ન્યાયસુધા · અધ્યાય 1.3

ન્યાયસુધા:
તત્ તસ્માદજ્ઞપ્રાજ્ઞરૂઢિત્વાદેવ ।
આનન્દમયાધિકરણાન્તે વ્યુત્પાદિતન્યાયાદિતિ વેતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ દ્વિતીયઃ પાદો ઽયં પ્રથમવિષયે પર્યવસિતઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥ ॥
અધ્યય 1, પદ 3
[======= જ્ન્ય્સ્_1,3.ઇ: દ્યુભ્વાદ્યધિકરણમ્ =======]
*4,1*
ભિન્નવાક્યત્વાદિસિદ્ધયે તૃતીયપાદપ્રતિપાદ્યમર્થં દર્શયતિ- તત્રેતિ ॥
તત્રાન્યત્ર ચ સિદ્ધાનાં લિઙ્ગનામ્નાં પુનર્હરિઃ ।
વિશેષાન્મુખ્યતો વૃત્તિં સ્વસ્મિન્નેવાત્ર વક્તયજઃ

*4,1f.*
ન્યાયસુધા:
હરિઃ સૂત્રકારઃ અત્ર પાદે લિઙ્ગાનાં નામ્નાં ચ સ્વસ્મિન્વૃત્તિં વક્તિ ।
નનુ પૂર્વેણ પાદદ્વયેનોક્તા સેત્યત ઉક્તમ્- પુનરિતિ ॥
નનુ તર્હિ વૈયર્થ્યમિત્યત ઉક્તં તત્ર હરૌ, અન્યત્ર ચ તસ્માત્, પ્રસિદ્ધાનામિતિ ।
પૂર્વત્ર ત્વન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનામિત્યુક્તમેવ ।
પરમેશ્વરે પ્રસિદ્ધાનિ ચેલ્લિઙ્ગનામાનિ કિં સમન્વયપ્રતિપાદનેન ।
સિદ્ધત્વાદિત્યત ઉક્તમ્- સ્વસ્મિન્નેવેતિ ॥
અન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ, પ્રયોજનમિતિ ભાવઃ ।
તત્કિમન્યત્ર શબ્દવૃત્તિરેવ નાસ્તિ ।
ન નાસ્તિ ।
કિન્તુ મુખ્યતઃ પરમેશ્વરે અન્યત્ર ત્વમુખ્યેત્યુક્તમ્- મુખ્યત ઇતિ ॥
એવં સત્યન્યત્ર લક્ષણાદિકમેવ પ્રાપ્તમિત્યત ઉક્તમ્- વિશેષાદિતિ ॥
પરમમુખ્યા વૃત્તિરીશ્વરે અન્યત્ર મુખ્યાદીતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યે શબ્દાઃ લોકદૃષ્ટયા અન્યત્ર શક્તિમન્તઃ તેષાં વેદવાક્યેષ્વન્યપરત્વે પ્રાપ્તે શક્તિતાત્પર્યાભ્યાં ભગવદેકનિષ્ઠત્વં પાદદ્વયેન પ્રતિપાદિતમ્ ।
અત્ર તૂભયત્ર શક્તિમત્તયા લોકપ્રસિદ્ધાનામન્યત્ર તાત્પર્યે પ્રાપ્તે, ભગવત્યેવ શક્તિતાત્પર્યે પ્રતિપાદ્યેતે ઇતિ ।
યદ્યપિ પ્રાધાન્યક્રમાનુરોધેન નામલિઙ્ગાનામિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથાપ્યુત્તરપ્રતિપાદનાનુસારેણ લિઙ્ગનામ્નામિત્યભિહિતમ્ ।
*4,5*
॥ ઓં દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્ ઓં ॥
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્

અત્ર"યસ્મિન્ દ્યૌઃઽ; ઇત્યદિવાક્યપ્રતિપાદ્યં દ્યુભ્વાદ્યાયતનં વિષ્ણુરેવેતિ પ્રતિપાદ્ય, પૂર્વપક્ષિણા શઙ્કિતાનાં રુદ્રાદીનાં નિરાકરણાર્થં સૂત્રિતમ્ ઓં નાનુમાનમતચ્છબ્દાત્ ઓં ।
॥ ઓં પ્રાણભૃચ્ચેતિ ઓં ॥
તત્રાતચ્છબ્દાદિતિ તચ્છબ્દાભાવાદિતિ વ્યાખ્યાતં ભાષ્યે ।
તદયુક્તમિવાભાતિ ।
અસામર્થ્યેન સમાસાનુપપત્તેઃ ।
તત્ર"છન્દોવત્સૂત્રાણિ ભવન્તિઽ; ઇતિ વા ।
"અકર્તરિ ચ કારકેઽ; ઇતિ જ્ઞાપકાદસામર્થ્યે ઽપિ ક્વચિત્સમાસો ભવતીતિ વાઽ"અર્થાભાવે યદવ્યયમ્ઽ; ઇત્યવ્યયીભાવો વેતિ સમાધાનમવધાતવ્યમ્ ।
અથવા તેભ્યઃ શિવાદિભ્યો ઽન્યત્ અતદ્ બ્રહ્મ તસ્ય, શબ્દો ઽતચ્છબ્દસ્તસ્માદિતિ વ્યાખ્યાનમિત્યાશયવાનાહ- વિષ્ણાવેવેતિ ॥
નાનુમાનમ્ અતચ્છબ્દાત્

વિષ્ણાવેવાત્મશબ્દસ્ય રૂઢત્વાન્ન શિવાદિકાન્ ।
શ્રુતિર્વક્ત્ય્... ॥ મનુવ્_1,3.2અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
રૂઢત્વાત્પ્રસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
નતુ રૂઢિવૃત્ત્યોપેતત્વાદિતિ ।
મહારૂઢિયોગાભ્યાં તસ્ય તત્ર પ્રવૃત્તેઃ ।
તસ્ય ચાત્ર શ્રવણાદિતિ શેષઃ ।
શ્રુતિઃ"યસ્મિન્દ્યૌઃઽ; ઇત્યાદિકા ।
અથવા અન્યત્રાપિ સિદ્ધાન્તસાધકસ્યૈવ પૂર્વપક્ષનિરાસે ઽપિ હેતુત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેન ન ન્યૂનતાદોષ ઇત્યેતત્પ્રદર્શયિતું સિદ્ધાન્તસાધકસ્યૈવ પૂર્વપક્ષનિરાસે ઽપિ વ્યાપારં દર્શયિતુમિદં સૂત્રદ્વયમિત્યનેનોચ્યતે ।
નનુ તર્હિ તચ્છબ્દાદિત્યેવાસ્તુ ।
તદિતિ ચ બ્રહ્મપરામર્શો વ્યાખ્યાસ્યતે ।
મૈવમ્ ।
અનેકાર્થત્વે તચ્છબ્દો ઽન્યાર્થો ઽપિ સમ્ભવતિ ।
અતસ્તસ્યૈવ શબ્દાદિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદર્થમતચ્છબ્દાદિતિ પ્રયુક્તમ્ ।
(દિત્યુક્તમ્ । ) અત એવાહ- વિષ્ણાવેવેતિ ॥
*4,14f.*
[======= જ્ન્ય્સ્_1,3.ઇઇ: ભૂમાધિકરણમ્ =======]
॥ ઓં ભૂમાસમ્પ્રસાદાદભ્યુપદેશાત્ ઓં ॥
ઇદં કશ્ચિદ્વયાખ્યાતિ ।
ભૂમા પરમાત્મા ।
કુતઃ ।
સમ્પ્રસીદત્યત્રેતિ સમ્પ્રસાદઃ સુપ્તિઃ ।
તત્ર જાગ્રત્પ્રાણઃ સમ્પ્રસાદશબ્દેન લક્ષ્યતે ।
તસ્માદૂર્ધ્વમુપદેશાદિતિ ।
અપર આહ"સમ્પ્રસાદો જીવાત્મા ।
તસ્માદૂર્ધ્વમુપદેશાદિતિ ।
તદુભયમપ્યસત્ ।
પ્રસિદ્ધપ્રાણાદિપદપરિત્યાગેનાપ્રસિદ્ધસમ્પ્રસાદપદોપાદાને કારણાભાવાત્ ।
અતો ઽધ્યુપદેશાદિત્યેવ હેતુઃ ।
નનુ કથં તસ્ય પરમાત્મત્વસાધકતા ।
અન્યત્રાપિ સમ્ભવાદિત્યતો વ્યાખ્યાતિ- અખિલેશત્વાદિતિ ॥
*4,15*
ભૂમા સંપ્રસાદાદ્ અધ્યુપદેશાત્

...અખિલેશત્વાદ્ ભૂમા વિષ્ણુઃ સુખાધિકઃ

ન્યાયસુધા:
અધિશબ્દો હીશ્વરવાચી ।
તથાચ વિશેષાનુક્તેરખિલેશત્વમેવોક્તં ભવતિ ।
નચૈતદસિદ્ધમ્ ।
નામવાગાદીનાં પૂર્વપૂર્વાધિપત્યસ્યોક્તત્વાદિતિ ।
નનુ તર્હિ સમ્પ્રસાદાદિત્યેતદનાકાઙ્ક્ષિતત્વાત્ વ્યર્થમાપન્નમિતિ ચેન્ન ।
હેત્વન્તરાભિધાયકત્વાદિત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે- સુખાધિક ઇતિ ॥
પ્રસીદત્ય(ન્ત્ય)નેનેતિ પ્રસાદઃ સુખમ્ ।
સમ્યક્ પ્રસાદઃ સમ્પ્રસાદઃ ।
ગુણગુણિભાવાભ્યુપગમેન સુખાધિક ઇતિ તાત્પર્યાર્થો ઽભિહિતઃ ।
ય(સ્માત્તસ્મા)તસ્તસ્માદિતિ શેષઃ ।
*4,18*
[======= જ્ન્ય્સ્_1,3.ઇઇઇ: અક્ષરાધિકરણમ્ =======]
॥ ઓં અક્ષરમમ્બરાન્તધૃતેઃ ઓં ॥
અક્ષરમ્ અમ્બરાન્તધૃતેઃ

"એતદ્વૈ તદક્ષરં ગાર્ગીઽ; ઇત્યત્રોક્તમક્ષરં બ્રહ્મૈવેત્યુક્તમ્ ।
અત્ર સૂત્રમ્- ॥
ઓં અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચેતિ ઓં ॥
તદિદમક્ષરસ્ય બ્રહ્મત્વોપપાદનાય હેત્વન્તરાભિધાયકતયા વ્યાખ્યાતં ભાષ્યે ।
આક્ષેપનિવર્તકતયાપ્યતો વિરુદ્ધવદિત્યાદિના વ્યાખ્યાયતે ।
તથાહિ ।
નેદમક્ષરં બ્રહ્મ ।
"અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમલોહિતમચ્છાયમતમો ઽવાય્વનાકાશમસઙ્ગમરસમવાગમનો ઽચક્ષુષ્કમપ્રાણમસુખમ(ગોત્ર)માત્રમનન્તરમબાહ્યં ન તદશ્નાતિ કિઞ્ચનઽ; ઇત્યક્ષરસ્યાસ્થૂલત્વાદિશ્રવણાત્ ।
નચૈતદ્બ્રહ્મણઃ સમ્ભવતિ ।
અસ્થૂલત્વાદિપદૈર્હિ સ્થૂલત્વાદિવિપરીતમ્ અણુત્વાદ્યભિધાનં વા સ્યાત્ ।
સ્થૂલત્વાદિનિવૃત્તિમાત્રપર્યવસાનં વા ।
આદ્યે પરસ્પરવિરોધઃ ।
અસ્થૂલમિત્યનેન હ્યણુપરિમાણં વક્તવ્યમ્ ।
અનણ્વિત્યનેન ચ મહત્ત્વમ્ ।
નચોભયમેકત્ર યુજ્યતે ।
પરસ્પરપરિહારેણૈવ વૃત્તિદર્શનાત્ ।
એવમહ્રસ્વમદીર્ઘમિત્યત્રાપિ વિરોધો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
નચૈકપરિમાણોપેતમેવોત્કૃષ્ટાપેક્ષયાણુ મહદ્દીર્ઘં હ્રસ્વં ચેત્યુચ્યત ઇત્યાશ્રયણેન વિરોધપરિહારઃ ।
ઘટાદિતુલ્યત્વેનાવક્તવ્યત્વાત્ ।
ઉત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટપરિમાણદ્રવ્યાન્તરાભાવાચ્ચ ।
દ્વિતીયે તુ નિઃસ્વભાવં બ્રહ્મેત્યાપન્નમ્ ।
તથાચ"સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ ।
અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્ ।
રૂપોપન્યાસાચ્ચઽ; ઇત્યુક્તવિરોધઃ સ્યાદિતિ ।
તત્ર તાવત્પ્રથમપક્ષમભ્યુપેત્ય ચશબ્દસૂચિતં પરિહારમાહ- અત ઇતિ ॥
અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ ચ

અતો વિરુદ્ધવદ્ ભાતમપિ વ્યાખ્યાય તત્ત્વતઃ ।
યોજનીયં હરૌ વાક્યં વિરુદ્ધૈર્લક્ષણૈર્યુતમ્

બ્રહ્મૈવ ...
*4,18f.*
ન્યાયસુધા:
યતો બ્રહ્મ વિરુદ્ધૈર્લક્ષણૈર્યુતમેવ અતો, વિરુદ્ધવતુઉક્તોભયવિધવિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદકમિવ, ભાતંઉપ્રતીતમપિ વાક્યં તત્ત્વતો વ્યાખ્યાય હરૌ યોજનીયમ્ યોજયિતું શક્યમિતિ યોજના ।
યતો ઽમ્બરાન્તધૃત્યાદિનાક્ષરસ્ય વિષ્ણુત્વં નિશ્ચિતમતો વિરુદ્ધવદ્ભાતમપિ વાક્યં તત્ત્વતો વ્યાખ્યાય હરૌ યોજયિતવ્યમિતિ વા ।
કથં તત્ત્વતો વ્યાખ્યાનમિત્યપેક્ષાયાં વિરુદ્ધૈરિતિ સમ્બદ્ધયતે ।
અથવા અત ઇત્યસ્ય પૂર્વત્ર સમ્બન્ધઃ ।
યતઃ સુખાધિકો ઽતો ભૂમા વિષ્ણુરિ(વિષ્ણુરતો ભૂમે0તિ ।
વિરુદ્ધવદિતિ પ્રતિજ્ઞાયાં વિરુદ્ધૈરિતિ હેતુતયા સમ્બદ્ધયતે ।
*4,19*
એતદુક્તં ભવતિ ।
નાક્ષરસ્ય બ્રહ્મત્વે ઽસ્થૂલમિત્યદિવાક્યસ્યાનવકાશઃ ।
અસ્થૂલાદિપદૈસ્તદ્વિપરીતાણુત્વાદ્યભિધાનમિતિ વ્યાખ્યાનસ્યાઙ્ગીકારાત્ ।
નચૈવં સતિ પરસ્પરવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
વિરુદ્ધધર્માણાં બ્રહ્મણ્યવસ્થાનસ્ય શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વાદિતિ ।
*4,25*
વિરુદ્ધૈર્લક્ષણૈર્યુતં બ્રહ્મેત્યુક્તમ્ ।
મે માતા વન્ધ્યેતિવદ્વયાહતત્વાત્ ।
યદિ હિ મહત્ત્વાણુત્વાદીનિ વિરુદ્ધાનિ ।
કથં તર્હિ તૈર્યુતમેકં સ્યાત્ ।
વિરોધસ્ય સહાનવસ્થાનાત્મકત્વાત્ ।
યદિ ચૈકં તૈર્યુતં કથં તર્હિ તાનિ વિરુદ્ધાનિ સ્યુઃ ।
સહાવસ્થાનસ્યાવિરોધરૂપત્વાદિત્યાશઙ્કયોક્તં વિવૃણોતિ- તાનીતિ ॥
... તાનિ લિઙ્ગાનિ તદન્યત્ર ત્વસન્ત્યપિ ।
અવિરોધેન ગોવિન્દે સન્ત્યસ્થૂલાદિકાનિ ચ

ન્યાયસુધા:
વિરુદ્ધૈર્લક્ષણૈર્યુક્તં બ્રહ્મેત્યનેનૈતદસ્માભિરભિપ્રેતમ્ ।
તાન્યસ્થૂલાદિકાનિ અણુત્વમહત્ત્વાદિકાનિ લિઙ્ગાનિ તસ્માદ્બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર સહાસન્ત્યપિ ગોવિન્દે ઽવિરોધેનૈવ સહૈવેતિ યાવત્ સન્તીતિ ।
ન પુનર્વિરોધમભ્યુપેત્યૈકત્રાવસ્થાનમુચ્યતે યેન વ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ઇત્યવધારણાર્થસ્ય ચશબ્દસ્યાથર્ઃ ।
ગોવિન્દ ઇત્યનેન યશોદાદિપ્રત્યક્ષમપ્યત્રાર્થે પ્રમાણમિતિ સૂચયતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
અણુત્વમહત્ત્વાદિકં બ્રહ્મણિ કિં પ્રમાણાભાવાન્નાભ્યુપેયમ્ ।
કિંવા વિરુદ્ધત્વાત્ ।
નાદ્યઃ ।
"અણોરણીયાન્ઽ; ઇત્યાદ્યાગમસ્યોભયકાર્યદર્શનાનુમાનસ્યોદાહૃતપ્રત્યક્ષસ્ય ચ તત્ર પ્રમાણત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કિં વિરોધઃ પ્રમાણેનાથ પરસ્પરમ્ ।
ન પ્રથમઃ ।
વિપરીતપ્રમાણાદર્શનાત્ ।
દ્રવ્યત્વાદેસ્તૂક્તપ્રમાણવિરુદ્ધત્વેન કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વાત્ ।
*4,28*
કિઞ્ચાકાશસ્ય પરમાણુસંયોગઃ કિમાકાશૈકદેશે વર્તતે, ઉતાકાશ એવ ।
આદ્યે કિમેકદેશો નામાવયવઃ, પ્રદેશભેદો વા ।
નાદ્યઃ ।
અનભ્યુપગમાત્ ।
દ્વિતીયે કિમસાવાકાશસ્વરૂપમેવાથાર્થાન્તરમ્ ।
આદ્યો ઽન્ત્યે ઽન્તર્ભવતિ ।
દ્વિતીયો ઽપ્યભ્યુપગમવિરુદ્ધઃ ।
ઔપાધિકાઙ્ગીકારે ત્વાત્માશ્રયાદિકમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ભેરીસંયોગસ્યાપિ તથાત્વાપત્તેઃ ।
તથાચ સર્વત્ર શબ્દોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ પરમાણુસંયોગાર્થમાકાશો ઽણુરભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ વ્યભિચારશ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પરસ્પરવિરોધાદન્યત્ર સર્વત્ર ।
સ હિ સર્વત્ર સહાનવસ્થાનદર્શનાદ્વા કલ્પનીયઃ ।
ઉત ક્વચિત્ ।
કિં વા વિમતિપદાદન્યત્ર સર્વત્ર ।
નાદ્યઃ ।
બ્રહ્મણિ શ્રુત્યાદિના સહાવસ્થાનસ્ય દર્શનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
આકાશમનસોઃ પરસ્પરપરિહારેણ વર્તમાનયોરપિ ભૂતત્વમૂર્તત્વયોર્વિરોધાભાવાત્ ।
અન્યથા પૃથિવ્યાદૌ તદુભયં ન સ્યાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
નિત્યત્વજ્ઞાનત્વયોરશરીરત્વકર્તૃત્વયોશ્ચાન્યત્ર સર્વત્ર સહાનવસ્થિતયોરીશ્વરબુદ્ધાવીશ્વરે ચ સમાવેશાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
*4,31f.*
કિઞ્ચ ।
સંયોગાદીનાં પ્રદેશવૃત્તિત્વમઙ્ગીકુર્વતા ન તાવત્પ્રદેશવૃત્તિત્વમવયવવૃત્તિત્વમઙ્ગીકર્તુમુચિતમ્ ।
આકાશાદીનાં તદભાવાત્ ।
અન્યધર્મસ્યાન્યવૃત્તિત્વાભ્યુપગમે ઽતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
કિન્તુ સ્વાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણત્વમેવ વક્તવ્યમ્ ।
તથાચ ભાવાભાવયોરન્યત્ર સર્વત્ર સહાનવસ્થિતં કથં વિરોધો ન ભવેત્ ।
દર્શનાદિતિ ચેત્સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
તસ્માદન્યત્ર સર્વત્ર સહાનવસ્થિતં કથં નામ સહાવતિષ્ઠત ઇત્યેવં પ્રશ્નમાત્રમવશિષ્યતે ।
તત્ર વસ્તુસ્વભાવ એવ તાદૃશ ઇતિ પરિહારઃ ।
ન ચૈવમતિપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રમાણભાવાભાવાભ્યાં તદ્વ્યુદાસાત્ ।
એવં સતિ વાક્યવ્યવસ્થા ન ક્વાપ્યાશ્રયણીયેતિ ચેન્ન ।
પ્રમાણસ્વરૂપાવધારણે ત્વેવમેતદિત્યઙ્ગીકારાત્ ।
અત એવ ન મીમાંસાવૈયર્થ્યમિતિ ।
*4,34*
એવં તાવદસ્થૂલાદિપદાનામણુત્વાદ્યભિધાયકત્વપક્ષમુપાદાય શ્રુતેર્બ્રહ્મવિષયત્વમુપપાદિતમ્ ।
ઇદાનીં સ્થૂલત્વાદિનિવૃત્તિપરત્વે ઽપિ ન દાષ ઇત્યેવંપરતયા સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અન્યેતિ ॥
અન્યવસ્તુસ્વભાવાનાં સ્થૌલ્યાદીનામપાકૃતિમ્ ।
નારાયણે શ્રુતિર્વક્તિ નતુ તસ્યાસ્વભાવતામ્

*4,34f.*
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણો ઽન્યાનિ વસ્તૂનિ ઘટાદીનિ ।
તત્સ્વભાવભૂતાનિ યાનિ સ્થૌલ્યાદીનિ જડાનિ પરતન્ત્રાણિ કાર્યાણિ વિનાશવન્ત્યણુત્વાદિભિઃ સહાનવસ્થિતાનિ ચ ।
તથાવિધાનાં સ્થૌલ્યાદીનામભાવં નારાયણે"અસ્થૂલમનણુઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિર્વક્તિ ।
નતુ તસ્ય નિઃસ્વભાવત્વં યેનોક્તવિરોધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કુત એવં શ્રુતેરર્થસઙ્કોચઃ ક્રિયતે ।
નિઃસ્વભાવત્વમેવાર્થઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- સર્વધર્મેતિ ॥
*4,35*
સર્વધર્મા સર્વનામા સર્વકર્મા ગુણાઃ શ્રુતાઃ ।
દોષાઃ શ્રુતાશ્ચ નેત્યાદ્યા પ્રમાણં શ્રુતિરત્ર ચ

ન્યાયસુધા:
અત્ર પરમેશ્વરસ્ય સસ્વભાવત્વે ન કેવલમત્ર કિં નામ પૂર્વોક્તાણુત્વમહાત્ત્વાદૌ ચેત્યર્થઃ ।
ઇહાચ્છાયમતમ ઇત્યાદેરસઙ્કુચિતવૃત્તિત્વમેવ જ્ઞેયમ્ ।
બહુપદવિષટત્વાદિદં વ્યાખ્યાનં સ્વશબ્દેન વિધાય સૂત્રકારઃ, કતિપયપદવિષયં પૂર્વવ્યાખ્યાનં ચશબ્દેન સમુચ્ચિતવાનિતિ ।
*4,37*
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.વિઇ: વામનાધિકરણમ્ =======]
અતઃપરાણિ સૂત્રાણિ ભાષ્ય એવ સ્પષ્ટાર્થાનીતિ ન તત્ર વક્તવ્યમસ્તિ ।
પરમાખ્યવિદ્યાવ્યાખ્યાં કરોમીતિ ચ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તદુભયસિદ્ધયર્થમેતત્પાદાધિકરણવિષયપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તન્યાયાન્ સઙ્ગ્રહેણ દર્શયતિ- લિઙ્ગમિતિ ॥
લિઙ્ગં સાધારણં શબ્દૌ સ્થાનં લિઙ્ગમનુગ્રહઃ ।
પુનઃ શબ્દા લિઙ્ગશબ્દૌ વિચાર્યા દ્વિસ્થિતા ઇહ

બાહુલ્યં લિઙ્ગશબ્દાનામનુક્તિશ્ચ વિરુદ્ધતા ।
અદૃષ્ટિરન્વયાભાવો વિપરીતશ્રુતિભ્રમઃ

લિઙ્ગાવકાશરાહિત્યભ્રમસ્તાદૃગ્ દ્વયં તથા ।
બહુતાદૃક્તવમુક્તસ્ય વિરોધો ઽર્થાત્ તથા ગતિઃ ।
સમસ્તમેતદિત્યત્ર પૂર્વપક્ષેષુ યુક્તયઃ

ત એવ બલવન્તસ્તુ ગત્યન્તરવિવર્જિતાઃ ।
સિદ્ધાન્તયુક્તયો જ્ઞેયા દૃશ્યન્તે તાશ્ચ સર્વશઃ

ન્યાયસુધા:
એતચ્ચ ન્યાયવિવરણે સ્વયમેવાચાર્યેણ વ્યાખ્યાતમિતિ તત્રૈવાવગન્તવ્યમ્ ।
*4,40*
સૂત્રસૂચિતાન્સિદ્ધાન્તન્યાયાનભિધાય સાક્ષાદુક્તાનપ્યાહ- મુક્તેતિ ॥
મુક્તોપસૃપ્યતા પ્રાણાદાધિક્યં સર્વતસ્તથા ।
વૈલક્ષણ્યં સ્વભાવસ્ય પ્રેક્ષાપૂર્વક્રિયા તથા

અરસ્ય ણ્યસ્ય ચેશત્વં સૂર્યાદ્યનુકૃતિસ્તથા ।
વામનાખ્યા સર્વકમ્પસ્તચ્છબ્દાનન્યસિદ્ધતા

અનામરૂપતા ભેદસ્યોપજીવ્યપ્રમાણતા ।
સર્વૈશ્વર્યાદિકાદ્યાસ્તા વેદેશેન પ્રદર્શિતાઃ

ન્યાયસુધા:
અત એવ પૂર્વં દૃશ્યન્ત ઇત્યુક્ત્વાત્ર પ્રદર્શિતા ઇત્યુક્તમ્ ।
સર્વતસ્તથા ઇત્યેતત્પૂર્વેણોત્તરેણ ચ સમ્બદ્ધયતે ।
પ્રાણાદાધિક્યં તથા સર્વત આધિક્યમિતિ ।
સ્વભાવસ્ય સર્વતો વૈલક્ષણ્યં તથામ્બરાન્તધૃત્યાદીતિ ।
પ્રેક્ષાપૂર્વક્રિયા તથેતિ તથાશબ્દ ઉત્તરત્ર સમ્બધ્યતે ।
તેનાપહતપાપ્મત્વાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
સૂર્યાદ્યનુકૃતિસ્તથા સર્વપ્રકાશકત્વમ્ ।
તચ્છબ્દાનન્યસિદ્ધતેતિ જ્યોતિઃશબ્દસ્યાન્યત્રાસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
ઉપજીવ્યં પ્રમાણં યસ્યાસૌ તથોક્તસ્તસ્ય ભાવ ઉપજીવ્યપ્રમાણતા ।
તા ઇતિ સિદ્ધાન્તયુક્તયઃ ।
*4,42*
નન્વત્ર પાદે ચતુર્દશાધિકરણાનિ ભાષ્યાદવગમ્યન્તે ।
વિષયાઃ પૂર્વપક્ષન્યાયાઃ સિદ્ધાન્તન્યાયાશ્ચાત્ર દ્વાદશૈવોક્તાઃ ન ચ વિષયાદિના વિનાધિકરણં સમ્ભવતિ ।
તત્કથમેતદિતિ ચેત્ ।
ઇત્થમ્ ।
"તદુપર્યપિ બાદરાયણઃ સમ્ભવાત્ઽ"શુગસ્ય તદનાદરશ્રવણાત્તદાદ્રવણાત્સૂચ્યતે હિઽ; ઇત્યેતદધિકરણદ્વયં ન સમન્વયસમર્થનાર્થમ્ ।
કિં નામ દેવાદીનાં વેદવિદ્યાધિકારસમર્થનાર્થમાદ્યમ્ ।
દ્વિતીયં તુ ત્રૈવર્ણિકવ્યતિરિક્તાનાં તદભાવસમર્થનાથર્મિત્યેતજ્જ્ઞાપયિતુમેતદધિકરણદ્વયવિષયવિષયાદ્યનુક્તિઃ ।
અન્યથા તત્રાપિ સમન્વયસમ્બન્ધાન્વેષણેન શિષ્યાણાં વૃથા પ્રયાસઃ પ્રસજ્યેત ।
*4,44*
નન્વેતદ્દ્વયમત્ર ન વિચારણીયમ્ ।
અસઙ્ગતત્વાત્ ।
તથાહિ ।
સઙ્ગતિસ્તાવદ્દ્વિવિધા ભવતિ ।
અન્તર્ભાવલક્ષણાઽનન્તર્યલક્ષણા ચ ।
તત્રાદ્યા તાવદનયોરધિકરણયોર્ન સમ્ભવતિ ।
સમન્વયલક્ષણે પ્રથમાધ્યાયે ઽનન્તર્ભાવસ્ય ભવદ્ભિરેવોક્તત્વાત્ ।
અધ્યાયાનન્તર્ભૂતયોશ્ચ પાદાન્તર્ભાવાસમ્ભવાત્ ।
ઉત્તરાપિ ષોઢા ભવતિ ।
પ્રસઙ્ગોપોદ્ઘાતાવસરપ્રાપ્તિકારણકાર્યત્વૈકકાર્યત્વભેદાત્ ।
તત્ર ન તાવત્પ્રથમાત્રાસ્તિ ।
સ્મારકાભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયા ।
વિનૈવ તેન પ્રકૃતસિદ્ધેઃ ।
ન તૃતીયા ।
સમન્વયશેષેણાવરુદ્ધત્વાત્ ।
ન ચતુર્થી ।
ઉત્તરં પ્રબન્ધં પ્રતિ કારણત્વાનુપલમ્ભાત્ ।
ન પઞ્ચમી ।
પૂર્વપ્રબન્ધકાર્યત્વાદર્શનાત્ ।
નાપિ ષષ્ઠી ।
પૂર્વેણાનેનોત્તરેણ ચૈકસ્યાજનનાત્ ।
તસ્માદિદં નેહાવકાશમર્હતીત્યત આહ- અધિકારશ્ચેતિ ॥
અધિકારશ્ચ તદ્ધાનિઃ પ્રસઙ્ગાદેવ ચિન્તિતૌ
ન્યાયસુધા:
અન્તર્ભાવલક્ષણસઙ્ગત્યભાવે ઽપિ દેવાનાં વેદવિદ્યાધિકારઃ તદભાવઃ શૂદ્રાદીનામત્ર પ્રસઙ્ગાદેવ ચિન્તિતૌ ।
પ્રસઙ્ગશ્ચ મનુષ્યાધિકારત્વાદિતિ પૂર્વસૂત્રોક્ત્યોપોદ્બલિત ઇતિ ભાવઃ ।
નચ પ્રસક્તાનુપ્રસક્તવિચન્તને ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રયોજનભાવાભાવાભ્યાં વ્યવસ્થાનાત્ ।
પ્રકૃતે ચ"વિશ્વેદેવા ઉપાસતેઽ; ઇત્યુક્તોપપન્નત્વાદિકં પ્રયોજનમસ્તિ ।
*4,50*
નનુ ચિન્તિતાવિતિ કથમ્ ।
વિપ્રતિષેધે પરં કાર્યમિતિ સ્ત્રીલિઙ્ગેન ભાવ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
ઇતામૌ વિષયાવિત્યધ્યાહારમ્ ।
*4,58*
[======= જ્ન્ય્સ્_1,3.વિઇઇ: દેવત્વાધિકરણમ્ =======]
અત્ર દેવાનાં વેદવિદ્યાધિકારાક્ષેપાર્થં સૂત્રદ્વયમ્"મધ્વાદિષ્વસમ્ભવાદનધિકારં જૈમિનિઃઽ"જ્યોતિષિ ભાવાચ્ચઽ; ઇતિ ।
તસ્યાર્થઃ ।
ન દેવા વૈદિકોપાસનાદાવધિક્રિયન્તે ।
તાન્પ્રતિ વૈદિકવિધેરભાવાત્ ।
"આત્માનમુપાસીતઽ; ઇત્યાદિવિધિરેવ તાન્વિષયીકરોતીતિ ચેન્ન ।
વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
તથાહિ ।
કિં તેષાં સર્વવેદોક્તોપાસનાદાવધિકારઃ ।
કિં વા ક્વચિત્ ।
નાદ્યઃ ।
સર્વત્ર તેષાં નિયોજ્યત્વાભાવાત્ ।
તત્સાધ્યફલકામો હિ તત્ર નિયુજ્યતે ।
ફલં ચ તદુચ્યતે ।
યદપ્રાપ્તમનનુષ્ઠિતસાધનં ચ ।
નચ સર્વોપાસનાદિફલે દેવાનાં કામઃ સમ્ભવતિ ।
મધ્વાદ્યુપાસનાનાં દેવતાપદપ્રાપ્તિફલત્વાત્ ।
તસ્ય ચ તૈઃ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
સર્વજ્ઞત્વેનોપાસનાસાધ્યજ્ઞાનસ્યાપિ નિત્યસિદ્ધત્વાત્ ।
અત એવ ન દ્વિતીયઃ ।
કિઞ્ચ જૈમિનિરપ્યેવં મન્યત ઇતિ ।
*4,59*
એવમવાન્તરફલસ્ય પરમપ્રયોજનસ્ય ચ પદાદેઃ પ્રાપ્તત્વેન વિધેરસમ્ભવાજ્જૈમિનિવચનાચ્ચ દેવાનામનધિકાર ઇતિ પ્રાપ્તે તત્પ્રતિવિધાનાર્થં સૂત્રમ્ ।
ઓં ભાવં તુ બાદરાયણો ઽસ્તિ હીતિ ઓં ॥
તત્ફલાય વિધિઃ સિદ્ધે ચોપાસાયા નિરાકૃતઃ

યતો જૈમિનિનાન્યાર્થમસિદ્ધે ઽર્થે વિધિસ્તથા ।
વિદ્યાધિરાજસ્ય મતમવિરોધસ્તયોસ્તતઃ

ન્યાયસુધા:
તત્ર યત્પૂર્વપક્ષિણોદાહૃતં જૈમિનિવચનં તસ્ય પરિહારો નાસ્તિ ।
તત્કિં ભગવન્મતવિરુદ્ધત્વેનાપ્રમાણમેવ પ્રતિપત્તવ્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
ભિન્નવિષયત્વેન વિરોધાભાવાદિત્યાહ- તત્ફલાયેતિ ॥
તદિતિ "વસૂનામેવૈકો ભૂત્વાઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધં પરામૃશતિ ।
સિદ્ધે જ્ઞાતે બ્રહ્મસ્વરૂપે, વિષયસપ્તમીયમ્ ।
ઉપાસાયા વિધિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અન્યાર્થં ફલાન્તરાર્થમ્ ।
તથા અસિદ્ધે ઽર્થે વિધિરુપાસાયા ઇત્યત્રાપ્યનુવર્તતે ।
અત્રેતિશબ્દાધ્યાહારેણ મતમિતિ યોજ્યમ્ ।
તયોમર્તયોઃ ।
*4,61*
નનુ કિં તદન્યફલં કથં ચ સર્વજ્ઞાનામસિદ્ધો ઽથર્ઃ ।
યેન દેવાનામપ્યુપાસનાવિધાનોપપત્તિરિત્યત આહ- મોક્ષ ઇતિ ॥
મોક્ષે ફલવિશેષો ઽસ્તિ નચ સર્વં પ્રકાશતે ।
સર્વદા તેન દેવાનામપિ યુક્તા હ્યુપાસના

ન્યાયસુધા:
યચ્ચ પ્રકાશતે, ન તત્સર્વદા ।
તેન તદુભયાર્થમ્ ।
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
નનુ સર્વજ્ઞાનાં સર્વં ન પ્રકાશત ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
મૈવમ્ ।
પરમેશ્વરવ્યતિરિક્તાનાં સર્વજ્ઞત્વાસિદ્ધેરિત્યાહ- નિત્યમિતિ ॥
નિત્યં વૃદ્ધિક્ષયાપેતં વિષ્ણોઃ પૂર્ણં તુ વેદનમ્ ।
સ્પષ્ટાતિસ્પષ્ટવિશદં બ્રહ્મણો ઽશેષવસ્તુગમ્

અન્યેષાં ક્રમશો જ્ઞાનં મિતવસ્તુગતં સદા
*4,62*
ન્યાયસુધા:
પૂર્ણમ્ અશેષાર્થવિષયમ્ ।
તુશબ્દો ઽવધારણે, વિષ્ણોરેવેતિ સમ્બધ્યતે ।
સ્પષ્ટાતિસ્પષ્ટવિષયમિતિ ।
નિરતિશયસ્પષ્ટમિત્યર્થઃ ।
નનુ સ્પષ્ટતા નામ જ્ઞાનસ્ય વિશેષવિષયતા ।
સા ચ પૂર્ણમિત્યનેનૈવ ગતા ।
મૈવમ્ ।
અપરોક્ષત્વાદિવત્સ્પષ્ટતાયા વિષયાનપેક્ષજ્ઞાનધર્મત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
તસ્ય ચાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભસ્ય ।
અશેષવસ્તુગં પરબ્રહ્માતિરિક્તાશેષવસ્તુવિષયમ્ ।
અત્રાપ્યેવેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
નતુ સર્વાર્થવિષયત્વાદ્યુક્તવિશેષણોપેતમિત્યર્થઃ ।
અત્ર બ્રહ્મસંવેદનસ્ય પૃથગુક્તિઃ કૈમુત્યાર્થમ્ ।
વિષ્ણુસંવેદનોક્તિસ્તુ સર્વવિષયત્વસ્ય વિષ્ણુજ્ઞાનલક્ષણત્વેનેતરેષાં તદસમ્ભાવિતમિતિ સૂચયિતુમ્ ।
મિતવસ્તુગતં પરમેશ્વરાતિરિક્તકતિપયાર્થવિષયમ્ ।
એતેન ભાવમિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
અત્ર ચ"યાવત્સેવાઽ; ઇત્યાદિભાષ્યોદાહૃતં વચનં પ્રમાણમિતિ ।
નનુ જૈમિનિભગવન્મતયોરવિરોધ ઇતિ ન યુક્તમ્ ।
જૈમિનિર્હિ શ્રુતફલાદ્યતિરિક્તં ફલાદિકં વિદ્યાનામસ્તીતિ વા મન્યતે નાસ્તીતિ વા ।
આદ્યે કથમનધિકારં બ્રૂયાત્ ।
દ્વિતીયે તુ કથં ન વિરોધ ઇતિ ચેન્ન ।
ભગવતઃ સૂત્રકારસ્યાશેષવિશેષજ્ઞત્વેન વિશદં વચનમ્ ।
જૈમિનિસ્તુ સામાન્યવેદી ફલાન્તરાદિકમજાનન્ન નિરાકુવર્ન્યથાશ્રુતમઙ્ગીકૃત્યાનધિકારમુક્તવાનિત્યવિરોધોપપત્તેરિત્યાહ- ઇત્યાદય ઇતિ ॥
ઇત્યાદયો વિશેષાસ્તુ સદા વિદ્યાપતેર્હૃદિ

જૈમિન્યાદ્યાસ્તુ સામાન્યવેત્તૃત્વાત્ તત્ તથાવદન્ ।
વિદ્યેશમતમેતસ્માન્નૈવ સદ્ભિર્વિરુદ્ધયતે