય કલ્પિતત્વાદ્વર્તમાનકાલો ઽપિ કેવલજ્ઞાનીતિ ચેન્ન ।
મુક્તિસંસારયોરવિશેષાપત્તેઃ ।
યસ્તુ વિશેષો ઽઙ્ગીક્રિયતે તદભાવ એવાનેન સાધ્યતે ।
*12,214*
જ્ઞાનવ્યતિરિક્તં કિમપિ નાસ્તીતિ મતે કાલો ઽપિ નાસ્ત્યેવ ।
અતઃ કિમાશ્રયાનુમાનપ્રવૃત્તિરિત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ કાલો ઽપિ નેત્યાહ કદેતિ પ્રશ્ન ઉત્તરમ્ ।
કિં વક્ષ્યતિ ... ॥ મનુવ્_4,2.62અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
આહ વિજ્ઞાનવાદી ।
તદા કદા કાલો નેતિ પ્રશ્ને પરેણ કૃતે સતિ કિમુતરમસૌ વક્ષ્યતિ ।
નિરધિકરણસ્યાભાવસ્ય નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્કાલો નેત્યેતદપિ દુર્નિરૂપમાપદ્યેતેત્યર્થઃ ।
મોક્ષાવસ્થાયાં કાલો નેત્યુત્તરં વક્ષ્યામીત્યાશઙ્ક્યાહ- યદેતિ ॥
... યદાવસ્થાં વદેત્ સા પક્ષતાં વ્રજેત્

*12,215*
ન્યાયસુધા:
વદેત્કાલાભાવાધિકરણત્વેનેતિ શેષઃ ।
તર્હિ સા મોક્ષાવસ્થા પૂર્વાનુમાને પક્ષતાં વ્રજેત્ ।
પક્ષશબ્દેન તદેકદેશો ધર્મી લક્ષ્યતે ।
મોક્ષાવસ્થા ન કેવલજ્ઞાનવતીતિ પ્રતિજ્ઞાસ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં તર્હિ કાલત્વાદિતિ હેતુઃ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ સ્યાદિત્યત આહ- અવસ્થાત્વાદિતિ ॥
અવસ્થાત્વાદિતિ હ્યેવ હેતુઃ ...

ન્યાયસુધા:
યદાવસ્થા પક્ષીક્રિયતે તદાવસ્થાત્વાદિત્યેવ હિ હેતુરુચ્યતે ન કાલત્વાદિત્યતો નોક્તદોષઃ ।
એવં સંસારાવસ્થૈવ દૃષ્ટાન્તીક્રિયત ઇતિ ન દૃષ્ટાન્તદોષો ઽપીતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રથમોક્તપક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાનાં ત્યાગે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
કાલાભાવસ્યાવસ્થામધિકરણં વદતા ન કિઞ્ચિદાત્મહિતમાચરિતમ્ ।
અનુમાનાન્તરવિરોધસ્યાપરિહાર્યત્વાત્ ।
નહિ પ્રતિવાદિનિગ્રહમાત્રેણ વિરુદ્ધં તત્ત્વં વ્યવતિષ્ઠતે ।
મા હિ ભૂત્કસ્મિંશ્ચિદનુમાને સદ્દૂષણદ્વયેન દૂષિતે ઽધિકત્વેન ચ પ્રતિવાદિનિ નિગૃહીતે તસ્ય સદનુમાનત્વમિતિ પ્રદર્શનાર્થમેવાનુમાનાન્તરમુપન્યસ્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ કાલાભાવમેવ નિરાકુર્મ ઇત્યાશયવાનાહ- સાપીતિ ॥
... સાપિ કદેતિ ચ ।
પૃષ્ટે કાલશ્ચ વક્તવ્યો નાકાલત્વં તતો ભવેત્ ॥ મનુવ્_4,2.63બ્-દ્ ॥
*12,216*
ન્યાયસુધા:
મોક્ષાવસ્થાં કાલાભાવસ્યાધિકરણત્વેન વદતા સા મોક્ષાવસ્થાત્રપ કદેતિ કેનચિત્પૃષ્ટે ભાવનાપરિપાકોત્તરકાલ ઇત્યવસ્થાધિકરણત્વેન કાલ એવ વક્તવ્યઃ ।
નહ્યેવં કદાપિ ન પ્રષ્ટવ્યમિતિ નિયામકમસ્તિ ।
તતઃ કાલસ્ય સર્વથાપરિહાર્યત્વાદકાલત્વં કાલાભાવો ન ભવેત્ ।
તથાચ તદાશ્રયેણ પ્રથમાનુમાનમપિ પ્રવર્ત્સ્યતીતિ ।
*12,217*
નનુ કાલાભાવાદાશ્રયાસિદ્ધિમાદ્યાનુમાનમ્ ।
યદત્રોક્તં કદેતિ તદસત્ ।
પ્રતિયોગ્યધિકરણમેવ હ્યભાવસ્યાધિકરણમ્ ।
નચ કાલસ્ય કાલો ઽધિકરણમ્ ।
યેન તદભાવઃ કાલાધિકરણઃ સ્યાત્ ।
અતઃ કદેતિ પ્રશ્ન એવાનુપપન્નઃ ।
કિમુત્તરેણેતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ કાલવિશેષમધિકરણત્વેનાનુપાદાય કાલં નિષેધતા સામાન્યનિષેધ એવ કૃતઃ સ્યાત્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- નેતિ ॥
ન કાલ ઇતિ સામાન્યનિષેધે કાલગપ્રમા ।
નિરુણદ્ધિ ... ॥ મનુવ્_4,2.64અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કાલો નેતિ સામાન્યતો નિષેધે ક્રિયમાણે હિ કાલસ્ય સ્વરૂપમેવ નિષિદ્ધં સ્યાત્ ।
તથા ચ કાલં ગચ્છતિ વિષયીકરોતીતિ કાલગા પ્રમા સાક્ષી (નિરુ)વિરુણદ્ધિ ।
સ હિ પૂર્વોત્તરકોટિરહિતતયા કાલસદ્ભાવં ગૃહ્ણાતીતિ ।
ન કેવલમયં સાક્ષિવિરોધો વિજ્ઞાનવાદિનઃ કિં નામ પૂર્વાભ્યાં સહ ત્રયાણાં ચેત્યાહ- સમશ્ચેતિ ॥
... વક્તવ્યો નાકાલત્વં તતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
ઉક્તાઃ પ્રત્યુક્તાઃ ।
*12,218f.*
નનુ કથં શૂન્યવાદિમાયાવાદિનોરયં સાક્ષિવિરોધઃ ।
તાભ્યાં કાલાભાવસ્યાનભ્યુપગતત્વાત્ ।
યથા હિ લોકે ઽનેકેષુ માયામયાન્ ગજતુરગાદીન્પશ્યત્સુ યસ્ય કારણવિશેષેણ માયાપગચ્છતિ સ એવ તાન્ન પશ્યતિ અન્યે તુ પશ્યન્ત્યેવ ।
તથા દ્વૈતદર્શનકારણમજ્ઞાનં યસ્યાપગતં સ એવ તન્ન પશ્યતિ ।
અન્યેષાં તુ કાલાદિપ્રપઞ્ચદર્શનમનુવતર્ત એવેતિ ખલુ તાભ્યામભ્યુપેતમિત્યત આહ- એકેતિ ॥
*12,219*
એકજીવત્વપક્ષે તુ કાલાભાવાદિયં પ્રમા ।
કુપિતા ... ॥ મનુવ્_4,2.65અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સત્યમેવં બહુજીવવાદિનઃ શૂન્યવાદિનો માયાવાદિનશ્ચ મતમ્ ।
નચ તયોરસ્માભિઃ સાક્ષિવિરોધો ઽભિહિતઃ ।
કિં તર્હ્યેકમુક્તિરેવ સર્વમુક્તિઃ એકસ્મિન્મુક્તે ન કિઞ્ચિદવશિષ્યત ઇત્યેકજીવવાદપક્ષે તુ મુક્તૌ કાલાભાવાભ્યુપગમાદિયં પ્રમા સાક્ષિરૂપા કુપિતા વિરોધિની ભવત્યેવ ।
શૂન્યવાદિમાયાવાદિનૌ પ્રતિ સાક્ષિવિરોધાભિધાનમસઙ્ગતમ્ ।
કાલાભાવાભ્યુપગમે ઽપીદાનીં તસ્યાપ્રસ્તુતત્વાદિત્યત આહ- કાલમિતિ ॥
... કાલમાદાય દ્વૈતમેવોપપાદયેત્

ન્યાયસુધા:
ઇયં પ્રમેતિ વર્તતે ।
આધાય ઉપપાદ્ય ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
અદ્વિતીયસ્ય શૂન્યસ્ય બ્રહ્મણો વાત્તસ્થાનં મુક્તિરિતિ તાવદેકજીવવાદિભ્યાં તાભ્યામભિધીયતે ।
તત્ર વયં બ્રૂમઃ ।
કાલસદ્ભાવાન્નાદ્વૈતત્વમુપપદ્યત ઇતિ ।
તત્ર પરઃ કાલો ઽપિ નાસ્તીતિ વદતિ તદા સાક્ષિવિરોધો ઽભિધીયત ઇત્યેતાં સઙ્ગતિમાશ્રિત્યાતિદેશઃ કૃતો ન ત્વાશ્રયાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગેનેતિ ।
*12,220*
વાદિત્રયસાધારણમનુમાનાન્તરમાહ- વિમત ઇતિ ॥
વિમતઃ પ્રપઞ્ચવાન્ કાલઃ કાલત્વાત્ પ્રતિપન્નવત્ ।
ઇતિ ચાન્યાનુમૈકત્વં જીવસ્ય વિનિવારયેત્

ન્યાયસુધા:
કાલઃ પ્રપઞ્ચવાનિત્યુક્તે સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્ ।
અતો વિમત ઇત્યુક્તમ્ ।
મોક્ષકાલ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય સ્પષ્ટીકરણાય કાલ ઇત્યુક્તમ્ ।
કાલાભાવસ્યાનુપદમેવ નિરસ્તત્વાન્નાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
પ્રપઞ્ચો વિયદાદિઃ પ્રતિપન્નો વર્તમાનકાલઃ ।
પૂર્વોક્તમેવેદં કુતઃ પુનરુચ્યત ઇત્યાશઙ્કાનિરાસાયોક્તમન્યાનુમા ચેતિ ।
યદ્યપિ દ્વયોર્ધર્મ્યાદિકં પ્રયોજનં ચ સમાનમ્ ।
તથાપિ પૂર્વમદ્વૈતનિષેધમુખેન પ્રવૃત્તમ્ ।
ઇદં તુ પ્રપઞ્ચવિધિમુખેનેતિ ભેદઃ ।
જીવસ્ય મુક્તસ્ય ।
*12,221*
ઉક્તાતિદેશેનાદ્વૈતમતાન્તરાણિ દૂષયતિ- કાલેતિ ॥
કાલશબ્દેશ્વરૈકત્વમતાન્યપ્યેવમેવ હિ ।
નિરાકૃતાનિ ... ॥ મનુવ્_4,2.67અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યદનુવિદ્ધં પ્રતીયતે તત્તત્રારોપિતમ્ ।
યથેદમાકારે રજતમ્ ।
કાલાનુવિદ્ધં ચ સમસ્તં પ્રતિભાતિ ।
તસ્માત્તત્રૈવારોપિતમ્ ।
સ એવ તુ પરમાર્થઃ ।
અતસ્તન્માત્રાવસ્થાનં મુક્તિરિતિ કાલૈકત્વવાદિનઃ ।
એવમેવ શબ્દૈકત્વવાદિનો વૈયાકરણાઃ પ્રાહુઃ ।
યથા"ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદૃતે ।
અનુવિદ્ધમિવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન ગમ્યતેઽ; ઇતિ ।
શૈવૈકદેશિનઃ સ્વાગમમાશ્રિત્યેશ્વરૈકત્વમાહુઃ ।
કથં નિરાકૃતાનીત્યત આહ- તેષાં ચેતિ ॥
... તેષાં ચ સમત્વાત્ પક્ષદોષયોઃ

*12,221f.*
ન્યાયસુધા:
તેષાં શૂન્યવાદિપ્રભૃતીનાં એતેષાં ચ પક્ષસ્તાવત્સમાન એવ ।
શૂન્યાદિશબ્દભેદસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ ।
પ્રતિપન્નસ્વરૂપજીવવિનાશાદેઃ સર્વૈરભ્યુપગતત્વાત્ ।
અતઃ પરમેષ્યનાશેનાપુરુષાર્થત્વમિત્યાદિદોષો ઽપિ સમાન એવેતિ ।
અનુમાનં તુ પ્રત્યક્ષવિરોધાદિના દુષ્યમેવ ।
તથાઽગમો ઽપીતિ સ્ફુટત્વાન્નોક્તમ્ ।
*12,223*
વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકાભિમતં મોક્ષં નિરૂપયતિ- જ્ઞાનમિતિ ॥
જ્ઞાનં સ્વરસભઙ્ગયેવ નિત્યસન્તામિષ્યતે ।
બૌદ્ધાભ્યામપરાભ્યાં તુ ... ॥ મનુવ્_4,2.68અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એવશબ્દેન વિષયસમ્બન્ધં વ્યાવર્તયતિ ।
ઇષ્યતે મુક્તૌ ।
અયમર્થઃ ।
જ્ઞાનમેવાત્મા ।
તચ્ચ જ્ઞાનં સ્વભાવેનૈવ ભઙ્ગુરમ્ ।
અત એવ ક્ષણિકમ્ ।
તત્સન્તાનસ્તુ નિત્યઃ ।
તસ્યાનાદિવાસનાવશાદ્યો વિષયોપરક્તસ્યોત્પાદઃ સ સંસારઃ ભાવનાપ્રકર્ષવશેન વસાનાયામુત્સન્નાયાં યો વિષયોપપ્લવં વિના શુદ્ધસ્યૈવાદયઃ સ મોક્ષઃ ઇત્યુભયસમાનમ્ ।
સૌત્રાન્તિકાસ્તુ સંસારે સાકારત્વં મુક્તૌ નિરાકારત્વં ચ વિશેષમાહુરિતિ ।
*12,224*
નિરાકરોતિ- તત્રાપીતિ ॥
... તત્રાપ્યુક્તાનુમા રિપુઃ

ન્યાયસુધા:
વિમતઃ કાલો ન નિર્વિષયૈતજ્જ્ઞાનસન્તતિમાન્ કાલત્વાદિદાનીન્તકાલવદિત્યાદિરુક્તા ઉક્તસરૂપા અનુમા રિપુર્વિરોધિનીત્યથર્ઃ ।
*12,225*
અનુમાનાન્તરમાહ- મોક્ષ ઇતિ ॥
મોક્ષો ન શુદ્ધવિજ્ઞાનસન્તાની કાલગત્વતઃ ।
પ્રતિપન્નો યથેત્યેતદનુમાનં તદુત્તરમ્

ન્યાયસુધા:
શુદ્ધવિજ્ઞાનસન્તાની(તિ) નિર્વિષયચિત્સન્તાનસમ્બન્ધી ।
કાલગત્વતઃ કાલસમ્બન્ધિત્વાત્ ।
પ્રતિપન્નઃ સંસારઃ ।
તદુત્તરં તત્પક્ષસ્ય દૂષણમ્ ।
અપ્રામાણિકશ્ચાયં મોક્ષઃ ।
પૂર્વવત્પ્રત્યક્ષાગમયોરભાવાત્કેવલાનુમાનાનિ વાચ્યાનિ ।
તત્રાહ- અનુમાનાનીતિ ॥
અનુમાનાનિ સર્વાણિ પ્રતિસાધનયોગતઃ ।
નિષિદ્ધાન્યુક્તભઙ્ગયૈવ ... ॥ મનુવ્_4,2.70અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઉક્તભઙ્ગયૈવ પ્રતિસાધનસમ્બન્ધેન ।
શ્રુતિવિરુદ્ધત્વેન કાલાત્યયાપદિષ્યાનિ ચેતિ ભાવેનાહ- શ્રુતયશ્ચેતિ ॥
... શ્રુતયશ્ચાસ્મદુક્તિગાઃ

ન્યાયસુધા:
ઉચ્યત ઇત્યુક્તિઃ અસ્મદુક્તિં ગચ્છન્તિ પ્રતિપાદયન્તીત્યસ્મદુક્તિગાઃ ।
અસ્મદભિમતમેવ મોક્ષસ્વરૂપં પ્રતિપાદયન્તીત્યર્થઃ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યં તુ પ્રાગેવ સમર્થિતમિતિ ।
*12,226*
સાઙ્ખયાદ્યભિમતં મોક્ષમનુવદતિ- સાઙ્ખયેતિ ॥
સાઙ્ખયનૈયાયિકાદ્યાશ્ચ પ્રાહુર્મોક્ષં તુ નિસ્સુખમ્
ન્યાયસુધા:
આદ્યગ્રહણેન વૈશેષિકા ઉચ્યન્તે ।
યથા પૂર્વે ઽનુપપન્નભાષિણસ્તથૈતે ઽપીતિ જ્ઞાપનાર્થશ્ચશબ્દઃ ।
કુત એવં પ્રાહુરિત્યત આહ- ઇચ્છેતિ ॥
ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાદેરપિ સર્વાત્મના લયમ્

તત્રાહુર્ ...
ન્યાયસુધા:
તત્ર મુક્તાવિચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાદેરપિ લયમાહુઃ ।
સુપ્તિપ્રલયવૈલક્ષણ્યં દર્શયિતું સર્વાત્મનેત્યુક્તમ્ ।
નિવૃત્તજાતીયસ્ય તસ્મિન્નેવાત્મનિ પુનરનુત્પાદઃ સર્વાત્મના લયઃ ।
આદિપદેન બુદ્ધિદુઃખધર્માધર્માણાં શરીરેન્દ્રિયાણાં ચ ગ્રહણમ્ ।
*12,229*
તતશ્ચાયમાશયઃ ।
ન તાવન્મુક્તસ્ય સુખમનાદીત્યુપપદ્યતે ।
સંસારે ઽપિ તત્પ્રતિભાસપ્રસઙ્ગાત્ પ્રતિભાસત એવેતિ ચેન્ન ।
પ્રતિભાસમાનસ્યાનાદિતાયાં સાધનોપાદાનવૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
અવ્યક્તત્વાત્સંસારે ન પ્રતિભાસતે વ્યક્તત્વાત્તુ મુક્તૌ પ્રતિભાસત ઇતિ ચેન્ન ।
અવ્યક્તિર્હિ પ્રતિભાસાભાવો વ્યક્તિશ્ચ પ્રતિભાસઃ ।
તતશ્ચાપ્રતિભાસાન્ન પ્રતિભાસતે પ્રતિભાસનાચ્ચ પ્રતિભાસત ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રતીતિકારણાન્તઃકરણસદ્ભાવે સંસારે ન પ્રતીયતે ।
મુક્તૌ તુ તદપગમે પ્રતીયત ઇતિ સુભાષિતમ્ ।
આવૃતત્વાન્ન પ્રતીયત ઇતિ ચેન્ન ।
મૂર્તત્વાભાવેનાવરણાનુપપત્તેઃ ।
તદનિરૂપણાચ્ચ ।
સુખમિવ તત્પ્રતીતિરપ્યનાદિશ્ચેત્કિમાવરણકૃત્યમ્ ।
વિષયવિષયિભાવઃ પ્રતિબધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
નિર્વિષયાયાઃ પ્રતીતેરનુપપત્તેઃ ।
સુખતત્પ્રતીત્યોરનાદિતાયાં પ્રમિતાયામેવ ચૈષા કલ્પના યુક્તા ।
નચ તત્ર પ્રમાણં પશ્યામઃ ।
તતઃ સુખસ્ય તત્પ્રતીતેશ્ચ મુક્તાવુત્પત્તિરેવ વક્તવ્યા ।
સાપિ ન સમ્ભવતિ ।
કારણાભાવાત્ ।
શરીરે સતિ તદાશ્રયેન્દ્રિયસદ્ભાવઃ, તૈરર્થાલોચનં, તતઃ પૂર્વાનુભૂતસારૂપ્યેણેષ્યાનિષ્યસાધનત્વાનુમાનં, તસ્માદિચ્છાદ્વેષૌ, તાભ્યાં પ્રયત્નઃ, તતશ્ચેષ્યસાધનોપાદાનં, અનિષ્યસાધનહાનં ચ, તતઃ સુખોત્પાદઃ, તદનન્તરં તત્પ્રતીતિરિત્યેવ દૃષ્ટકારણક્રમઃ ।
અદૃષ્ટં ચ સર્વત્ર વિજયતે ।
ન ચૈષ કારણપ્રવાહો મુક્તાવસ્તિ ।
તત્સદ્ભાવે દુઃખસ્યાપિ પ્રસઙ્ગેન મુક્તત્વવ્યાઘાતાત્ ।
તસ્માત્સુખરહિત એવ મોક્ષઃ ।
*12,232*
કથમયં પુરુષાર્થ ઇતિ ચેત્ શરીરં ષડિન્દ્રિયાણિ ષડ્વિષયાઃ ષડ્બુદ્ધયઃ સુખં દુઃખં ચેત્યેકવિંશતિભેદદુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિત્વાદિતિ બ્રૂમઃ ।
દુઃખનિવૃત્તિઃ પુરુષાર્થ એવ ન ભવતિ ।
તદીયપુરુષાર્થત્વસ્ય સોપાધિકત્વાત્ ।
સુખં દુઃખાભાવે સત્યેવ ભવતીતિ સુખાર્થં દુઃખાભાવો મૃગ્યતે ન તુ સ એવ પુરુષસ્ય સમીહિત ઇતિ ચેત્ (ન) ।
વિપર્યયસ્યાપિ સદ્ભાવાત્ ।
ભોજનાદિસુખે સત્યેવ બુભુક્ષાદિદુઃખં નિવર્તત ઇતિ દુઃખનિવૃત્ત્યર્થમેવ ભોજનાદિસુખં મૃગ્યતે ન પુનસ્તદેવ પુરુષસ્ય સમીહિતમિતિ કલ્પ્યતે ।
ક્વચિદ્દુઃખનિવૃત્ત્યભાવે ઽપિ સુખસ્યેષ્યમાણત્વાદિતિ ચેન્ન ।
દુઃખનિવૃત્તિરપિ ક્વચિત્સુખાભાવે ઽપીષ્યમાણત્વાત્ ।
દુઃખનિવૃત્તૌ સત્યાં સુખમેવ ભવિષ્યતીત્યભિસન્ધિસ્તાવદસ્તીતિ ચેત્ ।
સુખાવસ્થાયાં નિયતો દુઃખવિરહો ભવતીત્યભિસન્ધેસ્તત્રાપિ સદ્ભાવાત્ ।
તસ્માદ્યદ્યપિ દુઃખાભાવે સુખં સુખે ચ દુઃખાભાવો નિયતઃ ।
તથાપિ પરસ્પરં નિરપેક્ષમેવ પુરુષાર્થત્વમનયોઃ ।
ઇચ્છાયા અસઙ્કીણર્વિષયત્વાદિતિ ।
*12,236f.*
ભવતિ દુઃખહાનિઃ પુરુષાર્થઃ કિં ત્વનુભૂયમાનતયા ।
નહિ વિષાદિજન્યમોહાવસ્થાયાં દુઃખનિવૃત્તિરિતિ તત્ર પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે ।
તસ્માન્મોક્ષે દુઃખહાનેરનનુભૂયમાનત્વાન્ન પુરુષાર્થત્વમિતિ ચેન્ન ।
પુત્રાદિવિયોગજન્યદુઃખહાનિમિચ્છતાં કેષાઞ્ચિદ્વિષશસ્ત્રોદ્બન્ધનાદાવપિ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
પ્રેક્ષાવન્તો નૈવં કુર્વન્તીતિ ચેન્ન ।
પુરુષાર્થત્વાવિરોધાત્ ।
નહિ પરદારેષુ શાસ્ત્રનિષેધાઙ્કુશવારિતઃ પ્રેક્ષાવન્તો નાભિવર્તન્ત ઇતિ ન તત્ર કામઃ પુરુષાર્થઃ ।
અપિ ત્વલ્પીયઃ સુખં મહીયાનનર્થ ઇતિ નિવૃત્તિઃ ।
તથા વિષાદાવપિ પ્રવૃત્તસ્ય શાસ્ત્રે ગર્હિતત્વાદલ્પીયાનનર્થો નિવર્તતે મહીયાન્પ્રવર્તત ઇતિ ન તે પ્રવર્તન્તે ।
ઇયમેવ હિ પ્રેક્ષા યત્પુરુષાર્થે ઽપિ શાસ્ત્રલોકવિરોધપરામર્શઃ ।
સ્વરૂપેણેષ્યમાણતામાત્રનિબન્ધનત્વાત્પુરુષાર્થતાયાઃ ।
અત એવ યત્ર લોકશાસ્ત્રાવિરોધસ્તત્ર વ્યાધ્યાદિપરિપીડિતાઃ પ્રયગવારિપાતાનશનાદિનાપિ દેહં ત્યજન્તઃ પ્રેક્ષાવન્તો ઽપિ દૃશ્યન્તે ।
*12,237*
ન ક્વચિદ્દુઃખનિવૃત્તિમનુભવિષ્યામીતિ તત્સાધને પ્રવર્તન્તે ।
અપિ તુ દુઃખં હાસ્યામીતિ ।
અપિ ચ દુઃખનિવૃત્તેરનુભૂયમાનતામાત્રં વિવક્ષિતં, દુઃખનિવૃત્તિસત્તાપિ વા ।
આદ્યેશ્ચેત્તુષ્યતુ દુર્જનઃ ચરમે જન્મન્યનુભૂયત એવ ।
સમાધિભાવા(વધિવ)દાત્યન્તિકી દુઃખનિવૃત્તિરપ્યનાગતાવર્તમાનાપ્યચિરમનુભૂયત એવ ।
દ્વિતીયે તુ પ્રસક્તકણ્ટકાદિહેતુકદુઃખનિવૃત્તેરપુરુષાર્થત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વદાનનુભૂયમાનત્વાત્ ।
તથાત્વે વા વિષયાન્તરસઞ્ચારાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
નિવૃત્તેઃ સર્વદા તાદવસ્થ્યાત્ ।
તસ્માત્સુખરહિતો મોક્ષઃ પુરુષાર્થ ઇતિ ।
*12,264*
નિરાકરોતિ- નૈતદિતિ ॥
... નૈતદપ્યત્ર શોભનં ...

ન્યાયસુધા:
અત્ર મુક્તૌ ।
એતત્ સુખરાહિત્યમતમપિ ન શોભનમ્ ।
કુત ઇત્યત આહ- શ્રૂયત ઇતિ ॥
... શ્રુતયો યતઃ ।
મહાનન્દં ચ ભોગં ચ નિયમેન વદન્તિ હિ ॥ મનુવ્_4,2.72બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અત્રેતિ વર્તતે ।
ભોગમ્ તદનુભવમ્ ।
નિયમેન અવિગાનેન ।
ઇતિ શ્રુતીનાં પ્રસિદ્ધતામાચષ્ટે ।
તાશ્ચોદાહરિષ્યન્તે ।
*12,265*
નનુ"અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતેઽ; ઇતિ મુક્તસ્ય દુઃખવત્સુખસ્યાપિ હાનિઃ શ્રૂયતે ।
તથા"ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ; ઇતિ જ્ઞાનાભાવાચ્ચ ।
તત્કથમેતદિત્યતઃ સુખાસ્પૃષ્ટિશ્રુતિં તાવદ્વયાચષ્ટે- પ્રાકૃતેતિ ॥
પ્રાકૃતપ્રિયહાનિસ્તુ પ્રિયાસ્પૃષ્ટિરિતીર્યતે
ન્યાયસુધા:
અસ્યાં શ્રુતૌ પ્રાકૃતં યદન્તઃકરણપરિણતિરૂપં પ્રિયં તદ્ધાનિરેવ પ્રિયાસ્પૃષ્ટિરિતિશબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે ।
નતુ સર્વથા સુખાભાવઃ ।
*12,266*
એવં તર્હ્યપ્રિયાસ્પૃષ્ટિરપ્યેવં વિભાગેન વ્યાખ્યાતવ્યા ।
વિશેષાભાવાત્ ।
તથાચ મોક્ષે દુઃખસદ્ભાવ(પ્રાપ્તિરિ)પ્રસક્તિરિત્યત આહ- અપ્રિયમિતિ ॥
અપ્રિયં પ્રતિકૂલં તદવિશેષેણ શબ્દિતમ્

ન્યાયસુધા:
યસ્માત્સકલમપ્યપ્રિયં (દુઃખં) પ્રતિકૂલં મુમુક્ષોરનપેક્ષિતમ્ ।
તત્તસ્માદપ્રિયમત્રાવિશેષેણ શબ્દિતમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સર્વાત્મનાનિષ્યનિવૃત્તિર્મોક્ષ ઇતિ તાવદવિવાદં સર્વવાદિનામ્ ।
દુઃખં તુ યાદૃશતાદૃશમપ્યનિષ્યમેવ ।
અતો ન તદ્વિભાગેન વ્યાખ્યાતું યુક્તમિતિ ।
યદ્વા ।
યેન ન્યાયેન પ્રિયે વિભાગઃ ક્રિયતે તદવિશેષશ્ચેદપ્રિયે સ્યાત્તદા તદપિ વિભાગેન વ્યાખ્યાતવ્યં ભવેત્ ।
નચૈવમ્ ।
સામસ્ત્યેન પ્રિયહાનિરનિષ્યા ।
અનિષ્યપ્રાપ્તૌ ચ મોક્ષસ્યાપુરુષાથર્ત્વં સ્યાદિત્યતો હિ પ્રિયે વિભાગઃ કલ્પ્યતે ।
તથાચ વક્ષ્યામઃ ।
નચ સામસ્ત્યેન દુઃખહાનિરનિષ્યા ।
સર્વસ્યાપિ દુઃખસ્યાનિષ્ટત્વેન તદ્ધાનેરિષ્ટત્વાત્ ।
તર્હિ સર્વસ્યાપિ સુખસ્યેષ્ટત્વાત્ પ્રાકૃતસુખહાનિરપિ નાઙ્ગીકરણીયેતિ ચેન્ન ।
તસ્ય દુઃખાનુષક્તત્વેન વિષસમ્પૃક્તમધુવદનિષ્યપક્ષનિક્ષેપાદિતિ ભાવઃ ।
*12,267*
ઇતશ્ચ નાપ્રિયં પ્રાકૃતત્વેન વિશેષણીયમિત્યાહ- નાસ્તીતિ ।
નાસ્તિ હ્યપ્રાકૃતં દુઃખં સતો જીવસ્ય કુત્રચિત્
ન્યાયસુધા:
અપ્રાકૃતે દુઃખે સતિ તદ્વયાવૃત્તયે પ્રાકૃતમિતિ વિશેષણીયં સ્યાત્ ।
સતો મુક્તિયોગ્યસ્ય ।
જીવસ્યાપ્રાકૃતં દુઃખં નાસ્તિ પ્રમાણાભાવાત્ ।
અતો વ્યર્થં વિશેષણમિતિ ।
કુત્રચિત્ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચોક્તમિતિ શેષઃ ।
*12,268*
એવં તર્હ્યપ્રાકૃતસ્ય સુખસ્યાપ્યપ્રમિતત્વાત્તત્રાપિ વિશેષણપ્રક્ષેપેણ વ્યાખ્યાનમયુક્તમિત્યત આહ- પ્રિયમિતિ ॥
પ્રિયં સ્વરૂપમેવાસ્ય બલાનન્દાદિવાક્યતઃ

ન્યાયસુધા:
"બલમાનન્દ ઓજશ્ચ સહો જ્ઞાનમનાકુલમ્ ।
સ્વરૂપાણ્યેવ જીવસ્ય વ્યજ્યન્તે પરમાદ્વિભોઃઽ; ઇતિ શ્રુતિવાક્યાદસ્ય સતો જીવસ્ય પ્રિયં સ્વરૂપમેવેત્યવગમ્યતે ।
સ્વરૂપં ચાપ્રકૃતમ્ ।
અતસ્તદ્વયવચ્છેદાય વિશેષપ્રક્ષેપેણ વ્યાખ્યાનં યુજ્યતે ।
(એતેન) અનેન સુખસ્યોત્પત્તિમત્ત્વે યો દોષો ઽભિહિતઃ સો ઽનઙ્ગીકારપરાસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
સ્વરૂપત્વેનાનાદિત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
યદત્રોક્તં તદપ્યસત્ । આવૃતાઃ સન્તો વ્યજ્યન્ત ઇતિ શ્રુતત્વાત્ ।
આવરણં ચ માયાવિદ્યાદિસમાખ્યાતા પ્રકૃતિરેવ ।
નચ વિશદશ્રુતિસિદ્ધે ઽર્થે કાચિદનુપપત્તિઃ ।
જ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપત્વેનાનાદિત્વે ઽપ્યવિદ્યયા વિષયવિષયિભાવઃ પ્રતિબધ્યતે ।
નચોક્તદોષઃ ।
આત્મસ્વરૂપાદૌ તસ્યાપ્રતિબદ્ધત્વાત્ ।
*12,269*
ઉક્તમર્થં સંક્ષિપ્યાહ- હેયત્વાદિતિ ॥
હેયત્વાદપપ્રિયસ્યૈવ પ્રિયહાનેરનિષ્ઠતઃ ।
ન સમસ્તપ્રિયાભાવો મોક્ષે પ્રોક્તે તુ યુજ્યતે

ન્યાયસુધા:
અપ્રિયસ્ય દુઃખસ્ય હેયત્વાદેવેત્યેવશબ્દેન સર્વથેતિ સૂચયતિ ।
"અશરીરં વાવ સન્તમ્ઽ; ઇત્યસ્યાં શ્રુતૌ પ્રોક્તે મોક્ષે સમસ્તપ્રિયાભાવો ન વ્યાખ્યાતું યુજ્યતે ।
કુતઃ પ્રિયહાનેરનિષ્ટત્વતઃ ।
કિન્તુ પ્રાકૃતત્વવિશેષણપ્રક્ષેપેણેતિ તુશબ્દઃ ।
અપ્રિયહાનં ત્વવિશેષેણ વ્યાખ્યેયમિત્યુપસ્કર્તવ્યમ્ ।
તત્ર હેતુરપ્રિયસ્ય સર્વથા હેયત્વાદિતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
સતો જીવસ્યાપ્રાકૃતદુઃખાભાવાચ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*12,270*
નનુ સજ્જીવસ્યાપ્યપ્રિયં સ્વરૂપભૂતમપ્રાકૃતમસ્તિ ।
તત્કથમેતદિત્યત આહ- અપ્રિયસ્યેતિ ॥
અપ્રિયસ્ય સ્વરૂપત્વમસુરેષ્વેવ હિ શ્રુતમ્
ન્યાયસુધા:
અસુરાશ્ચ ન મોક્ષયોગ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
તાં શ્રુતિમર્થતઃ પઠતિ- અસુરા ઇતિ ॥
અસુરા નૈવમેવં ચ નૈવં ચાખિલમાનુષાઃ ।
ઇત્ય્ ... ॥ મનુવ્_4,2.76ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
અનેન"નિત્યાનન્દો નિત્યજ્ઞાનો નિત્યબલઃ પરમાત્મા ।
નૈવમસુરા એવમનેવં ચ મનુષ્યા ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
નિત્યત્વોક્ત્યા સ્વરૂપત્વં સિદ્ધમ્ ।
વૃત્તીનામનિત્યત્વાત્ ।
પરમાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
સજ્જીવ ઇતિ વા ।
નૈવમિતિ ।
એતદ્વિરુદ્ધસ્વભાવા ઇત્યર્થઃ ।
એવમનેવં ચેતિ ।
ઉભયસ્વભાવઃઽ; ઇત્યર્થઃ ।
અસુરા નૈવં, અખિલમાનુષા એવં ચ નૈવં ચેતિ યોજના ।
ઇતિ શ્રુતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
*12,271*
અપ્રિયહાનાવપિ સઙ્કોચઃ ક્રિયતામિત્યતિપ્રસઙ્ગં નિવારયતૈવ સામાન્યતઃ શ્રુતા પ્રિયાસ્પૃષ્ટિઃ કુતો વિશેષે ઽવસ્થાપ્યત ઇત્યાશઙ્કાપિ પરિહૃતા ।
નિયામકસ્ય સૂચિતત્વાત્ ।
તદેવ નિયામકં વિસ્પષ્ટમાચષ્ટે- આત્મેતિ ॥
... આત્મપ્રિયહાનાય કો યતેત ચ બુદ્ધિમાન્

ન્યાયસુધા:
આત્મા ચ તત્પ્રિયં ચેતિ આત્મપ્રિયમ્ ।
આત્મનઃ પ્રિયમિતિ વા ।
તદિચ્છતિ ચેતિ ચશબ્દઃ ।
*12,272*
યદિ પ્રિયાસ્પૃષ્ટિરવિશિષ્યા સ્યાત્તદા ન કશ્ચિત્પ્રેક્ષાવાન્મોક્ષમિચ્છેત્ ।
નાપિ તદર્થં પ્રયતેત ।
યદ્યપિ દ્વેષવશાત્પરકીયસુખહાનાદાવિચ્છાદિકં સમ્ભવતિ ।
તથાપિ ન કશ્ચિદ્ બુદ્ધિમાનાત્મનઃ સુખહાનમિચ્છતિ ।
તદર્થં પ્રયતતે વા ।
વૃત્તિરૂપસુખસ્યાનિષ્યભૂયિષ્ઠત્વાત્તત્ત્યા(ગેચ્છા)ગાયેચ્છાદિકં યુજ્યતે ।
સ્વરૂપસુખં તુ નિષ્કણ્ટકં કસ્માત્ત્યાજ્યમ્ ।
નચ તન્નાસ્તિ, શ્રુતિસિદ્ધત્વાત્ ।
કારણૈક્યનિમિત્તો હિ સુખસ્ય દુઃખાનુષઙ્ગઃ ।
નચાત્મસુખસ્ય કારણમસ્તિ ।
અશક્યં ચાત્મસુખહાનમ્ ।
નચાશક્યવિષયેચ્છાપ્રયત્નૌ બુદ્ધિમતઃ સમ્ભવતઃ ।
આત્મહાનં ખલુ વિનાશલક્ષણમનુત્પાદલક્ષણં ચ ન સમ્ભવતિ, નિત્યત્વાત્ ।
નાપિ વિયોગલક્ષણં, પરેષાં મતે વિભુત્વાત્ ।
અસ્માકં સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ ।
નાપ્યજ્ઞાનલક્ષણં સ્વપ્રકાશત્વાત્ ।
તદેવં બાધકસદ્ભાવાત્પ્રિયાસ્પૃષ્ટિર્વિશેષનિષ્ઠૈવ વ્યાખ્યેયા ।
તથાચ"અશરીરં વાવ સન્તમ્ઽ; ઇતિ શ્રુત્યુક્તોપપત્તિઃ શ્લિષ્યત ઇતિ ।
*12,275*
એવં સુખાસ્પૃષ્ટિશ્રુતિં વ્યાખ્યાય જ્ઞાનાભાવશ્રુતિં ચ વ્યાખ્યાતિ- સંજ્ઞેતિ ॥
સઞ્જ્ઞા નાસ્તીત્યપિ હ્યસ્ય નામુક્તજ્ઞેયતેતિ હિ
ન્યાયસુધા:
શ્રુતિર્વક્તીતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
"ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ; ઇત્યપિ શ્રુતિરસ્ય મુક્તસ્યામુક્તજ્ઞેયતા નાસ્તીત્યેવ વક્તિ ।
નતુ મુક્તો ન જાનાતીતિ ।
એકો હિશબ્દ એવાર્થઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ સ્વોક્તાર્થસ્ય શબ્દશક્ત્યનતિક્રમં સૂચયતિ ।
તથાહિ ।
પ્રેત્ય મરણાનન્તરં સંજ્ઞાં જ્ઞાનં નાસ્તીતિ તાવચ્છ્રૌતો ઽથર્ઃ ।
તત્ર પ્રકરણવશાત્પ્રેત્યેત્યેતન્મરણવિશેષમોક્ષાનન્તરમિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
જ્ઞાનં તુ મુક્તસમ્બન્ધિ પ્રતિષિધ્યમાનં તત્કર્તૃકમેવેતિ કલ્પને ન નિયામકં પશ્યામઃ ।
અતસ્તત્કમર્કસ્યૈવ જ્ઞાનસ્યાયં પ્રતિષેધો વિજ્ઞાયતે ।
સર્વથાજ્ઞે(યતાયાં વા) યાનાં ચાસત્ત્વં પ્રસજ્યત ઇત્યમુક્તજ્ઞેયતાનિષેધ ઇતિ કલ્પ્યતે ।
અમુક્તાનામપ્યસ્મદાદીનામપરોક્ષજ્ઞાનસ્યાયં પ્રતિષેધઃ ।
નારદાદિભિરાપરોક્ષ્યેણાસ્મદાદિભિશ્ચ શાસ્ત્રેણ તજ્જ્ઞાનાત્ ।
અત એવ સંશબ્દપ્રયોગ ઇતિ ।
*12,276*
નનુ સાધારણે વાક્યે મુક્તવિષયસ્ય જ્ઞાનસ્યાયં પ્રતિષેધો નતુ તત્કર્તૃકસ્યેતિ કુતઃ કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- ધર્મેતિ ॥
ધર્માનુચ્છિત્તિમેવાસ્ય યતો વક્તયુત્તરશ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
યતઃ કારણાત્"અયમાત્માનુચ્છિત્તિધર્મઃઽ; ઇત્યુત્તરશ્રુતિરસ્ય મુક્તાત્મનો ધર્માનુચ્છિત્તિમેવ વક્તિ ।
ન વિદ્યતે ઉચ્છિત્તિર્યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
અનુચ્છિત્તયો ધર્મા યસ્યાસાવનુચ્છિત્તિધર્મેતિ ।
તસ્માદેવં વ્યાખ્યાત ઇતિ ।
*12,278*
સ્યાદેતત્ ।
અનુચ્છિત્તિધર્મેત્યેતત્સઙ્ખયાદિધર્માણામનુચ્છિત્તિં વક્તીત્યપિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
યદ્વા ઉચ્છિત્તેરભાવો ઽનુચ્છિત્તિઃ સા ધર્મો યસ્યાસાવનુચ્છિત્તિધર્મેતિ ।
તત્કથમેતન્નિયામકમિત્યાશઙ્કાનિરાસાયાદિત એવ વાક્યં વ્યાચષ્ટે- આશઙ્કયેતિ ॥
આશઙ્કયાસ્ય જ્ઞાનહાનિં મૈત્રેય્યા મોહમાહ મામ્ ।
ભવાનિત્યુક્તવત્યા હિ નાહં મોહં વદામિ તે ।
ઇત્યુક્તવા યાજ્ઞવલ્ક્યો હિ સ્વરૂપાનાશમૂચિવાન્

ન્યાયસુધા:
"વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ; વિજ્ઞાનમૂર્તિરયમાત્માનાદિરપિ ચરમે જન્મન્યેતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય ભૂતાત્મકશરીરોત્પત્તિનિમિત્તમેવોત્પન્નવ્યવહારવિષયે ભૂત્વા પુનસ્તાનિ ભૂતાન્યન્વેવ તન્નાશનિમિત્તમેવ નિત્યો ઽપિ વિનશ્યતિ ।
*12,279*
વિનષ્ટવ્યવહાર(ગોચરો ભ)વિષયો ભવતિ ।
અપવ્રજ્યત ઇતિ યાવત્ ।
તતઃ પ્રેત્ય મોક્ષાનન્તરમસ્ય મુક્તસ્ય સંજ્ઞા જ્ઞાનં નાસ્તીત્યવિશદં યાજ્ઞવલ્ક્યવાક્યં શ્રુત્વા અસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનહાનિમાશઙ્કયાનેન વાક્યેન મુક્તો ન જાનાતીત્યુચ્યત ઇતિ મત્વા મૈત્રેય્યા"અત્રૈવ મા ભવાન્મોહાન્તમાપિપત્ઽ; ઇતિ વાક્યે ભવાન્માં પ્રતિ યદાહ મુક્તો ન જાનાતીતિ તન્મોહકમેવેત્યર્થમુક્તવત્યા ચોદિત ઇતિ શેષઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો ન વા અરે ઽહં મોહં બ્રવીમીત્યનેન જ્ઞાનોપદેશાય પ્રવૃત્તો ઽહં પરમપ્રિયાયૈ તે મોહં ન વદામીતિ પ્રતિજ્ઞામુક્ત્વા કથમિત્યાશઙ્કાયામવિનાશી વા અરે ઽયમાત્મેત્યાત્મસ્વરૂપસ્યાનાશમૂચિવાન્ ।
યદ્વા આશઙ્કયેતિ ણિજન્તાલ્લયપ્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સંમુગ્ધેન વચસાસ્યામૈત્રેય્યા જ્ઞાનહાનિમાશઙ્કયોચિવાનિતિ યોજના ।
તસ્યાસ્તથા શઙ્કા જાતેત્યત્ર કિં માનમિત્યત્રોક્તં મોહમાહ માં ભવાનિત્યુક્તવત્યા હીતિ વચનલિઙ્ગેનાશઙ્કા(વ)ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અયમર્થઃ સ્પષ્ટ એવ શ્રુતાવિતિ દ્વિતીયો હિશબ્દઃ ।
*12,280*
જ્ઞાનવિનાશવચનં મોહકમિત્યાક્ષેપે સ્વરૂપાનાશો ઽસઙ્ગતઃ કથમુક્ત ઇત્યત આહ- જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યેતિ ॥
જ્ઞાનરૂપસ્ય વિજ્ઞાનાનાશસ્તન્નાશ એવ યત્ ।
ઇતિ ... ॥ મનુવ્_4,2.79અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યત્ યસ્માજ્જ્ઞાનરૂપસ્તાવદાત્મા તસ્ય ચ વિજ્ઞાનનાશો નામ તન્નાશ એવ ।
નચાત્મનાશો ઽસ્તિ ।
તથા સતિ મુક્તેરપુરુષાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતો ન જ્ઞાનનાશો ઽસ્તિ ।
અત એવ ન મદ્વચનં તદર્થમ્, કિં ત્વમુક્તાનાં મુક્તવિષયે સંજ્ઞા નાસ્તિ, મુક્તાનામેવ વા વૃત્તિરૂપા સંજ્ઞા નાસ્તીત્યાદિરેવ મદ્વચનાર્થ ઇત્યભિપ્રાયવાન્સ્વરૂપાનાશમૂચિવાનિતિ સમ્બન્ધઃ ।
*12,281*
અસ્ત્વેવં સઙ્ગતિસ્તથાપિ જ્ઞાનં ન નશ્યતીતિ સાક્ષાદનુક્ત્વૈવં વચનં કિમર્થમિત્યત આહ- શૂન્યેતિ ॥
... શૂન્યમતોચ્છિત્ત્યૈ ...
ન્યાયસુધા:
ન કેવલમત્ર પ્રમેયનિરૂપણમાત્રાર્થં પ્રવૃત્તો યાજ્ઞવલ્ક્યઃ કિન્તુ પરી(ક્ષાયાં)ક્ષયા ।
અત એવ ન પ્રેત્ય જ્ઞાયત ઇતિ વિશદમનુક્ત્વા શઙ્કોત્પાદનાય ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ સાધારણં વાક્યમાહ ।
પરીક્ષા ચ સ્વાનભિમતનિરાસરૂપા ।
અત એવમુત્તરે દત્તે શૂન્યમતસ્યાત્મનાશલક્ષણસ્ય નિરસો ઽપિ કૃતો ભવતીતિ તદર્થં સ્વરૂપાનાશમૂચિવાન્ ।
યદર્થમાદિતો વાક્યં વ્યાખ્યાતં તદિદાનીમનુચ્છિત્તિધર્મેત્યેતદ્વયાચષ્ટે- પુનરિતિ ॥
... પુનરાનન્દપૂર્વકાન્ ।
ધર્માનાહાપ્યનુચ્છિન્નાંસ્ ...
*12,281f.*
ન્યાયસુધા:
સ્વરૂપાનાશમુક્ત્વા પુનરપિ મુક્તસ્યાનન્દપૂવર્કાન્ધર્માનનુચ્છિન્નાનાહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
સ્વરૂપાનાશોક્ત્યૈવ ધર્માનુચ્છિત્તિસિદ્ધૌ પુનરુક્તિરિયમિત્યત ઉક્તમાનન્દપૂર્વકાનિતિ ।
વાક્યોપક્રમે વિજ્ઞાનઘન એવેતિ વિજ્ઞાનસ્યાત્મસ્વરૂપત્વમુક્તં ન પુનરાનન્દપૂર્વકાનિતિ ।
વાક્યોપક્રમે વિજ્ઞાનઘન એવેતિ વિજ્ઞાનસ્યાત્મસ્વરૂપત્વમુક્તં ન પુનરાનન્દપૂર્વકાણામ્ ।
અતઃ સ્વરૂપાનાશોક્ત્યા વિજ્ઞાનાવિનાશ એવ સુજ્ઞાનો નાનન્દાદ્યવિનાશઃ ।
અતસ્તે ઽપિ વિજ્ઞાનવત્ આત્મસ્વરૂપભૂતા એવ નોચ્છિદ્યન્તે ઇત્યર્થપ્રતિપત્ત્યર્થમિદં વાક્યમિતિ ।
*12,282*
તાત્પર્યાન્તરં સૂચયતિ- તાર્કિકૈરિતિ ।
... તાર્કિકૈર્વિનિવારિતાન્
ન્યાયસુધા:
ઉક્તમેતત્પરીક્ષાયાં પ્રવૃત્તો યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇતિ ।
અતઃ સ્વરૂપાવિનાશમઙ્ગીકૃત્ય યે તાર્કિકા બુદ્ધિસુખાદીન્ધર્માન્મુક્તસ્ય વિનિવારયન્તિ તે ઽપ્યસમીચીનવાદિન ઇતિ જ્ઞાપનાયેદં વાક્યમિતિ ન પૌનરુક્ત્યદોષઃ ।
નનુ સ્વરૂપાવિનાશોક્ત્યા ધર્માવિનાશો ઽપિ સિદ્ધ એવ ।
સત્યમ્ ।
સ્વમતરીત્યા તત્ ।
તાર્કિકાસ્તુ ન જ્ઞાનસુખાદીનામાત્મસ્વરૂપત્વં મન્યન્તે ।
અતઃ કિમિદાનીં મોક્ષપ્રસઙ્ગે તેષામાત્મસ્વરૂપત્વોપપાદનેન ।
આત્મસ્વરૂપપ્રક્રિયાયાં તદપિ વક્તવ્યમિત્યાશયેનાનુચ્છિત્તિરેવોક્તેતિ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
અનુચ્છિત્તિધર્મેતિ યદિ સઙ્ખયાદિધર્માણામનુચ્છિત્તિરુક્તા સ્યાત્ તદા અસઙ્ગતમિદં વાક્યમાપદ્યેત ।
જ્ઞાનવિનાશવચનં મોહ ઇત્યાક્ષેપે સઙ્ખયાદ્યવિનાશકથનસ્ય સઙ્ગત્યદર્શનાત્ ।
યદિ ચ સ્વરૂપાવિનાશો ઽનેનોક્ત ઇતિ સ્યાત્તદા તસ્ય પૂર્વવાક્યેનૈવોક્તત્વાત્ પુનરુક્તિદોષઃ સ્યાત્ ।
અસ્મત્પક્ષે ત્વસ્તિ સર્વેષાં વાક્યાનામુક્તરીત્યા સાફલ્યમ્ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનાનન્દાદિગુણાનામેવાનુચ્છિત્તિમાહેદં વાક્યમિતિ ગમ્યતે ।
તદ્બલાચ્ચ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યેતદપિ ઉક્તાર્થમેવેતિ ।
*12,283*
ઇતશ્ચૈતદુક્તાથર્મેવેત્યાહ- માત્રેતિ ॥
માત્રાસંસર્ગમપ્યાહ તથા ...
ન્યાયસુધા:
યથા ધર્માનુચ્છિત્તિમાહ તથા મીયન્ત ઇતિ માત્રા રૂપાદયો વિષયાસ્તેષાં સંસર્ગમુપભોગલક્ષણમપ્યસ્યાહ"માત્રાસંસર્ગસ્ત્વસ્ય ભવતિઽ; ઇતિ વાક્યેન ।
તતો ન જ્ઞાનવિલોપો વ્યાખ્યાતું શક્યતે ।
નેદં વાક્યં શ્રુતાવુપલભ્યત ઇત્યત ઉક્તમ્- માધ્યન્દિનશ્રુતિરિતિ ॥
... માધ્યન્દિનશ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
મૈત્રેયીયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદરૂપમિદં પ્રકરણં કાણ્વમાધ્યન્દિનશ્રુત્યોઃ સમાનમ્ ।
ઇદં તુ વાક્યં યદ્યપિ કાણ્વશ્રુતૌ નાસ્તિ તથાપિ માધ્યન્દિનશ્રુતાવસ્ત્યેવેતિ ।
*12,284*
ઇતો ઽપિ સંજ્ઞા નાસ્તીતિ વાક્યમુક્તાર્થમેવેત્યાહ- આચિક્ષેપેતિ ॥
આચિક્ષેપ મતં તચ્ચ યસ્મિન્ ન વિષયાદનમ્
ન્યાયસુધા:
શ્રુતિરિતિ વક્ષ્યતિ ।
યત્ર હિ"દ્વૈતમિવ ભવતિઽ; ઇત્યાદિરુત્તરા શ્રુતિર્યસ્મિન્મતે મુક્તસ્ય ન વિષયાદનં રૂપાદિવિષયભોગો નાસ્તીત્યભ્યુપગમસ્તન્મતમાચિક્ષેપ નિન્દિતવતીતિ ।
તતશ્ચ ન તદ્વાક્યં મુક્તસ્ય જ્ઞાનાભાવં પ્રતિપાદયતિ ।
નહિ જ્ઞાનરહિતસ્ય ઘટકલ્પસ્ય વિષયસંસર્ગો વા તદભાવનિન્દા વોપપદ્યતે ।
કથમાચિક્ષેપેતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે ।
યત્ર યદિ, દ્વૈતં ભવતિ તત્ તર્હ્યેવ, ઇતર ઇતરં પશ્યતીત્યાદિના વ્યાપ્તિમભિધાય હિશબ્દેન તસ્યાઃ પ્રમિતત્વં ચોક્ત્વા યત્ર યદિ, તુ , અસ્યાત્મનો ઽપેક્ષિતં સર્વમાત્મૈવાભૂત્ સ્વવ્યતિરિક્તં ન સ્યાત્ ।
તત્ તર્હિ કેન સાધનેન કમ્ અર્થં પશ્યેત ।
ન કેનાપિ કિઞ્ચિદિત્યનિષ્યપ્રસઙ્ગો ઽભિધીયતે ।
*12,285*
એવં તર્હિ યદિ મુક્તૌ દ્વૈતં ન સ્યાત્તદા રૂપદર્શનાદિકં ન ભવેદિતિ તર્કિતં ભવતિ ।
તથાચ દ્વૈતાભાવમતમનયાક્ષિપ્તં, ન વિષયભોગાભાવમતમિત્યત આહ- ઘ્રાણાદીતિ ॥
ઘ્રાણાદિભોગાભાવસ્ય ત્વનિષ્ટત્વહૃદા શ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
ઘ્રાણાદિના ગન્ધાદેર્ભોગો ઘ્રાણાદિભોગઃ ।
કેન કમિતિ કરણસ્ય કર્મણશ્ચોક્તત્વાત્ ।
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
હૃદાભિપ્રાયેણ ।
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
સત્યમેતત્ શૂન્યમતં તાર્કિકમતં ચ નિરાકૃત્યાદ્વૈતમનયા શ્રુત્યા નિરાક્રિયત ઇતિ ।
તચ્ચ વિષયભોગાભાવપ્રસઞ્જનેન ।
પ્રસઞ્જનીયં ચ તદ્ભવતિ યદનિષ્યમ્ ।
અતો ઽદ્વૈતમતે ઘ્રાણાદિભોગાભાવં પ્રસઞ્જયન્તી શ્રુતિસ્તસ્યાનિષ્ટત્વમભિપ્રૈતીતિ ગમ્યતે ।
અનિષ્યં ચ તદુચ્યતે યદપ્રામાણિકં પ્રમાણવિરુદ્ધં ચ ।
અતો વિષયભોગાભાવનિન્દા શ્રુત્યભિપ્રાયવ્યાપ્તા ભવત્યેવેતિ ।
*12,286*
ભવેદેવમર્થાપત્ત્યા વિષયભોગાભાવનિન્દાવગમો યદ્યત્રાદ્વૈતમતે વિષયભોગાભાવઃ પ્રસઞ્જનીયઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
અપિ તર્હિ વસ્તુસ્થિતિકથનમેતત્ ।
તથાહિ ।
અયમાત્મા અવિનાશી અત એવાનુચ્છિત્તિસ્તસ્ય ધર્મઃ ।
મુક્તૌ માત્રાભિરસંસર્ગસ્તસ્ય ભવતિ ।
કુતઃ ।
યત્ર હિ સંસારે દ્વૈતમિવ ભવતિ તત્તત્રેતર ઇતરં પશ્યતીત્યાદિ ।
યત્ર તુ મુક્તાવસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્સ્વવ્યતિરિક્તં કિમપિ નાસ્તિ તત્ર કેન કં પશ્યેન્ન કેનાપિ ન કિમપીત્યદ્વૈતિનઃ ।
તત્રાહ- યેનેતિ ॥
યેનેદમખિલં વેદ વિજ્ઞાતારં સ્વમેવ ચ ।
કેન તં ચ વિજાનીયાદિત્યનિષ્ટં હિ સર્વથા

ન્યાયસુધા:
યેનેદમખિલં વેદ તં ચ કેન વિજાનીયાત્ વિજ્ઞાતારં ચ કેન વિજાનીયાદિત્યનેન યેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં ચ કેન વિજાનીયાત્ વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાદિતિ વાક્યદ્વયમુપાદત્તે ।
વિજ્ઞાતારમિત્યેતત્સ્વમેવેતિ વ્યાચષ્ટે ।
પ્રથમવાક્યવિષયં સૂત્રસ્ય વક્ષ્યતિ ।
ઇતિ વાક્યદ્વયોક્તં વિષ્ણુજ્ઞાનરાહિત્યં સ્વજ્ઞાનરાહિત્યં ચ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અત્રાન્તે યેનેદમિતિ વાક્યદ્વયં શ્રૂયતે ।
તદર્થઃ પરમેશ્વરજ્ઞાનાભાવઃ સ્વજ્ઞાનાભાવશ્ચ તાવદનિષ્યો ન વાસ્તવઃ ।
તતસ્તત્પ્રસઙ્ગકથનમેવેતિ જ્ઞાયતે ।
તત્સાહચર્યાત્કેન કં પશ્યેદિત્યાદિકમપિ પ્રસઞ્જનમેવ ન વસ્તુસ્થિતિકથનમિતિ જ્ઞાતવ્યમિતિ ।
*12,287*
નન્વીશ્વરસ્તાવત્સર્વથાપ્યવિશેષ એવ ।
યતો વાચ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
જીવાત્મા ચ ન સ્વવિજ્ઞાની ।
એકસ્યાં ક્રિયાયામેકસ્યૈવ કર્તૃકર્મભાવસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્ ।
અતઃ પરમેશ્વરજ્ઞાનાભાવઃ સ્વજ્ઞાનાભાવશ્ચ કથમનિષ્ય ઇત્યતઃ પરમેશ્વરસ્ય સવર્થાપ્યવિજ્ઞેયત્વં તાવન્નિરાકરોતિ- નેતિ ॥
નાખિલજ્ઞાપકો વિષ્ણુરજ્ઞેયો નિયમેન હિ
*12,287f.*
ન્યાયસુધા:
અત્રાખિલજ્ઞાપક ઇત્યનેન યેનેદમિતિ વાક્યાર્થમનૂદ્ય વિષ્ણુરિતિ તસ્ય વિષયો દર્શિતઃ ।
પ્રાગવ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
વિષ્ણું વિનૈતદ્વાક્યાથર્સ્યાસમ્ભવાત્ ।
હિશબ્દસ્તાવદર્થે ।
વિષ્ણુર્નિયમેન સર્વથાપ્યજ્ઞેય ઇતિ તાવન્ન ભવતિ ।
કુત ઇત્યત આહ- તદિતિ ॥
*12,288*
તજ્જ્ઞાનાર્થં હિ વેદાનામખિલાનાં પ્રવર્તનમ્

ન્યાયસુધા:
સર્વે વેદા ઇત્યાદેરિતિ શેષઃ ।
વિષ્ણોઃ સર્વથાપ્યજ્ઞેયત્વે ઽખિલવેદવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદ્યતો વાચ ઇત્યાદિકમન્યથા વ્યાખ્યેયમિતિ ભાવઃ ।
એવં પરમાત્મનો જ્ઞેયત્વમુપપાદ્ય જીવાત્મનઃ સ્વજ્ઞાનમુપપાદયતિ- પ્રત્યક્ષમિતિ ॥
પ્રત્યક્ષાગમાત્મવિજ્ઞાનાવિરોધાનુભવાદપિ ।
ન સ્વવિજ્ઞાનિતાયાં ચ વિરોધઃ કશ્ચનેયતે

*12,288f.*
ન્યાયસુધા:
ક્રિયાવિશેષણમેતત્ ।
આત્મવિજ્ઞાનં ચાવિરોધશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ ।
અવિરોધશ્ચ પ્રસઙ્ગાદાત્મા વિજ્ઞાન એવ ।
તયોરનુભવઃ ।
સ ચ પ્રત્યક્ષરૂપઃ તસ્માત્ ।
અપિપદેન શ્રુત્યાદિગ્રહણમ્ ।
સ્વવિજ્ઞાનિતાયાં જીવસ્ય કશ્ચન વિરોધો નેયતે ।
ન કાપ્યનુપપત્તિઃ પ્રતીયતે ।
આત્મવિજ્ઞાનાનુભવસ્તાવત્ મામહં જાનામીતિ સાક્ષિરૂપઃ પ્રસિદ્ધ એવ ।
યથા ઘટમહં જાનામીત્યત્ર ન કાચિદનુપપત્તિઃ પ્રતીયતે ।
કિં ત્વનુપલમ્ભસનાથેન સાક્ષિણાનુપપત્ત્યભાવ એવ સાક્ષાત્ક્રિયતે ।
તથા તદવિશિષ્યે મામહં જાનામીતિ જ્ઞાને ઽપિ ।
શ્રુતયો ઽપિ"અહમિત્યેવ યો વેદ્યઃઽ; ઇત્યાદ્યાઃ ।
યદિ ચાત્મા ન સ્વાત્માનં જાનીયાત્તદા મમેદમિષ્યસાધનમિત્યાદિજ્ઞાનાભાવાત્તથાવિધેચ્છાપ્રયત્નયોરપ્યભાવાત્સર્વપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વં જ્ઞાનાશ્રયતયા પ્રકાશમાનત્વં ચ ન સ્વજ્ઞાનાતિરેકેણોપપદ્યત ઇતિ ।
*12,290*
છિદાદિષુ કર્તૃકર્મણોર્ભેદદશર્નાત્તદેકત્વાભ્યુપગમો વિરુદ્ધ ઇતિ યદુક્તં તન્નિરાકરોતિ- કર્તૃકર્મેતિ ॥
કર્તૃકર્મવિરોધશ્ચ નિત્યાનુભવવિરોધતઃ ।
કથમેવ પદં ગચ્છેદ્ વિરોધો દૃષ્ટબાધનમ્

ન્યાયસુધા:
એકસ્યાં ક્રિયાયાં કર્તૃકર્મત્વયોર્વિરોધઃ કર્તૃકર્મવિરોધઃ ।
નિત્યાનુભવઃ ઉક્તસાક્ષ્યનુભવઃ ।
પદમ્ આસ્પદમ્ પ્રકૃત ઇતિ શેષઃ ।
અયમાશયઃ ।
ઉક્તમેતલ્લિઙ્ગપાદે ।
યત્કર્તૃકર્મણોર્ભેદ ઇત્યૌત્સર્ગિકો ઽયં ન્યાયઃ ।
અપવાદે સત્યભેદો ઽપિ ભવતીતિ ।
અત્ર ચ મામહં જાનામીતિ સાક્ષ્યનુભવવિરોધાન્નાયમસ્ય ન્યાયસ્ય વિષયઃ ।
કિન્તુ યત્રાદૃષ્ટબાધનં પ્રમાણવિરોધાભાવસ્તત્રૈવાયં વિરોધઃ પ્રવર્તતે ।
યથાઙ્ગુલ્યગ્રેણાઙ્ગુલ્યગ્રસ્પર્શને ।
યથા વાસિધારયાસિધારાછેદન ઇતિ ।
*12,291*
અસ્ત્વેવમીશ્વરસ્ય જ્ઞેયત્વં, જીવસ્ય ચ સ્વજ્ઞાનિત્વમ્ ।
તથાપિ મુક્તૌ તજ્જ્ઞાનાભાવઃ કથમનિષ્ય ઇતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે ।
"નાત્માનં ન પરાંશ્ચૈવ ન સત્યં નાપિ ચાનૃતમ્ ।
પ્રાજ્ઞઃ કિઞ્ચન સંવેત્તિ તુર્યં તત્સર્વદૃક્ સદાઽ; ઇતિ શ્રુતૌ સ્વજ્ઞાનમીશ્વરજ્ઞાનં ચ નાસ્તીત્યભિધાય મુક્તસ્ય તુ તદસ્તીત્યુચ્યતે ।
અતસ્તદભાવઃ પ્રમાણવિરુદ્ધ ઇતિ કથં નાનિષ્યઃ ।
ન કેવલમેવમનિષ્યપ્રકરણાદ્વિષયભોગાભાવસ્યાનિષ્ટત્વં ગમ્યતે કિન્તુ વિષયભોગસ્યાપિ શ્રુતિસિદ્ધત્વાચ્ચેત્યાહ- સ ઇતિ ॥
સો ઽશ્નુતે સર્વકામંશ્ચ કામાન્ની કામરૂપ્યથ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયશ્ચોક્તમર્થમેવ વદન્તિ હિ

ન્યાયસુધા:
અથ મુક્તેરનન્તરમિતિ શ્રુતિદ્વયસ્યોપક્રમે સમ્બદ્ધયતે ।
ઉક્તમેવાર્થં મુક્તસ્ય વિષયભોગસદ્ભાવમ્ ।
અત એવ માત્રાભિરસંસર્ગ ઇતિ વ્યાખ્યાનમસદેવેતિ ।
*12,292*
સ્યાદેતત્ ।
યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતીતિ ઇવશબ્દેન દ્વૈતાભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે તત્કથં દ્વૈતાભાવે ઽનિષ્યપ્રસઙ્ગાભિધાનમેતદિત્યત આહ- અસ્વાતન્ત્ર્યાદિતિ ॥
*12,293*
અસ્વાતન્ત્ર્યાદિવેત્યુક્તં ન દ્વૈતાભાવતઃ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
દ્વૈતસ્યાસ્વાતન્ત્ર્યમભિપ્રેત્ય દ્વૈતમિવેત્યુક્તમ્ ।
નતુ દ્વૈતાભાવમભિપ્રેત્ય ।
કુતઃ ।
ક્વચિદભિધાનાદાવિવશબ્દસ્યાભાવવાચિતાનુક્તેરિત્યર્થઃ ।
અસ્વાતન્ત્ર્યં ચાત્ર સ્વરૂપમાત્રમુક્તમ્ ।
ઇવશબ્દસ્યાભાવાર્થત્વે બાધકં ચાહ- આત્મૈવેતિ ।
આત્મૈવાભૂદિતિ હ્યસ્માદવિશેષપ્રસઙ્ગતઃ

ન્યાયસુધા:
ઇવશબ્દસ્યાભાવાર્થત્વે દ્વૈતમિવ ભવતીત્યસ્ય દ્વૈતં નાસ્તીત્યર્થઃ સ્યાત્ ।
યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂદિત્યસ્ય તાવદ્ દ્વૈતાભાવો ઽર્થઃ સ્ફુટ એવ ।
તતસ્તસ્માદસ્ય વિશેષો ન ભવેત્ ।
તથા ચ દ્વૈતાભાવે ઇતર ઇતરં પશ્યેત્ ।
દ્વૈતાભાવે કેન કં પશ્યેદિતિ વાક્યદ્વયાર્થઃ પ્રસજ્યેત ।
તતશ્ચ ઉન્મત્તવાક્યતા શ્રુતેરાપદ્યત ઇતિ ।
નન્વિવશબ્દસ્યાસ્વાતન્ત્ર્યવાચિત્વં કુત ઇત્યત આહ- અસ્વાતન્ત્ર્યેતિ ॥
અસ્વાતન્ત્ર્યોપમાભેદભેદેષ્વિવ ઉદીરિતઃ ।
શબ્દતત્ત્વ ઇતિ પ્રોક્તં ... ॥ મનુવ્_4,2.87અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અભેદભેદેતિ પ્રતીયોગિદ્વયોપલક્ષણમ્ ।
ઇવાન્ત એકસ્મિન્નુક્તે તત્પ્રતિયોગી દ્વિતીયો ઽપિ લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વસ્માકમુપમાયામેવેવશબ્દઃ ।
દ્વૈતાભાવસ્ત્વર્થસિદ્ધઃ ।
યથા ગૌરિવ ગવય ઇત્યુક્તે ગવયસ્ય ગોત્વાભાવો ઽવગમ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ દ્વૈતસદૃશં કિં તદિતિ વાચ્યમ્ ।
કલ્પિતં દ્વૈતમિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય સત્તાભાવેન ભવતીત્યનુપપત્તેઃ ।
ભવનમપિ તસ્ય કાલ્પનિકમિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ યદિ દ્વૈતદર્શનં સ્યાદિતિ સ્યાત્ ।
તથા ચેતર ઇતરં પશ્યતીત્યેતદપિ તદેવેતિ ન હેતુહેતુમદ્ભાવો ઽવકલ્પ્યત ઇતિ ।
*12,295*
ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ વાક્યસ્ય મુક્તો ન જાનાતીત્યેવાર્થમઙ્ગીકૃત્યાવિનાશીત્યાદિવાક્યાન્ય(પ્ય)ન્યથા વ્યાકુર્વતો બાધકમાહ- મૈત્રેયીતિ ॥
... મૈત્રેય્યુક્તોત્તરં ચ કિમ્

ન્યાયસુધા:
ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ વાક્યં શ્રુત્વા મૈત્રેય્યોક્તમત્રૈવ મા ભવાનિત્યાદિ ।
તત્તાવન્નાહૃદયં નિર્દલાક્ષેપકરણે ઽસુજ્ઞત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતઃ પ્રજ્ઞાનઘન ઇત્યાત્મનો જ્ઞાનસ્વરૂપત્વમભિધાયેદાનીં જ્ઞાનાભાવં વદતસ્તવ વાક્યં મોહકમિત્યભિપ્રાયઃ કલ્પ્યઃ ।
અપુરુષાર્થત્વપ્રસઙ્ગો વા ।
યથોક્તં"સંજ્ઞાનાશો યદિ ભવેત્કિં મુક્ત્યા નઃ પ્રયોજનમ્ ।
મોહં માં પ્રાણયામાસ ભવાનત્રેતિ ચોદિતઃઽ; ઇતિ ।
અન્યથાવ્યાખ્યાને મૈત્રેય્યુક્તં નિરુત્તરં પ્રસજ્યેત ।
ન હ્યેતૈર્વાક્યૈઃ સ્વવચનવ્યાઘાતઃ પરિહૃતો નાપિ પુરુષાર્થતા સમર્થિતેતિ ।
*12,297*
એવં સાઙ્ખયનૈયાયિકાદ્યભિમતસ્ય મોક્ષસ્યાપ્રામાણિકત્વમભિધાય, યદુક્તં મોક્ષસ્યાપુરુષાર્થત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ તત્પ્રપઞ્ચયતિ- સુખાદીતિ ॥
સુખાદિધર્મહાનૌ તુ મુક્તેઃ કિઞ્ચ પ્રયોજનમ્
ન્યાયસુધા:
સુખાદિધર્મહાનૌ મુક્તિત્વેનાઙ્ગીકૃતાયામિતિ શેષઃ ।
તુશબ્દઃ સ્વપક્ષાદ્વિશિનષ્ટિ ।
પરસ્યાપાદ્યમાનો દોષઃ સ્વમતે નાસ્તીત્યાશયઃ ।
મુક્તેરિતિ સમ્બન્ધમાત્રે ષષ્ઠી ।
કિમાક્ષેપે ।
ચશબ્દો ઽપ્રામાણિકત્વેન સમુચ્ચયાર્થઃ ।
પ્રયુજ્યતે પ્રવર્ત્યતે પુરુષો ઽનેનેતિ પ્રયોજનમ્ ।
મુક્તેઃ પ્રયોજનં કિમિતિ ।
મુક્ત્યર્થે પુરુષં પ્રવર્તયત્કિમપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
*12,298*
દ્વિવિધં પ્રયોજનમ્ ।
ઇષ્યાવાપ્તિરનિષ્યનિવૃત્તિશ્ચ ।
તત્ર યદ્યપિ મુક્તિરિષ્યપ્રાપ્તિરૂપા ન ભવતિ તથાપ્યનિષ્યનિવૃત્તિરૂપા ભવત્યેવ ।
અતઃ પુરુષેણાર્થ્યત ઇત્યાશઙ્કતે- યદીતિ ॥
યદ્યર્થો દુઃખહાનિઃ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
દુઃખહાનિરૂપા મુક્તિઃ પુરુષસ્યાર્થો ઽર્થનીયઃ સ્યાદિતિ યદિ બ્રૂષે ।
અત્રોચ્યતે ।
ભવત્યનિષ્યનિવૃત્તિઃ પુરુષાર્થઃ ।
મુક્તિશ્ચ સમસ્તદુઃખહાનિસ્તથાપિ ન પુરુષાર્થઃ કથમિત્યત આહ- અનર્થ ઇતિ ॥
... અનર્થઃ સુખનાશનમ્

ન્યાયસુધા:
સુખનાશરૂપો ઽનર્થો ઽપ્યસ્તિ યતઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કેવલસ્ય દુઃખસ્યાત્યન્તિકી નિવૃત્તિર્ભવતિ પુરુષાર્થઃ, ઇયં તુ દુઃખવત્ સુખસ્યાપ્યાત્યન્તિકી નિવૃત્તિરિતિ કથં પુરુષાથર્ઃ ।
અનિષ્યનિવૃત્ત્યાશયા પ્રવૃત્તૌ ઇષ્યનિવૃત્તિભિયા નિવૃત્ત્યાપત્તેઃ ।
દુઃખશબલસુખહાનૌ સુખશબલદુઃખોપાદાનપ્રાપ્તેશ્ચ ।
*12,299*
યદત્રોક્તં"યસ્ય દુઃખમુપાદેયં તસ્ય હેયં કિમુચ્યતામ્ ।
હેયહીનસ્ય કા મુક્તિઃ કેન ચાપ્યુપદિશ્યતેઽ; ઇતિ, તદિદમસઙ્ગતમ્ ।
નહિ વયં દુઃખસ્યોપાદેયત્વમુપપાદયામઃ ।
કિન્તુ સમવ્યયફલત્વેન વિનિગમને કારણાભાવાન્ન પ્રવૃત્ત્યુપપત્તિરિતિ બ્રૂમઃ ।
યથોક્તમ્"અસત્યાનિ દુરન્તાનિ સમવ્યવફલાનિ ચ ।
અશક્યાનિ ચ વસ્તૂનિ નારભેત વિચક્ષણઃઽ; ઇતિ ।
અઙ્ગીકૃત્યૈવ સમવ્યયફલત્વમુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ આયાદપિ વ્યયો ગરીયાનિત્યાહ- તયોશ્ચેતિ ॥
તયોશ્ચ દુઃખહાનાદ્ધિ સુખનાશો ઽધિકો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
સુખદુઃખહાનયોર્મધ્યે ।
નહિ રાજાદયો રાજ્યાદ્યપગમે દુઃખહાનેન સુખહાનવ્યથાં સમાદધતિ ।
તતો નિવૃત્તિરેવ મુક્તેરિતિ ભાવઃ ।
*12,301*
યત્ર નિવર્તમાનં દુઃખમલ્પીયઃ ।
સુખં તુ મહત્તત્રૈવમેતત્ ।
ઇહ તુ મહદ્દુઃખં નિવર્તતે સુખં ત્વલ્પીયસ્તત્કથં ન પુરુષાર્થત્વમ્ ।
"યસ્તુ ઘનતરદુઃખ(તિમિર)નિરન્તરાત્સંસારકાન્તારાત્સુખખદ્યોતિકાસુ દ્યોતમાનાસ્વપિ બિભેતિ, તં પ્રત્યયં નિરસ્તતસ્કરતયા સુગમો માર્ગ ઉપ(દિશ્યત)દર્શિતઃઽ; ઇતિ ।
તત્રાહ- પ્રાપ્યાપીતિ ॥
પ્રાપ્યાપિ દુઃખં સુમહત્ સુખલેશાપ્તયે જનઃ ।
યતતે સુખહાનૌ હિ કો મોક્ષાય યતેત્ પુમાન્ ॥ મનુવ્_4,2.89ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
યતો જાન્ધિકાદિર્જનઃ સુમહદ્દુઃખં પ્રાપ્યાપિ સુખલેશાપ્તયે યતતે ।
તસ્માદલ્પસ્યાપિ સુખસ્ય હાનૌ મહતો ઽપિ દુઃખસ્ય મોક્ષાય કઃ પુમાન્યતેત ન કો ઽપિ ।
અભ્યુપગમવાદશ્ચાયમ્ ।
નહિ સાંસારિકસુખસ્ય દુઃખાપેક્ષયાલ્પત્વં પ્રમિતમ્ ।
કસ્મિંશ્ચન જન્મન્યયં (દરિદ્રો)(દુર્ભગો) દુઃખિતો ભવતિ કસ્મિંશ્ચિત્સાર્વભૌમઃ કદાચિન્નરકમનુભવતિ કદાચિત્સ્વર્ગમ્ ।
યા ચ મોક્ષશાસ્ત્રેષુ સાંસારિકસુખનિન્દા સા નિરસ્તસમસ્તદુઃખં મોક્ષગતં પરમાનન્દમપેક્ષ્યાલ્પત્વાભિપ્રાયેણેતિ ।
*12,303*
મહાદુઃખહાનાદલ્પં સુખં ગરીય ઇત્યેતત્પ્રકારાન્તરેણોપપાદયતિ- અલ્પાચ્ચેતિ ॥
અલ્પાચ્ચ સુખાનાશાદ્ધિ બિભેત્યતિતરાં જનઃ ।
મહચ્ચ દુઃખમાપ્નોતિ સુખનાશનિવૃત્તયે

ન્યાયસુધા:
(હાનસ્યા)નાશસ્યાલ્પત્વં પ્રતિયોગ્યલ્પત્વનિમિત્તમ્ ।
અલ્પસ્યાપિ સુખસ્ય (હાનાદિ)નાશાદિતિ યાવત્ ।
સુખનાશનિવૃત્તય ઇતિ ।
પ્રસક્તસ્ય સુખનાશહેતોર્નિવૃત્તય ઇત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણાનિ તુ લોકે સ્પષ્ટાન્યેવ કથં તર્હિ મધુવિષસમ્પૃક્તાન્ન(ભોજન)પરિત્યાગ ઇતિ ચેત્ ।
બહુતરસુખહાનિપ્રાપ્તેરિતિ બ્રૂમઃ ।
અન્યથા પરેણાપિ વ્યવસ્થાયાઃ કતર્વ્યત્વાત્ ।
*12,304*
સ્યાદેતત્ ।
દ્વિવિધાઃ પુરુષાઃ રાગિણો વીતરાગાશ્ચ ।
તત્ર રાગિણઃ સુખાર્થં દુઃખમપ્યનુભવન્તિ ।
તે હિ મધુવિષસમ્પૃક્તમપ્યન્નં મધુતયાઽપાતરમણીયં વિષ(વિષંગા)સંયોગાત્તુ મારયતુ મા વા મીમરદુપ(ભુંજ્મહે)યુંક્ષ્મહે તાવદાપાતસુખં કો હિ હસ્તગતં પાદગતં કરોતીતિ વિચિન્ત્યોપભુઞ્જતે ।
વીતરાગાસ્ત્વા(યતિ)પત્તિમાલોચયન્તઃ સ્વગર્મપિ કુપિતભોગિફણમણ્ડલચ્છાયાપ્રતિમમિત્યપજહતીત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચ રાગનિમિત્તં તદ્ ...
ન્યાયસુધા:
યદેતદુક્તં, પ્રાપ્યાપીત્યાદિ તદ્રાગનિમિત્તમ્ ।
મુમુક્ષવસ્તુ વીતરાગાઃ તસ્માત્સુખમનાદૃત્ય દુઃખધ્વંસાયૈવ યતન્ત ઇતિ, તચ્ચ નેત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- વીતેતિ ॥
... વીતરાગા અપિ સ્ફુટમ્ ।
નારદાદ્યાઃ સુખાર્થાય સહન્તે દુઃખમઞ્જસા ॥ મનુવ્_4,2.91બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સ્ફુટમિતિ નારદાદીનાં વીતરાગત્વં શ્રુત્યાદિપ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અઞ્જસેતિ શ્રવણાદલ્પાય સુખરૂપાર્થાયેતિ યોજ્યમ્ ।
યસ્માદિતિ વક્ષ્યમાણમિહાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
એતત્કુત ઇત્યત આહ- યુદ્ધાદીતિ ॥
*12,305*
યુદ્ધાદિદર્શનં યસ્માત્ સુદુઃખેનાપિ કુવર્તે

ન્યાયસુધા:
સુખાર્થાયેતિ વર્તતે ।
નારદાદ્યા ઇતિ ચ ।
આદિપદેન દૂરગમનાદિસાધ્યં સ્વયંવરદર્શનં ચ ગૃહ્યતે ।
એતદપિ કુત ઇત્યત આહ- યદેતિ ॥
યદેન્દ્રવૈરોચનયોર્બ્રહ્માસ્ત્રાભ્યાં સુતાપિતાઃ ।
અપિ નૈવાજહુર્યુદ્ધરસાત્ તે નારદાદયઃ ।
ઇતિ સ્કાન્દવચસ્ ... ॥ મનુવ્_4,2.92અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
નૈવાજર્હુર્યુદ્ધદર્શનં યુદ્ધરસાદ્યુદ્ધદર્શનનિમિત્તાત્સુખાત્કારણાત્ ।
યદાશબ્દસ્ય પૂર્વત્રોત્તરત્ર વા સમ્બન્ધઃ ।
યસ્માદિતિ અત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
*12,306*
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
અત્ર રાગશબ્દેન કિં સુખેચ્છાભિપ્રેતા ।
ઉત લક્ષણયા અવિવેકઃ ।
આદ્યે સત્યમેતત્ ।
કિન્તુ મુમુક્ષવો ઽપિ રાગિણ એવ ।
રાગિણાં કથં મુક્તિરિતિ ચેત્ દ્વેષિણામપિ કથમ્ ।
દુઃખદ્વેષાદ્ધિ તે દુઃખં જહતિ ।
અસ્થાને દ્વેષો બન્ધક ઇત્રત ચેત્ ।
રાગો ઽપિ તથેતિ સમાનમ્ ।
કિઞ્ચ દુઃખોચ્છેદે રાગઃ પરેણાપિ સ્વીકાર્યઃ ।
ન દુઃખદ્વેષો ઽસૌ કિન્તુ નિર્વેદ એવેતિ ચેત્ ।
તર્હિ ન સુખરાગો ઽસૌ અપિ તુ શ્રદ્ધૈવેતિ વદામઃ ।
દ્વિતીયે તુ નારદાદયો નિદર્શનમ્ ।
તે ઽપિ તદાવિવેકિન ઇતિ ચેત્ ।
કથમેતદ્વિજ્ઞાતં લૌકિકવૈદિ(કલો)કોત્તરપ્રજ્ઞેનેતિ ।
*12,307*
નચ રાગેત્યાદિનોક્તમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માત્ સુખાભાવસ્ય કો યતેત્

ન્યાયસુધા:
વીતરાગો ઽપીતિ શેષઃ ।
*12,308*
એવં પરનિરૂપિતે મોક્ષે દુઃખાભાવમભ્યુપેત્ય તત્ર પ્રવૃત્ત્યભાવપ્રસઙ્ગો ઽભિહિતઃ ।
ઇદાનીં તુ દુઃખાભાવો ઽપિ નોપપદ્યત ઇત્યાહ- વિમત ઇતિ ॥
વિમતો દુઃખયુગ્ યસ્માચ્ચેતનઃ સન્ સુખોજ્ખિતઃ ।
પ્રતિપન્નો યથેત્યેવ ચાનુમા કેન વાર્યતે

ન્યાયસુધા:
મુક્તત્વેન પરાભ્યુપગતો ઽત્ર પક્ષઃ ।
દુઃખયુગિત્યાપાદ્યમ્ ।
યસ્માચ્ચેતનઃ સન્ત્સુખોજ્ખિત ઇત્યાપાદકમ્ ।
ઘટાદૌ વ્યભિચારનિરાસાય ચેતનઃ સન્નિત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ચેતન ઇત્યાત્મત્વોપલક્ષણમિતિ નાપાદકસિદ્ધિઃ ।
સ્વર્ગવાસિષ્વનૈકાન્ત્યપરિહારાય સુખોજ્ખિત ઇતિ ।
ઈશ્વરસ્યાપિ સુખસાધનાન્ન તત્ર વ્યભિચારઃ ।
પ્રતિપન્નો નારકી યથા ।
એવશબ્દઃ પ્રતિજ્ઞયા સમ્બદ્ધયતે ।
ન ચેયં સાધનાનુમા યેન બાધાદિકસ્યાવસરઃ કિન્તુ પ્રસઙ્ગાનુમૈવ ।
તદિદમાહ ઇત્યનુમા કેન વાર્યત ઇતિ ।
યદિ મુક્તઃ સુખી ન સ્યાત્તદાનાત્મા વા દુઃખી વા સ્યાત્ સમ્મતવદિત્યાદયો ઽપિ અતિપ્રસઙ્ગા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
*12,311*
યદુક્તં પ્રાક્ શ્રુતયો યત ઇતિ તદિદાનીં પ્રપઞ્ચયતિ- સર્વેતિ ॥
સર્વશ્રુતિપુરાણેષુ સુખભાવોક્તિતસ્તથા ।
મુક્તૌ ન ગ્રાહ્યમેવૈતત્ સુખાભાવમતં બુધૈઃ

ન્યાયસુધા:
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
તાનિ શ્રુત્યાદીન્યુદાહરતિ- સ ઇતિ ॥
સો ઽનાનન્દાદ્ વિમુક્તઃ સન્નાનન્દી ભવતિ સ્ફુટમ્ ।
નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ મયિ ધારયન્ વિશદં મનઃ ।
પરમાનન્દમાપ્નોતિ યત્ર કામો ઽવસીયતે

ન વિષ્ણુસદૃશં દૈવં ન મોક્ષસદૃશં સુખમ્ ।
ન વેદસદૃશં વાક્યં ન વર્ણો ઽકારસમ્મિતઃ

યત્રાનન્દાશ્ચ મોદાશ્ચ મુદઃ પ્રમુદ આસતે ।
કામસ્ય યત્રાપ્તાઃ કામાસ્તત્ર મામમૃતં કૃધિ

ન્યાયસુધા:
અનેન"સો ઽનાનન્દાદ્વિમુક્તઃ આનન્દીભવતિઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
આનન્દસ્ય સ્વભાવસિદ્ધત્વાદ્ભવતીતિ કથમિત્યતઃ સ્ફુટમિત્યુક્તમ્ ।
અનાનન્દાત્ દુઃખાત્ ।
નિર્ગુણ ઇતિ ભાગવતે ભગવદ્વાક્યમ્ ।
યત્ર પરમાનન્દે પ્રાપ્તે કા(મસ્તૃષ્ણાવ)મઃ સ્પૃહાવસીયતે ।
અવસાનં ગચ્છતિ ।
ન વિષ્ણુસદૃશમિત્યેતદપિ પુરાણવાક્યમ્ ।
યત્ર લોકે ।
આનન્દાદિશબ્દાઃ સુખવિશેષાણાં વાચકાઃ ।
કામસ્ય કામાઃ ઇચ્છાયા વિષયાઃ ।
આપ્તાઃ પર્યાપ્તાઃ ।
કૃધિ કુર્વિતિ વાયું પ્રતિ પ્રાર્થનમ્ ।
શ્રુશૃણુપૃકૃવૃભ્યઃ છન્દસિ ।
શ્રુત્યોર્મધ્યે પુરાણપઠનં તસ્ય શ્રુતિકલ્પત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
ઉદાહૃતાનાં શ્રુત્યાદીનાં ફલમુપસંહરતિ- ઇતિ શ્રુતીતિ ॥
ઇતિ શ્રુતિપુરાણાનિ તત્રતત્ર વદન્તિ હિ ।
અતો મોક્ષે સુખાભાવ ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેવ હિ

ન્યાયસુધા:
તત્રતત્ર પ્રદેશે વદન્તિ મુક્તસ્ય સુખમ્ ।
આદ્યો હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
દ્વિતીયઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
યત્કિઞ્ચિદેવ ફલ્ગ્વિત્યર્થઃ ।
*12,313*
યચ્ચ સાઙ્ખયાદિભિરુક્તં સુખાભાવોપપાદનાય શરીરાહિતરાહિત્યં મુક્તસ્ય, તત્સ્વરૂપસુખસ્યોક્તત્વાદ્વૈયર્થ્યેનાપાસ્તમ્ ।
અસિદ્ધં ચ તદિત્યાશયેનાહ- શિર ઇતિ ॥
શિરઃકરાદ્યભાવશ્ચ ન મુક્તસ્ય ભવેત્ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં સુખાદ્યભાવ ઇતિ ચશબ્દઃ ।
જીવન્મુક્તૌ શિરઃકરાદિભાવો ન પરમમુક્તાવિત્યતઃ ક્વચિદિત્યુક્તમ્ ।
કુત ઇત્યત આહ- શ્રુતયશ્ચેતિ ।
શ્રુતયશ્ચ પુરાણાનિ માનમત્ર બહૂનિ ચ

ન્યાયસુધા:
શિરઃકરાદ્યભાવો નેત્યુપસ્થાપિતં શિરઆદિભાવં અત્રેતિ પરામૃશતિ ।
અન્ત્યશ્ચો યસ્માદિત્યર્થે ।
સન્તીતિ શેષઃ ।
અશરીરત્વાદેર્ગતિશ્ચોક્તેતિ ચ ચાર્થઃ ।
*12,315*
તત્ર તાવત્સ્ફુટાર્થત્વાત્પુરાણમાદાવુદાહરતિ ન વર્તત ઇતિ ।
ન વર્તતે યત્ર રજસ્તમસ્તયોઃ સત્ત્વં ચ મિશ્રં ન ચ કાલવિક્રમઃ ।
ન યત્ર માયા કિમુતાપરે હરેરનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ

શ્યામાવદાતાઃ શતપત્રલોચનાઃ પિશઙ્ગવસ્ત્રાઃ સુરુચઃ સુપેશસઃ ।
સર્વે ચતુર્બાહવ ઉન્મિષન્મણિપ્રવેકનિષ્કાભરણાઃ સુવર્ચસઃ

પ્રવાળવૈડૂર્યમૃણાળવર્ચસાં પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલમૌલિમાલિનામ્ ।
ભ્રાજિષ્ણુભિર્યઃ પરિતો વિરાજતે લસદ્વિમાનાવલિભિર્મહાત્મનામ્

વિદ્યોતમાનપ્રમદોત્તમાભિઃ સવિદ્યુદભ્રાવલિભિર્યથા નભઃ ।
શ્રીર્યત્ર રૂપિણ્યુરુગાયપાદયોઃ કરોતિ માનં બહુધા વિભૂતિભિઃ

ઋચાં ત્વઃ પોષમાસ્તે પુપુષ્વાન્ ગાયત્રં ત્વો ગાયતિ શક્વરીષુ ।
બ્રહ્મા ત્વો વદતિ જાતવિદ્યાં યજ્ઞસ્ય માત્રં વિમિભીત ઉ ત્વઃ

ન્યાયસુધા:
યત્ર લોકે ।
સત્ત્વશબ્દો ઽનેકાર્થઃ ।
ક્વચિત્પ્રકૃતિપરિણામવિશેષસ્ય વાચકઃ ।
ક્વચિત્ સાધુત્વસ્ય ।
તત્ર સત્ત્વં ચ ન વિદ્યત ઇત્યુક્તે ન જ્ઞાયતે કસ્ય પ્રતિષેધ ઇતિ ।
અતસ્તયો રજસ્તમસોર્ભિશ્રં સહચરિતમિત્યુક્તમ્ ।
રજ આદિપ્રકરણાજ્જ્ઞાસ્યત ઇતિ ચેત્ ।
શ્રુત્યભાવે પ્રકરણાદ્યન્વેષણાત્ ।
*12,316*
રજઃપ્રભૃતીનામવૃત્તિર્નામ બન્ધકતયા વ્યાપારાભાવઃ ।
કાલવિક્રમઃ કાલસામર્થ્યકૃ(તા ભાવાવિકારા)તો ભાવવિકારઃ ।
માયા પ્રકૃતિઃ ।
અપરે મહદાદયો ન વર્તન્ત ઇતિ કિમુત વક્તવ્યમ્ ।
હરેરનુવ્રતા યત્ર વર્તન્તે ।
અસુરાઃ સાધવઃ સન્તિ ।
અવદાતા નિમર્લાઃ ।
સુપેશસઃ સુરૂપાઃ ।
ઉન્મિષન્મણિપ્રવેકનિષ્કાભરણાઃ રશ્મિમદ્રત્નપ્રવરહારાભરણાઃ ।
રુક્ પ્રભા ।
વર્ચો બલમ્ ।
હરેરનુવ્રતા ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
યો લોક એવંવિધાનાં મહાત્મનાં લસદ્વિમાનાવલિભિઃ પરિતો વિરાજતે ।
કેચિત્પ્રવાલવર્ચસ ઇત્યાદિ ।
પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલમૌલયશ્ચ તે માલિનશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
યદ્વા પરિસ્ફુરન્ત્યશ્ચ તાઃ કુણ્ડલમૌલિમાલાશ્ચેતિ કર્મધારયં વિધાય પશ્ચાદિનિરુત્પાદ્યઃ ।
વિદ્યોતમાનાઃ પ્રમદોત્તમાઃ યાસુ વિમાનાવલિષુ તાસ્તથોક્તસ્તાભિઃ ।
યદ્વા વિદ્યોતમાનાભિઃ પ્રમદોત્તમાભિર્ભ્રાજિષ્ણુભિરિતિ વ્યધિકરણત્વેન યોજના ।
પ્રમદોત્તમાઃ વિદ્યુતઃ ।
વિમાનાવલયઃ અભ્રાવલયઃ રૂપિણી પ્રત્યક્ષા ।
માનં પૂજા ।
બહુધા સ્થિતાભિઃ વિભૂતિભિઃ સ્વમૂર્તિભિઃ ।
એવંભૂતં લોકં સન્દર્શયામાસેતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
કામાન્નરૂપી ચરતિ ...

ન્યાયસુધા:
કામાન્નરૂપી ચરતીત્યનેન"કામરૂપ્યનુસઞ્ચરન્ઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
ઉદાહૃતવાક્યાનાં ફલમાહ- ઇતિપૂર્વેતિ ।
... ઇતિપૂર્વશ્રુત્યા પુરાણોક્તિભિરપ્યદોષઃ ।
દેહઃ સ્વરૂપાત્મક એવ તેષાં મુક્તિં ગતાનામપિ ચેયતે હિ ॥ મનુવ્_4,2.105અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઇત્યેષા પૂર્વા યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
દેહિત્વે દુઃખાદિપ્રસક્ત્યા મુક્તત્વવ્યાઘાત ઇત્યત ઉક્તમ્- અદોષ ઇતિ ॥
દોષહેતુઃ કથમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વરૂપાત્મક એવેતિ ॥
જીવસ્વરૂપમેવાત્મા સ્વરૂપં યસ્યાસૌ તથોક્તઃ ।
કિં જીવન્મુક્તાનામિત્યત ઉક્તં તેષામપિ ચ મુક્તિં ગતાનામિતિ ।
પુરાણવાક્યે હિ શ્યામાવદાતા ઇત્યાદિના દેહઃ પ્રતીયતે ।
ન વર્તત ઇત્યત્ર ચ પ્રકૃત્યાદ્યભાવોક્ત્યા પરમમુક્તિત્વં, દેહસ્ય ચ સ્વરૂપત્વં, તત એવાદોષત્વમ્ ।
શ્રુતાવૃગુચ્ચારણાદિના દેહિત્વમ્ ।
*12,322*
અત્ર અનુમાનમપ્યાહ- શિર ઇતિ ॥
શિરઃકરાદ્યૈરપિ મુક્તિભાજો યુક્તા યતસ્તે પુરુષા ઇદાનીમ્ ।
યથેતિપૂર્વા અનુમાશ્ચ જીવસ્વરૂપમઙ્ગાદિયુગાપયન્તિ

ન્યાયસુધા:
યતસ્તે પુરુષા ઇત્યાત્મત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઇદાનીં યથેતિ ।
અસ્માદાદિવદિત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરાદીનાં પક્ષતુલ્યત્વાન્ન દોષઃ ।
પૂર્વગ્રહણેન, મુક્તિર્દેહિનિષ્ઠા જીવાવસ્થાત્વાત્ સંસારવદિત્યસ્ય ગ્રહણમ્ ।
જીવસ્વરૂપં મુક્તજીવસ્વરૂપમ્ ।
અઙ્ગં શરીરમ્ ।
આદિપદેનેન્દ્રિયાણિ ।
આવયન્તીતિ કરણે કર્તૃત્વોપચારઃ ।
આપયન્તીતિ ક્વચિત્પાઠઃ ।
*12,323*
એવં સાઙ્ખયાદિમતમપાકૃત્યેદાનીં યે પ્રાગ્ ભિન્નસ્ય ભિન્નાભિન્નસ્ય વા જીવસ્ય મુક્તૌ પરબ્રહ્મણાત્યન્તૈક્યં ભવતીતિ મન્યન્તે તેષાં મતમપાકરોતિ- નેતિ ॥
ન બ્રહ્મરૂપત્વમમુષ્ય દેહિનો મુક્તાવપિ સ્યાત્ પ્રમયા કથઞ્ચિત્
ન્યાયસુધા:
કથઞ્ચિત્પ્રમયેતિ કેનાપિ પ્રમાણેનેત્યર્થઃ ।
શ્રુતીનાં પ્રાગન્યથા વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
યદ્વા કથઞ્ચિત્ કેનાપિ સાધનેન ન સ્યાત્ કુતઃ ।
પ્રમયા મુક્તાવપિ ભેદે પ્રમાણસદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રમાણં પઠતિ- સ ઇતિ ॥
સ બ્રહ્મણા સહિતો ઽશેષભોગાન્ ભુઙ્ક્તે તથોપેત્ય સુખાર્ણવં તમ્

યત્તત્ પરં જ્યોતિરુપેત્ય જીવો નિજસ્વરપૂત્વમવાપ્ય કામાન્ ।
ભુઙ્ક્તે સ દૈવં પુરુષોત્તમો ઽજ આત્મેતિ ચોક્તો ગુણપૂર્તિહેતોઃ

સેતુઃ સ દેવો ઽખિલમુક્તિભાગામુતામૃતસ્યેષ્ય ઇહેશિતા યત્
*12,323f.*
ન્યાયસુધા:
અનેન"સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતાઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
તથાશબ્દઃ શ્રુતિસમુચ્ચયે ।
ઉપેત્યેત્યનેન
"એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્યઽ; ઇતિ ।
ઉપેત્ય તથાશેષભોગાન્ભુઙ્ક્ત ઇતિ વા ।
યત્તદિત્યનેન"પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ક્રીડન્રમમાણઃ, પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત એષ આત્માઽ; ઇતિ શ્રુતિદ્વયમ્ ।
યઃ પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્યતે સ એવોત્તમપુરુષ આત્મેતિ ચાન્યથાપ્રતીતિરર્થતઃ શ્રુતી પઠતૈવ નિરાકૃતા ।
પરાક્રાન્તં ચાત્ર સૂત્રકૃતૈવ"અન્યાર્થશ્ચ પરામર્શઃઽ; ઇતિ ।
ગુણપૂર્તિહેતોઃ ઇતિ આત્મશબ્દવ્યાખ્યાનં પુરુષોત્તમત્વસ્ય ચોપપાદકમ્ ।
સેતુરિત્યનેન"અમૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ; ઇતિ ।
ઉતેત્યનેન"ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિઽ; ઇતિ ।
ઉતેત્યનેન"ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિઽ; ઇતિ ।
*12,324*
ઉદાહૃતવાક્યફલં દર્શયતિ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદિવાક્યૈર્ભગવદ્વશઃ સન્ ભુઙ્ક્તેઽખિલાન્ મુક્તિગતો ઽપિ ભોગાન્

ન્યાયસુધા:
ઇતિ જ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
ભગવદ્વશ ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
તત્સમીપં પ્રાપ્ત ઇત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
અદ્વૈતિનો ભોગં ન મન્યન્ત ઇત્યતઃ સો ઽપ્યત્ર વર્ણિતઃ ।
*12,327*
અત્રાનુમાનમપ્યાહ- કાલો ઽપીતિ ॥
કાલો ઽપ્યસૌ નૈક્યયુતઃ પરેણ જીવસ્ય કાલો યત એષ યદ્વત્ ।
ઇત્યાદિકા અપ્યનુમાઃ પ્રમાણં મુક્તૌ ચ જીવસ્ય પરત્વરોધે

ન્યાયસુધા:
અસૌ મોક્ષસમ્બન્ધ્યપિ, જીવસ્ય પરેણ યદૈક્યં તદ્યુતો ન ભવતીત્યર્થઃ ।
કાલો યતઃ કાલત્વાત્ ।
એષ યદ્વત્સંસારકાલવત્ ।
અનુમા અપિ ।
મુક્તાવપિ જીવસ્ય પરબ્રહ્મત્વનિવારણે પ્રમાણમસ્તિ, કિં તત્ અનુમા ઇતિ યોજના ।
યે પ્રાગત્યન્તભિન્નસ્ય મુક્તાવૈક્યં વદન્તિ ।
તેષામૈક્યમિતિ પરત્વમિતિ ચ યથાશ્રુતં વ્યાખ્યેયમ્ ।
યે તુ પ્રાગ્ભેદાભેદાવુપેત્ય મુક્તાવત્યન્તાભેદમાહુસ્તાન્પ્રત્યૈક્યાદિશબ્દો ઽત્યન્તાભેદપરો વ્યાખ્યેયઃ ।
તથાચ ન દૃષ્ટાન્તદોષઃ ।
જીવશબ્દશ્ચ નિષ્કૃષ્ટવ્યક્તિવિષયો વર્ણનીયઃ ।
અન્યથા પુનર્દૃષ્ટાન્તદોષાપત્તેરિતિ ।
સ્વકીયમાદિપદં વ્યાકુર્વન્નનુમાનાન્તરમાહ- કથં ચેતિ ॥
કથં ચ યઃ પૂર્વમસૌ ન પશ્ચાદ્ ભવેત્ સ એવેત્યપિ યુક્તિમેતિ
ન્યાયસુધા:
યો જીવઃ પૂર્વં સંસારે ઽસૌ પરમાત્મા ન ભવતિ, અસૌ પશ્ચાન્મુક્તૌ સ પરમાત્મૈવ ભવેદિત્યેતત્કથં યુક્તિમેતિ ।
અનુપપન્નમિત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ પૂર્વવન્મતભેદેન વ્યાખ્યાનં કર્તવ્યમ્ ।
અત એવ સ એવેત્યવધારણમ્ ।
પ્રયોગસ્તુ પ્રાગેવ દર્શિતઃ ।
અપિશબ્દો ઽનુમાનસમુચ્ચયે ।
અસ્ય વ્યપ્તિમુપપાદયતિ- યત ઇતિ ॥
યતો ન દૃષ્ટં યદભૂન્ન પૂર્વં પશ્ચાત્ તદાસેતિ કુતશ્ચ કિઞ્ચિત્

ન્યાયસુધા:
યતઃ કારણાત્ યત્કિઞ્ચિદ્ઘટાદિકં વસ્તુ પૂર્વં યદ્ઘટાદિકં નાભૂત્ ।
યેન સતા વસ્ત્વન્તરેણૈકીભૂતં ન ભવતીતિ યાવત્ ।
તત્ પશ્ચાત્કુતશ્ચિત્કારણાત્તદાસ તેનૈક્યમાપન્નમિત્યેતન્ન દૃષ્ટમ્ ।
નચ દૃશ્યતે નાપિ દ્રક્ષ્યતે ।
તસ્માદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
એતેનાદધિભૂતસ્ય ક્ષીરસ્ય પશ્ચાદ્દધિભાવદર્શનાદ્વયભિચાર ઇત્યસઙ્ગતમ્ ।
*12,332*
એવં ભાસ્કરાદિમતમપાકૃત્ય યે યાદવપ્રકાશાદયઃ સ્વભાવત એવ પરમાત્મના ભિન્નાભિન્નો જીવસ્તસ્ય સંસારે ભેદ એવ વ્યક્તો ઽભેદસ્ત્વવિદ્યાસિદનાઽવૃતો વર્તતે, મુક્તૌ તુ દ્વાવપિ વ્યક્તૌ ભવતઃ, ઇત્યાચક્ષતે તેષાં મતમધુના નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
નચૈવ મુક્તૌ તુ હરેઃ પૃથક્તવમૈક્યં તથા સ્યાદિતિ યુક્તિમેતિ
ન્યાયસુધા:
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
ઇતિ ચ મતં યુક્તિં નૈવૈતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
કુતઃ ।
ઉદાહૃતવચનાનાં
ભેદજ્ઞાપકત્વેનાસ્મન્મતાવિરોધિત્વાત્ ।
અનુમાનસ્ય ચાદ્યસ્યાસ્માન્પ્રત્યસિદ્ધવ્યાપ્તિકત્વાત્ દ્વિતીયસ્ય ચાતદ્ભૂતસ્ય તદ્ભાવનિરાસહેતોઃ સિદ્ધસાધનત્વાદિત્યતો ઽનુમાનાન્તરમાહ- યત ઇતિ ॥
*12,333*
યતો ન કુત્રાપિ ભિદાભિદા ચ દૃષ્ટા ચિતશ્ચેતનયા કુતશ્ચિત્

ન્યાયસુધા:
યતઃ કારણાચ્ચિતશ્ચેતનયા ચેતનસ્ય ચેતનેન ભિદાભિદા ચ કુત્રાપિ દેશે કુતશ્ચિત્પ્રમાણાન્ન દૃષ્ટેત્યનેન જીવેશ્વરૌ ન ભિન્નાભિન્નૌ ચેતનત્વાત્ દેવદત્તયજ્ઞદત્તવત્ ।
ઈશ્વરો જીવેન ભિન્નાભિન્નો ન ભવતિ ચેતનત્વાદ્યજ્ઞદત્તવદિત્યાદ્યનુમાનં સૂચિતમ્ ।
*12,334*
મોક્ષવાદાર્થમુપસંહરતિ- ઇત્થમિતિ ॥
*12,335*
ઇત્થં મતાનિ ભ્રમજાનિ ...
ન્યાયસુધા:
ઇત્થમુક્તપ્રકારેણ જૈનાદિમતાનિ ભ્રમજાનિ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
કાનિચિદ્વિપ્રલમ્ભજાનિ ઇત્યપિ જ્ઞેયમ્ ।
તસ્માદ્ધેયાનીતિ શેષઃ ।
નનુ વક્તૄણાં ક્વચિદ્ભ્રમઃ સમ્ભવત્યેવ ।
કો દોષ ઇત્યત આહ- યસ્માદિતિ ॥
... યસ્માન્મોક્ષં સમુદ્દેશ્યમપિ ભ્રમેણ ।
વિદુર્ન સમ્યગ્ ... ॥ મનુવ્_4,2.113અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
મતાનાં પ્રણેતાર ઇતિ શેષઃ ।
અપ્રાકરણિકં પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યાગતમર્થં કથઞ્ચિદન્યથા જાનન્તો ઽપિ નાતીવ નિન્દ્યા ભવન્તિ ।
એતે તુ પ્રધાનોદ્દેશ્યમપિ મોક્ષં સમ્યઙ્ ન વિદુઃ ।
કિન્તુ ભ્રમેન વૈપરીત્યેન વિદુઃ ।
તસ્માત્તત્પ્રણીતાનિ મતાનિ ભ્રમજાનીતિ સમ્બન્ધઃ ।
નચાતિસૂક્ષ્મપ્રમેયે અજ્ઞાનવિપર્યયાવેતેષાં, કિન્તુ ગોપાલાવિપાલપ્રમુખૈઃ પામરૈરપિ સુવિદિત ઇત્યાશયેનાહ- યદપીતિ ॥
... યદપીહ લૌકિકાઃ સુખં મમ સ્યાચ્ચ સદેતિ જાનતે

ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માદિહ પ્રાણિષુ લૌકિકા વૈદિકબુદ્ધિરહિતા અપિ, મે સદા સુખં સ્યાદિતિ સ્વોદ્દેશ્યં જાનતે હિ ।
નતુ વયમેવ ન મૂયાસ્મેત્યાદિ ।
અતસ્તેભ્યો ઽપ્યેતે મન્દા ઇતિ ।
તદનેન પ્રબન્ધેન પાદપ્રતિપાદ્યં સઙ્ગતિકથનં ચ સમર્થિતમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્યથામોક્ષસ્વરૂપનિરાકરણમ્ ॥
*12,336*
[======= જ્ન્ય્સ્_4,2.ઇઇ(?): અનેકલયાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અનેકલયાધિકરણમ્ ॥
ઇદાનીમેતત્પાદાધિકરણેષુ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તયુક્તીર્વિવક્ષુઃ પ્રસઙ્ગાત્સિંહાવલોકનેન પૂર્વપાદદ્વયયુક્તિકથનપૂર્વકમસ્મિન્પાદે ચાહ- ઔદાયર્મિતિ ॥
ઔદાર્યમુચ્ચાવચશક્તિરાત્મસ્વરપૂદાર્ઢ્યં ચ નિજસ્વભાવઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યમાપૂર્ણવિશેષયોગ્યતા વિરોધહાનિશ્ચ ચતુર્થપાદે

ન્યાયસુધા:
ચતુર્થપાદે તૃતીયાધ્યાયસ્ય ।
પૂર્વપક્ષયુક્તય ઇતિ શેષઃ ।
વ્યવસ્થિતિસ્ત્વવિશેષઃ સ્થિતિશ્ચ નિષેધસામાન્યવિધિક્રિયાણામ્ ।
વિભક્તતા ચાત્વરયૈવ સિદ્ધિર્વિપક્ષસમ્પ્રાપ્તિવિરુદ્ધહેતવઃ

ન્યાયસુધા:
વિપક્ષસમ્પ્રાપ્તિકૃતાં નિરોધાઃ ।
પૂર્વપક્ષસમ્પ્રાપ્તિં કુર્વન્તીનાં યુક્તીનાં નિવારકા હેતવઃ ।
વિપક્ષસમ્પ્રાપ્તિવિરુદ્ધહેતવ ઇતિ ક્વચિત્પાઠઃ ।
તત્ર સમ્પ્રાપ્તિશબ્દઃ કરણસાધનઃ ।
*12,337*
સુશક્યતા શશ્વદતિપ્રસિદ્ધિવિવેકવિન્યાસવિચારસઞ્જ્ઞાઃ ।
નાનાપ્રવૃત્તિઃ કૃતકૃત્યતા ચ વિપક્ષતર્કાઃ સમતીતપાદે

ન્યાયસુધા:
સમતીતપાદે નિરન્તરાતીતપાદે ।
મહાફલત્વં પ્રવિવિક્તતા ચ સન્ધિગ્રહઃ સાધનમાપ્તકૃત્યમ્ ।
વિશેષકાર્યં કૃતિસંસ્થિતિશ્ચ સુયુક્તયો નિર્ણયગાઃ સ્વપક્ષે

ન્યાયસુધા:
સ્વપક્ષે સિદ્ધાન્તવિષયે ।
નિર્ણયગા નિર્ણયહેતવઃ સુયુક્તયઃ ।
વ્યામિશ્રતા કાર્યકરત્વમર્થકૢપ્તિઃ સુદાર્ઢ્યં પરતન્ત્રતા ચ ।
સમાનધર્મઃ કૃતશેષતા ચ લોકોપમા પૂર્વમતાનુસારાઃ

ન્યાયસુધા:
પૂર્વમતાનુસારા યુક્તયો અસ્મિન્પાદે ઽનુસ્રિયન્ત એતાભિરિત્યનુસારાઃ ।
વિશેષસામ્યશ્રુતિરાઢ્યતા ચ સમાનલોપો મહિમા વિશેષઃ ।
કૃતાર્થતા શશ્વદનુપ્રવૃત્તિઃ સિદ્ધાન્તનિર્ણીતિવિશિષ્ટહેતવઃ

ન્યાયસુધા:
સિદ્ધાન્તનિર્ણીતેર્વિશિષ્યહેતવઃ ।
*12,339*
॥ ઓં નૈકસ્મિન્દર્શયતો હિ ઓં ॥
અત્રાગ્નૌ સર્વે દેવા વિલીયન્તે ।
ભૂતેષુ દેવા વિલીયન્તે ઇતિ શ્રુતિદ્વયવિપ્રતિપત્ત્યા કિમગ્નાવેકસ્મિન્સર્વે દેવા વિલીયન્તે, ઉત પઞ્ચસ્વપિ ભૂતેષ્વિતિ સંશયે ઽગ્નાવેકસ્મિન્નેવ સર્વેષાં દેવાનાં લયઃ ।
અગ્નિશ્રુતેર્નિરવકાશત્વાત્ ।
ભૂતશ્રુતેસ્તુ સાવકાશત્વાત્ ।
એકસ્મિન્નગ્નૌ સર્વેષાં ચ લયે ઽગ્નેશ્ચ વાયૌ વાયોરાકાશે સતિ ભૂતેષ્વિતિ બહુવચનોપપત્તેરિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
નૈકસ્મિન્નગ્નૌ સર્વેષાં દેવાનાં લયઃ ।
કિન્તુ પઞ્ચસ્વપિ ભૂતેષુ ।
કુતઃ ।
"પૃથિવ્યામૃભવો વિલીયન્તે, વરુણે ઽશ્વિનૌ, અગ્નાવગ્નયો, વાયાવિન્દ્રઃ, સોમ આદિત્યો બૃહસ્પતિરિત્યાકાશ એવ સાધ્યા વિલીયન્તેઽ; (મૃત્યવઃ)"ઋભવઃ પૃથિવ્યાં, વરુણ આપઃ, અગ્નયસ્તેજસિ, મરુતો મારુતે, આકાશે વિનાયકા વિલીયન્તેઽ; ઇતિ શ્રુતી યથાયોગં પઞ્ચસ્વપિ ભૂતેષુ દેવાનાં લયં દર્શયતો હીતિ ।
અત્ર વાયાવિન્દ્ર ઇતિ વાયુશબ્દો ભૂતવાયોરપ્રધાનસ્ય વાચકો વિવક્ષિત ઇતિ પ્રતીયતે ।
પૃથિવ્યાદિસઙ્કીર્તનેન ભૂત(પ્રકર)કારણાત્ ।
સૂત્રકૃતા ચ સર્વેષુ ભૂતેષુ દેવાનાં લય ઇત્યત્રાર્થે ગૃહીતે ઽયં શ્રુતિઃ ।
ભૂતેષુ તચ્છતેરિત્યુપક્રમાત્ ।
તતો ઽપ્યપ્રધાનો વાયુરિતિ પ્રતીતિનિવારણાય આહ- પ્રધાનેતિ ॥
નૈકસ્મિન્ દર્શયતો હિ

પ્રધાનવાયુસ્ત્વિહ વાયુનામા ભૂતેષ્વિતિપ્રોક્તગતો ઽપિ યુક્તયા
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
ઇહ શ્રુતૌ ભૂતેષ્વિતિ પ્રોક્તગતો ઽપીતિ શઙ્કાબીજાનુવાદઃ ।
ભૂતેષુ લયં વક્ષ્યામીત્યાશયેન શ્રુત્યા પ્રોક્તં યત્પૃથિવ્યાદિકં તદ્ગતો ઽપીતિ ।
યદ્વા ભૂતેષુ દેવાનાં લય ઇત્યત્રાર્થે પ્રોક્તં સૂત્રકૃતા ગૃહીતં
શ્રુતિવાક્યં તદ્ગતો ઽપીતિ ।
કુતઃ ।
યુક્ત્યા ઉત્તમાનામિન્દ્રાદીનામધમે ભૂતવાયૌ લયાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
પ્રધાનવાયાવપિ કથમિન્દ્રાદીનાં લયોપપત્તિરિત્યત આહ- યસ્માદિતિ ॥
યસ્માચ્છ્રુતૌ પવતે ચેતિ ભૂરિ પ્રોક્તો ...
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્કારણાત્"સા વા એષા દેવતાનાદિર્યો ઽયં પવતેઽ; ઇતિ શ્રુતૌ ચશબ્દાદન્યાસ્વપિ શ્રુતિષુ પ્રધાનવાયુઃ ભૂરિત્વેન સકલજીવોત્તમત્વેન પ્રોક્તઃ, તસ્માત્ તસ્મિન્નિન્દ્રાદીનાં પ્રલયોપપત્તેઃ, પ્રધાનવાયુસ્ત્વિહ વાયુનામેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદ્વા"એષ વૈ બ્રહ્મ યો ઽયં પવતે તમેતાઃ પઞ્ચ દેવતાઃ પરિમ્રિયન્તે વિદ્યુદ્વૃષ્ટિશ્ચન્દ્રમા આદિત્યો ઽગ્નિઃઽ; ઇતિ શ્રુતિરત્ર વિવક્ષિતા ।
તત્ર ભૂરિસ્પષ્ટં સૂર્યાદીનાં સંહર્તા પ્રોક્ત ઇતિ ।
એવં તર્હિ ભૂતપ્રકરણબાધઃ સ્યાદિત્યત આહ- યત ઇતિ ॥
... યતો ભૂતમાની ચ સો ઽપિ
ન્યાયસુધા:
ન કેવલમપ્રધાનવાયુઃ કિન્તુ સ પ્રધાનવાયુરપિ ભૂતમાનિત્વાદ્ભૂતનામા ચેતિ ચાર્થઃ ।
અતઃ પ્રકરણવિરોધાભાવાત્પ્રધાનવાયુરેવેહ વાયુનામેતિ ।
ઉક્તમેવ પ્રપઞ્ચયતિ- મહામાનીતિ ॥
મહામાની ત્વલ્પમાની ચ યસ્માત્ તચ્છબ્દેનાપ્યુચ્યતે તેન સો ઽપિ

ન્યાયસુધા:
મહાંશ્ચાસૌ માની ચેતિ મહામાની સર્વાભિમાનીતિ યાવત્ ।
યથા સમસ્તરાષ્ષાધિપતી રાજા તદન્તર્ગતસ્ય ગ્રામ(ક)સ્યાધિપતિર્ભવત્યેવં સર્વાભિમાની પ્રધાનવાયુરલ્પસ્ય વાયોર્ભૂતસ્યાભિમાની ભવેદેવ ।
તચ્છબ્દેન ભૂતશબ્દેન ।
ન કેવલં વાયુશબ્દેનેત્યપેરર્થઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અનેકલયાધિકરણમ્ ॥
*12,341*
[======= જ્ન્ય્સ્_4,2.ઇઇઇ(?): પરાલયાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં પરલયાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં તાનિ પરે તથા હ્યાહ ઓં ॥
ઇતિસૂત્રમ્ ।
અસ્યાર્થઃ ।
તાનિ ભૂતાભિમાનિપૃભૃતીનિ દૈવાનિ પરે પરમાત્મનિ લીયન્તે તથા હ્યાહ શ્રુતિરિતિ ।
અત્ર સર્વેષાં દેવાનાં પરમાત્મનિ સાક્ષાલ્લયઃ પ્રતીયતે ।
તત્પરિહારાય ભાષ્યં"પ્રાણદ્વારેણઽ; ઇતિ ।
તત્રાપિ પ્રાણે સર્વેષાં સાક્ષાલ્લયઃ પ્રતીયતે ।
અતો વિસ્પષ્ટં વ્યાચષ્ટે- તસ્મિન્નિતિ ॥
*12,342*
તાનિ પરે તથા હ્ય્ આહ

તસ્મિન્ લયં યાન્તિ ભૂતાન્યશેષક્રમાવિરોધેન સ એવ વિષ્ણૌ
ન્યાયસુધા:
અશેષક્રમવિરોધેન શ્રુત્યાદ્યુક્તં સર્વં ક્રમમનુસૃત્ય ।
ભૂતાનિ ભૂતાદીનિ દૈવાનિ તસ્મિંન્પ્રધાનવાયૌ લયં યાન્તિ ।
સ એવ વિષ્ણૌ લયં યાતિ ।
યશ્ચ યાવદિન્દ્ર ઇતિ શ્રુતાવિન્દ્રાદીનાં પ્રધાનવાયૌ લયો ઽભિહિતઃ સો ઽપિ ન સાક્ષાદિત્યાહ- ઇન્દ્રાદીનામિતિ ॥
ઇન્દ્રાદીનાં તત્ર લયઃ ક્રમં તુ પ્રોક્તં વિશેષાદનુસૃત્ય નાન્યત્

ન્યાયસુધા:
તત્ર પ્રધાનવાયૌ ।
વિશેષાદિતિ તૃતીયાર્થે પઞ્ચમી ।
વિશેષવાક્યેન પ્રોક્તમનુસૃત્ય વ્યાખ્યાતવ્યઃ ।
ન ત્વન્યદ્વયાખ્યાનં સાક્ષાત્તત્ર લય ઇતિ ।
વિશેષવાક્યવિરોધાદિતિ ભાવઃ ।
*12,343*
તમેવ ક્રમં સઙ્ક્ષેપેણ તાવદાહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદશેષા ગિરિજાં પ્રવિશ્ય તયૈવ રુદ્રં સહ તેન વાણીમ્ ।
તયા પતિં પ્રાપ્ય સહૈવ તેન લયં હરૌ યાન્તિ સમસ્તજીવાઃ

ન્યાયસુધા:
વિશેષપ્રમાણસ્ય સર્વથાનુસર્તવ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર ગિરિજાશબ્દો વારુણીસૌપર્ણીપરો વ્યાખ્યેયઃ ।
તથા રુદ્રશબ્દઃ શેષગરુડપરઃ ।
તથાચ વક્ષ્યતિ ।
તયા ગિરિજયા સહૈવ રુદ્રં પ્રાપ્ય, પતિં વાણ્યાઃ ।
સમસ્તજીવા ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમશેષા ઇતિ ।
યદ્વા રુદ્રં પ્રવિશન્તીત્યધ્યાહારેણ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અસ્યૈવ વિવરણમુત્તરવાક્યજાતમ્ ।
*12,344*
તત્ર વાયાવિન્દ્ર ઇતિ શ્રુતાવુક્તાનામિન્દ્રાદીનાં ચતુર્ણાં પૃથિવ્યાદીનાં ભૂતાનાં ચ ક્રમેણૈવ વાયૌ પ્રવેશ ઇતિ યદુક્તં તત્તાવત્પ્રપઞ્ચ્યતે ।
*12,345*
ઇહ દ્વૌ માર્ગૌ શેષમાર્ગો ગરુડમાર્ગશ્ચ ।
તત્ર શેષમાર્ગમાદાવાહ- સોમસ્ત્વિતિ ॥
સોમસ્તુ વારીશયુતો ઽનિરુદ્ધં વિશત્યસૌ કામમસૌ ચ વારુણીમ્ ।
સા શેષદેવં સ ગિરં ચ સૈવ વાયું વિશત્યઞ્જ ઇતીહ નિર્ણયઃ

ન્યાયસુધા:
વારીશયુત ઇત્યનેનાબ્દેવતાયા વરુણસ્ય સોમે લય ઇત્યુચ્યતે ।
ઇહેન્દ્રાદિચતુષ્યયે સોમસ્ય ભૂતેષ્વપાં ચ વાયુપ્રવેશે નિર્ણયઃ ।
પ્રાગ્ગિરિજાં રુદ્રમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં ચ ગિરં વાયુમિતિ ।
એતે ચત્વારઃ શબ્દાઃ પ્રસિદ્ધપદાર્થકા ઇતિ પ્રતીતિં વારયિતુમાહ- ઉમેતિ ॥
ઉમાગિરીશાવપિ ભારતીરાવિતિ સ્મ વાગ્ વેદગતા બ્રવીતિ ।
અહીન્દ્રપત્નીમહિપં વિરિઞ્ચપત્નીં વિરિઞ્ચં ચ વિમુક્તિકાલે

ન્યાયસુધા:
ઉમાગિરીશાવિતિ ભારતીરાવિત્યપિ ।
ઈરઃ સમીરઃ ।
વાગિત્યેતત્પર્યાયસમુદાયો ગૃહ્યતે ।
પ્રતીતાર્થત્વે કિં બાધકમિત્યત ઉક્તમ્- વિમુક્તિકાલ ઇતિ ।
વિમુક્તિપ્રતિપાદનાવસરે ।
એતેનોમાદીનાં ચતુર્ણામિહ જન્મનિ મુક્ત્યભાવાદિતિ બાધકં સૂચિતં ભવતિ ।
વેદવાક્યાનુસારિણો વયમપિ તથૈવ પ્રયુક્તવન્તઃ સ્મ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉમાદિશબ્દાનાં વારુણ્યાદિવૃત્તૌ કિં નિમિત્તમિત્યત આહ- ત એવેતિ ॥
ત એવ યત્ તત્પદમાપ્નુવન્તિ ...

ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માત્ત ઉમાદ્યા એવ તત્પદં વારુણ્યાદિપદમુત્તરકલ્પે પ્રાપ્નુવન્તિ તસ્માદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
અનેનોમાત્વાદીનાં વારુણીત્વાદીનાં ચૈકદ્રવ્યસમ્બન્ધો લક્ષણાબીજમિત્યુક્તં ભવતિ ।
પ્રસિદ્ધપદત્યાગેનાપ્રસિદ્ધપદપ્રયોગે કિં
પ્રયોજનમિત્યત આહ- તત્કાલ ઇતિ ॥
... તત્કાલ એતાન્ સમુપાસ્ય જીવાઃ ।
બ્રહ્મત્વકાલે પ્રવિશન્તિ ચૈતાનીતિ સ્મ વાક્ તાદૃશતામુપૈતિ ॥ મનુવ્_4,2.125બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્કાલે ઉમાત્વાદિકાલે ।
એતાનુમાદીન્દેવાન્ ।
બ્રહ્મત્વકાલે તેષામેવ વાય્વાદીનાં બ્રહ્મત્વાદેઃ કાલે ।
એતાન્ વારુણ્યાદીન્ ।
ચો યસ્માદિત્યર્થે ।
ઇતિ તસ્માત્ ।
વાક્ વેદવાણી ।
તાદૃશતામ્ ઉમાદિશબ્દવત્તામ્ ।
*12,346*
એતદુક્તં ભવતિ ।
યો યસ્મિન્નતિપરિચયવાંસ્તસ્યાશ્રમાન્તરપ્રાપ્ત્યાદિના નામાન્તરે પ્રાપ્તે ઽપિ પ્રયોગ ઇતિ કિં પ્રયોજનાન્વેષણેનેતિ ।
*12,347*
ઇદાનીં ગરુડમાર્ગમાહ- સૂયર્ ઇતિ ॥
સૂર્યો ઽગ્નિયુક્તો ગુરુમાપ્ય તેન શક્રં સહૈનેન સુપર્ણપત્નીમ્ ।
તયા સુપર્ણં સહ તેન વાણીં બ્રહ્માણમેતદ્ગત એવ યાતિ

ન્યાયસુધા:
અગ્નિયુક્ત ઇત્યનેનાગ્નેઃ સૂર્યે લય ઇત્યુચ્યતે ।
અનેનાગ્નિરિન્દ્ર ઇતિ શ્રુતિઃ પરમ્પરાપેક્ષેત્યુક્તં ભવતિ ।
એતદ્ગતો વાણીગત એવ ।
એતેનેન્દ્રાદિષ્વિન્દ્રાદિત્યબૃહસ્પતીનાં, ભૂતેષુ તેજસો, વાયૌ લયો વિવૃતો ભવતિ ।
નન્વેતત્"ઇન્દ્ર ઉમાયામુમા રુદ્રે વિલીયતેઽ; ઇતિ શ્રુતિવિરુદ્ધમ્ ।
ઉમારુદ્રશબ્દયોઃ સ્વાર્થપરિત્યાગે ઽપિ વારુણીશેષપરતયા વ્યાખ્યાતત્વાદિત્યત આહ- ઇન્દ્રેતિ ॥
ઇન્દ્રપ્રવેશસ્તુ યદોચ્યતે ઽત્ર તદા હ્યુમેત્યેવ સુપર્ણપત્ની ।
ઉક્તા સુપર્ણશ્ચ ગિરીશનામ્ના તતો વિરોધશ્ચ ન કશ્ચનાત્ર

ન્યાયસુધા:
યદાતદાશબ્દાવધિકરણમાત્રસ્યાપલક્ષકૌ યત્ર શ્રુતૌ અત્ર ઉમાયામિન્દ્રપ્રવેશ ઉચ્યતે ।
તસ્યાશ્ચોમાયા રુદ્રે ।
સુપર્ણપત્ન્નયેવ ।
ગિરીશનામ્ના ગિરીશપર્યાયેણ ।
સૌપર્ણ્યામિન્દ્રલયસ્ય બલવચ્છતિસિદ્ધત્વાદિતિ હિશબ્દઃ ।
અત્ર પદસાદૃશ્યં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ ભાવઃ ।
*12,349*
અધુના"તાનિ પરેઽ; ઇત્યુક્તાનાં હિરણ્યગર્ભે લયપ્રકારમાહ- ભૃગ્વાદય ઇતિ ॥
ભૃગ્વાદયો દક્ષમવાપ્ય તેન પ્રાપ્યેન્દ્રમેતેન સુપર્ણપત્નીમ્ ।
વિશન્તિ યે મનવો રાજમુખ્યા મનું પ્રવિશ્યાત્ર ગતા મહેન્દ્રમ્

ન્યાયસુધા:
સુપર્ણપત્ન્નયાઃ સુપર્ણે લયઃ સિદ્ધ એવ ।
ઇન્દ્રપર્યન્તમેવ વક્તવ્યે ઽધિકવચનમુક્તદાર્ઢ્યાર્થમ્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
યે મનવો વૈવસ્વતાદ્યાઃ યે ચ રાજમુખ્યાઃ પ્રિયવ્રતાદ્યાસ્તે સ્વાયમ્ભુવમનું પ્રવિશ્ય અત્ર સ્વાયમ્ભુવે મનૌ ગતા વર્તમાના મહેન્દ્રમ્ ।
વિશન્તીત્યુભયત્ર સમ્બધ્યતે ।
ભૂતેષુ પૃથિવ્યાકાશયોર્લયપ્રકારો વક્તવ્યસ્તમાહ આકાશ ઇતિ
આકાશ ઉર્વી ચ ગુરું પ્રવિશ્ય તેનૈવ યાતઃ પુરુહૂતદેવમ્ ।
સનાદયો યતયઃ કામમેવ વિશન્તિ શિષ્ટા અપિ હવ્યવાહમ્

ન્યાયસુધા:
વાયુભૂતસ્ય મુખ્યાભિમાની પ્રધાનવાયુરિત્યુક્તમ્ ।
અમુખ્યાભિમાનિનસ્તુ"શક્રં મરુદ્ગણાઃઽ; ઇતિ લયો વક્ષ્યતે ।
સનાદય ઇતિ ।
સનત્કુમારવ્યતિરિક્તાઃ ।
તસ્ય કામાવતારત્વાત્ ।
કામસ્ય તુ વારુણ્યામુક્ત એવ લયઃ ।
શિષ્યા ઉક્તેભ્યઃ ।
એતેન"અગ્નૌ સર્વે દેવા વિલીયન્તેઽ; ઇત્યસ્ય વિષયો દર્શિતઃ ।
અસ્યાપવાદમાહ- વર્ણાશ્રમેતિ ॥
વર્ણાશ્રમાચારરતા મનુષ્યા ધર્મં મનું સો ઽપિ સમેતિ કાલે ।
તમેવ સર્વે પિતરઃ સુરાનુગાઃ સર્વે કુબેરં સ ચ સોમમેવ

ન્યાયસુધા:
એતત્પ્રસઙ્ગાન્મુક્તૌ પ્રવેશમાત્રમુક્તં ન તુ દેહલયઃ ।
તેષામુત્ક્રમણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
વર્ણાશ્રમાચારરતા ઇત્યનેન મનુષ્યાણાં મુક્તૌ વર્ણાશ્રમવત્ત્વમસ્તીતિ સૂચયતિ ।
ધર્મસ્ય તુ સ્વાયમ્ભુવે મનૌ લય એવ ।
કાલે મોક્ષકાલે ।
સર્વે પિતરઃ તં ધર્મમેવ સંયાન્તિ ।
સર્વે સુરાનુગા ગન્ધર્વાદ્યા કુબેરમ્ ।
ઉપસંહરતિ- વિમુક્તીતિ ॥
*12,350*
વિમુક્તિકાલે પ્રવિશન્ત્યભીક્ષ્ણં ભોગાંશ્ચ તદ્દેહગતાઃ પ્રભુઞ્જતે
ન્યાયસુધા:
એવં સર્વે યથોક્તપ્રકારેણ વિમુક્તિકાલે પ્રવિશન્ત્યુત્તમાનિતિ શેષઃ ।
ન કેવલં પ્રવિશન્તિ કિં તર્હીત્યત આહ- અભીક્ષ્ણમિતિ ॥
આવિષ્યગ્રહવદિત્યર્થઃ ।
કિમનેન પ્રવેશેનેત્યત આહ- આનન્દેતિ ॥
આનન્દસુવ્યક્તિરમુત્ર તેષાં ભવત્ય્ ...
ન્યાયસુધા:
અમુત્ર ઉત્તમેષુ પ્રવેશેન ।
*12,351*
પ્રવિષ્યાનાં પુનર્નિર્ગમો ઽસ્તિ ન વેતિ શઙ્કાયામાહ- અતશ્ચેતિ ॥
... અતશ્ચેષ્યત એવ નિર્ગતાઃ ।
ક્રીડન્તિ ...
ન્યાયસુધા:
અત એભ્ય ઉત્તમેભ્યો નિર્ગતાશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇષ્યમ્ ઇચ્છા ।
નપુંસકે ભાવે ક્તઃ ।
નિર્ગતાનાં પુનઃ પ્રવેશો ઽસ્તિ ન વેત્યત આહ- ભૂયશ્ચેતિ ॥
... ભૂયશ્ચ સમાવિશન્તિ તાનેવ ...
ન્યાયસુધા:
તાન્ પૂર્વપ્રવિષ્યાનેવ ।
નન્વેવંવિધા મુક્તિઃ ક્વાપિ નોપલબ્ધેત્યત આહ- સાયુજ્યમિતિ ॥
... સાયુજ્યમિદં વદન્તિ

ન્યાયસુધા:
વદન્તિ પુરાણાદીનિ ।
સયુજાં ભાવો હિ સાયુજ્યમ્ ।
કિમિદં સાયુજ્યં સર્વેષામસ્તિ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
તર્હિ સાયુજ્યહીનાનાં કીદૃશી વૃત્તિરિત્યત આહ- સાયુજ્યેતિ ॥
*12,352*
સાયુજ્યહીનાશ્ચ લયે તુ સર્વે પ્રોક્તેન માર્ગેણ વિશન્તિ સૃષ્ટૌ ।
બહિશ્ચ નિર્યાન્તિ ... ॥ મનુવ્_4,2.132અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
લયે તુ લય એવ ।
વિશન્ત્યુત્તમાન્ ।
બહિસ્તેભ્યઃ ।
એતત્સાયુજ્યભાજામપિ સમાનમિતિ નેત્યાહ- તત ઇતિ ॥
... તતો ઽન્યદાપિ સાયુજ્યભાજાં ભવતિ પ્રવેશઃ

ન્યાયસુધા:
તતઃ લયકાલાત્ ।
*12,353*
નન્વેતત્સર્વં કુતઃ પ્રમાણાત્પ્રતિપત્તવ્યમિત્યત આહ- ઉક્તમિતિ ॥
ઉક્તં સમસ્તં પરમશ્રુતૌ હિ પ્રોક્તં ચ ...
ન્યાયસુધા:
અસ્યાસ્મિંલ્લય ઇત્યુક્તં સમસ્તમ્ ।
પરમશ્રુતિશ્ચ વિસ્તરભયાન્ન પઠિતા ।
ચશબ્દ ઉત્તરવાક્યેન સમ્બદ્ધયતે ।
પ્રમાણાન્તરમાહ- સર્ગેતિ ॥
... સર્ગક્રમતો વિપર્યયઃ ।
મુક્તૌ ...
ન્યાયસુધા:
મુક્તૌ સર્ગક્રમતો વિપર્યય ઇતિ ।
યો યસ્માજ્જાતસ્તસ્ય તસ્મિન્મુક્તિરિતિ તાવદઙ્ગીકરણીયમિત્યર્થઃ ।
એતચ્ચાપવાદાભાવે સતીતિ જ્ઞેયમ્ ।
તથાચ ન્યાયવિવરણે ।
કુત એતદિત્યત આહ- લય ઇતિ ॥
... લયે યદ્વદ્ ...
ન્યાયસુધા:
સાધારણપ્રલયે સર્ગક્રમાદ્વિપર્યયસ્ય સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એતદપિ કુત ઇત્યત આહ- અથો ઇતિ ॥
... અથો લયશ્ચ વિપર્યયેણેત્યવદદ્ ગિરાં પતિઃ

ન્યાયસુધા:
અથોશબ્દો ઽર્થાન્તરે ।
વિપર્યયેણ સર્ગક્રમમપેક્ષ્ય ।
અવદત્ ઉપપાદિતવાન્ ।
ગિરાં વેદવાચાં પ્રભુઃ સૂત્રકારઃ ।
યથા"વિપર્યયેણ તુ ક્રમો ઽત્ર ઉપપદ્યતે ચઽ; ઇતિ ।
લયે સૃષ્ટિક્રમતો વિપર્યયશ્ચેન્મુક્તૌ તથા ભાવ્યમિત્યત્ર કિં નિયમાકમિત્યત આહ- લય ઇતિ ॥
લયો યતો મુક્તિરિયં સુરાણાં ...
ન્યાયસુધા:
યતઃ કારણાત્સુરાણાં લય એવેયં મુક્તિર્ન તુ મનુષ્યાણામિવ પ્રાગેવ દેહાદુત્ક્રાન્તિઃ ।
તસ્માદુક્તં યુક્તમ્ ।
સામાન્યવિશેષભાવાન્ન સાધ્યવિશિષ્યતાદોષઃ ।
સર્ગશ્ચોક્તાનુગુણ એવ શ્રુત્યાદિસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રાઙ્ મુક્તાનાં ભોગાદિકં સમર્થિતમ્ ।
ઇદાનીં તૂચ્યતે લય એવ મુક્તિરિતિ ।
તત્કથં પૂર્વાપરવિરોધો ન ભવતીત્યત આહ- ભોગ ઇતિ ॥
*12,354*
... ભોગો વિશેષેણ ચ ...
ન્યાયસુધા:
વિશેષેણ દેવપદાદપ્યતિશયેન ।
દેહહાનિલક્ષણા મુક્તિર્લયાન્ન વિશિષ્યત ઇત્યુક્તં ન તુ સર્વાપીતિ ભાવઃ ।
અત એવ પ્રાગિયમિત્યુક્તમ્ ।
*12,356*
ભોગશ્ચ મુક્તિરિતિ સૂત્રકારાનુક્તં કસ્માદુપસઙ્ખયેયમિત્યત આહ- યમિતિ ॥
... યં વદિષ્યતિ
ન્યાયસુધા:
યં ભોગં ચતુર્થપાદે સૂત્રકારો વક્ષ્યતિ મુક્તિત્વેન સઃ ।
પ્રમાણાન્તરં ચાહ- ઉક્તશ્ચેતિ ॥
*12,357*
ઉક્તશ્ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ પિઙ્ગશ્રુતાવુક્તલયાનુસારતઃ

ન્યાયસુધા:
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો દેવાનામુક્તલયાનુસારત ઇતિ ।
યસ્મિન્યસ્યાસ્માભિર્લય ઉક્તઃ સ બિમ્બઃ અપરઃ પ્રતિબિમ્બ ઇત્યુક્તમસ્તીત્યર્થઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- બિમ્બ ઇતિ ॥
બિમ્બે લયો યન્નિયતશ્ચ મુક્તૌ ચિદાત્મનાં તદ્વશતા ચ સર્વદા

ન્યાયસુધા:
મોક્ષાનન્તરમપિ સર્વદા ।
એતદુત્તરત્રોપયોગિ ।
પ્રસઙ્ગાદિહોક્તમ્ ।
યદ્યસ્માન્મુક્તૌ પ્રતિબિમ્બસ્ય બિમ્બે લયો નિયતઃ પ્રમાણપ્રસિદ્ધઃ, તાનિ ચાન્યત્ર તસ્માદુક્તં યુક્તમિતિ ।
*12,358*
યદુક્તં સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રાણે લયસ્તસ્ય વિષ્ણાવિતિ તદસત્ ।
"પ્રાણસ્તેજસિ તેજનઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્ઽ; ઇતિ શ્રુતિવિરોધાત્ ।
બિમ્બે પ્રતિબિમ્બસ્ય લય ઇતિ ચાસત્ ।
નહિ પ્રાણસ્તેજાભૂતસ્ય પ્રતિબિમ્બ ઇત્યત આહ- તેજો ઽભિધામિતિ ॥
તેજો ઽભિધાં તુ શ્રિયમાપ્ય વિષ્ણુમગ્રે તતઃ પુત્રતયૈવ વાયુઃ ।
આપ્તઃ પ્રસૂતઃ પુનરેવ વિષ્ણું પ્રવિશ્ય મુક્તઃ પ્રળયે ઽત્ર તિષ્ઠતિ ॥ મનુવ્_4,2.135ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
વાયુઃ પ્રલયે તેજો ઽભિધાં શ્રિયમાપ્ય તત્ર લીનો ભૂત્વા વિષ્ણુમાપ્તઃ ।
સૃષ્ટિકાલે જાતે ઽગ્રે સર્વેભ્યઃ પૂર્વં, તતો વિષ્ણોઃ, પુત્રતયા હિરણ્યગર્ભત્વેન પ્રસૂતઃ ।
પુનરેવ પ્રલયે મુક્તૌ વિષ્ણું પ્રવિશ્ય અત્ર વિષ્ણૌ તિષ્ઠતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
તેજઃશબ્દસ્ય લક્ષ્મીવાચિત્વાન્નોક્તવિરોધઃ ।
એવં તર્હિ"વિલીનો હિ પ્રકૃતૌ સંસારમેતિઽ; ઇતિ શ્રુતેર્વાયોઃ સંસારપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
ઇષ્ટત્વાત્ ।
હિરણ્યગર્ભત્વેન પુનજર્નનાઙ્ગીકારાત્ ।
એવમપિ બ્રહ્મવિદો મુક્ત્યભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
હિરણ્યગર્ભત્વાનન્તરં મુક્તિસ્વીકારાદિતિ ।
ઇદં ચ પ્રાણશબ્દસ્ય વાયુવાચિત્વપક્ષમાદાયોક્તમ્ ।
હિરણ્યગર્ભવાચિત્વપક્ષે તુ ભાષ્યોક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
મુક્તાનાં સ્વસ્તોત્તમદેવતાઃ પ્રવિશ્યાવસ્થાનમિત્યુક્તમ્ ।
નૈતાવદેવ ।
કિન્તુ ભગવત્પ્રવેશો ઽપ્યસ્તિ ।
ઉક્તશ્ચ ભોગો નાનન્દસ્ય જનકઃ કિન્તુ વ્યઞ્જક એવ ।
આનન્દસ્તુ સ્વરૂપભૂત ઇત્યાહ- સર્વે ઽપીતિ ॥
સર્વે ઽપિ તે મુક્તગણા અમન્દસાન્દ્રં નિજાનન્દમશેષતો ઽપિ ।
ભુઞ્જન્ત એવાસત ઈશદેહે લયે ઽથ સર્ગે બહિરેવ યાન્તિ

ન્યાયસુધા:
સર્વે ઽપીત્યુક્તે દેવાનાં પ્રકૃતત્વાત્ત એવેતિ પ્રતીતિં વારયિતુમશેષતો ઽપીત્યુક્તમ્ ।
ભુઞ્જન્તઃ અનુભવન્તઃ ।
*12,359*
શિષ્ટા હવ્યવાહમિત્યસ્યાપવાદાન્તરમાહ- પ્રયાતીતિ ॥
પ્રયાતિ ધર્મં નિરૃતિસ્તુ શક્રં મરુદ્ગણાઃ પાર્ષદાસ્તથૈવ ।
સર્વે ઽનિરુદ્ધં પૃતનાધિપાદ્યાસ્ ... ॥ મનુવ્_4,2.137અ-ચ્ ॥
*12,360*
ન્યાયસુધા:
નિરૃતિસ્તુ ધર્મં પ્રયાતિ ।
મરુદ્ગણાઃ શક્રં પ્રયાન્તિ ।
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
પૃતનાધિપાદ્યા વિષ્વક્સેનાદ્યાઃ સર્વે ભગવતઃ પાર્ષદા અનિરુદ્ધં પ્રયાન્તિ ।
દેહલયાર્થમિતિ શેષઃ ।
અનિરુદ્ધસ્ય તુ કામે લય ઉક્ત એવેત્યેવાર્થઃ ।
અત્ર પ્રમાણમાહ- તુરેતિ ॥
... તુરશ્રુતિર્હીત્થમ્ ...
ન્યાયસુધા:
અત એવૈતત્તત્રૈવ નોક્તં પરમશ્રુતાવનુક્તત્વાત્ ।
*12,361*
પાદાર્થમુપસંહરતિ- ઇયમિતિ ॥
... ઇયં વિમુક્તિઃ