ન્યાયસુધા · અધ્યાય 3.1

*8,648*
ન્યાયસુધા:
તત્ર ચતુર્થપાદે ।
તાદૃશાઃ તચ્છબ્દવાચ્યાઃ ।
નિર્ણયસ્ય સિદ્ધાન્તસ્ય ।
તાદૃશાશ્ચેત્કથં નિર્ણયં કુર્યુરિત્યત ઉક્તમ્- સુનિર્ણીતાસ્ત્વિતિ ॥
તાદૃશાર્થા ઇતિ શેષઃ ।
કુત એતદિત્યત ઉક્તમ્- સ્વયમિતિ ॥
સ્વયમેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ।
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ દ્વિતીયે ઽધ્યાયે ઽસ્મિંશ્ચરમચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
અધ્યય 3, પદ 1
*9,1*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
કૃપિતાહિફણચ્છાયાસમીકૃત્યાપરં સુખમ્ ।
સેવન્તે યત્પદં ધીરાસ્તં ભજેવલ્લભં શ્રિયઃ ॥
સાધનવિચારો ઽયમધ્યાયઃ ।
વૈરાગ્યાર્થે ગત્યાદિનિરૂપણા પ્રથમપાદ ઇત્યધ્યાયપાદપ્રતિપાદ્યં ભાષ્ય એવ સ્ફુટમ્ ।
સઙ્ગતિં તુ લાઘવાયૈકીકૃત્યોપરિ વક્ષ્યામ ઇત્યાશયવાંસ્તૃતીયા(ધ્યાય)દ્યપાદાધિકરણપૂવર્પક્ષસિદ્ધાન્તયુક્તીઃ સઙ્ગ્રહેણાહ- સ્વાભાવિકેતિ ॥
સ્વાભાવિકાન્યથાનામસહાભાવાન્યથોક્તયઃ ।
અવિશેષો વિશેષૌ ચ સહભાવો વિમિશ્રતા

વિરુદ્ધોક્તિઃ સહસ્થાનં વૈયર્થ્યં ચાન્યથાગતિઃ ।
યુક્તયઃ પૂર્વપક્ષસ્ય ગુણાધિક્યાર્થતોભવૌ

ઉપપત્તિર્દ્વિરૂપત્વમાધિક્યમનુરૂપતા ।
યોગ્યતા પ્રબલત્વં ચ વિભાગઃ કારણાભવઃ ।
કૢપ્તિરન્યાગતિશ્ચૈવ સિદ્ધાન્તસ્યૈવ સાધકાઃ

ન્યાયસુધા:
સાધકા ઇતિ વક્ષ્યમાણં પૂર્વપક્ષસ્યેત્યત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
પૂર્વપક્ષસ્ય સિદ્ધાન્તસ્યેતિ જાતાવેકવચનમ્ ।
સાધકા ઇતિ છાન્દસો નિર્દેશઃ ।
યદ્વા યુક્તયઃ પૂર્વપક્ષસ્યેત્યત્ર સાધકા ઇતિ ન્યકૃષ્ટતે ।
પૂર્વપક્ષસમ્બન્ધિનો યુક્તય ઇત્યેવાર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્યૈવ સાધકા ઇત્યત્ર તુ ન્યાયા ઇતિ શેષઃ ।
*9,10*
અત્ર સૂત્રમ્ યોનેઃ શરીરમિતિ ।
તદ્વયાખ્યાતં ભાષ્યે ।
સ્વર્ગાદવાગ્ગતો જીવો વૃષ્ટિદ્વારા વ્રીહ્યાદિબીજેષુ સઙ્ક્રાન્તો રેતસ્મિ(ચંપુ)ક્પુરુષં પ્રવિશ્ય સહ રેતસા માત્ર્યોનિદ્વારેણ જઠરં પ્રવિષ્યઃ કલલબૃદ્બુદાદિક્રમેણોત્પન્નં શરીરમાપ્નોતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તત્કિં તથ્યમુતાતથ્યમિતિ સન્દેહઃ ।
ન તથ્યમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
કુતઃ ।
"દેહં ગર્ભસ્થિતં ક્વાપિ પ્રવિશેત્સ્વર્ગતો ગતઃઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
માન્ધાતૃદ્રોણદ્રુપદકૃપાકાદીનામિતિહાસપુરાણેષુ વિનૈવ બીજાદિસમ્બન્ધેન જનનદર્શનાચ્ચ ।
અન્યથાસિદ્ધે ચાર્થે ન બહુકલ્પના યુક્તા ।
અતસ્તે વૈરાગ્યજનકા(યૈવાર્)થમેવાધ્યાત્મવિદાં વાદાઃઽ; ઇતિ ।
તથ્યમિતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
કસ્માત્ ।
"મેમેઘો ભૂત્વા વર્ષતિ ।
ત(દ્ય) ઇહ વ્રીહિયવા ઓષ(ધિવનસ્પતય)ધયસ્તિલામાષા ઇતિ જાયન્તે ।
યો યો હ્યન્નમત્તિ ।
યો વા રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્રૂપાદ્ભૂય એવ ભવતિ ।
તદ્ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે રમણીયાં યોનિમાપદ્યન્તેઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
ન ચાદૃષ્ટે ઽર્થેન્યથાસિદ્ધિરવકાશવતી ।
નચ વચનાન્તરલિઙ્ગદશર્નવિરોધઃ ।
ક્વચિદ્ બીજાદિસમ્બન્ધાભાવસ્યાપિ વિદ્યામાનત્વેન તદ્વિષયત્વાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
"દિવઃ સ્થાસ્નૂન્ ગચ્છતિઽ; ।
"સ્થાવરાણિ દિવઃ પ્રાપ્તઃઽ; ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામિતિ ।
તદિદમયુક્તં વ્યાખ્યાનમ્ ।
ઉત્સૂત્રત્વાત્ ।
યદ્યપ્યત્ર યોનિશબ્દો બીજાદ્યુપલક્ષણઃ શક્યો વ્યાખ્યાતું તથાપિ તત્સમ્બન્ધનિયમ એવ સૂત્રે પ્રતીયતે ।
નતુ ક્વાચિત્કસ્તદભાવો ઽપિ ।
યદિ ચ ક્વચિદ્ બીજાદિસમ્બન્ધાભાવઃ સ્યાત્તદાઽકસ્મિકત્વં સ્યાદિત્યત આહ- બીજેતિ ॥
યોનેઃ શરીરમ્

બીજાપૂરુષયોનીનાં સઙ્ગાતિનિયમોજ્ખિતિમ્ ।
અથશબ્દેન ભગવાનાહ ... ॥ મનુવ્_3,1.4અ-ચ્ ॥
*9,11*
ન્યાયસુધા:
બીજશબ્દેન વ્રીહ્યાદિકં રેતશ્ચોચ્યતે ।
સઙ્ગતિનિયમોજ્ખિતિં સમ્બન્ધાતિનિયમાભાવમ્ ।
અયમર્થઃ ।
રેતઃસિણ્યોગો ઽથેતિ પૂર્વસૂત્રાદથશબ્દો ઽત્રાપ્યનુવર્તતે ।
સ ચ પ્રકૃતાદર્થાદર્થાન્તરે વર્તતે ।
તથાચ યોનેઃ શરીરમાપદ્યતે ।
ક્વચિત્તદભાવેનાપીત્યથશબ્દેન ભગવાન્સૂત્રકારો બીજાદિસમ્બ(ન્ધે નિ)ન્ધનિયમાભાવં સૂત્રિતવાનિત્યતો નોત્સૂત્રત્વપર્યનુયોગો યુક્ત ઇતિ ।
યદુક્તમેવં સત્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ તત્પરિહરતિ- કારણતશ્ચેતિ ॥
... કારણતશ્ચ તામ્