ન્યાયપરિશુદ્ધિ, ભૂમિકા · ભાગ 4149

ચેષ્ટાયાં વરદનારાયણભટ્ટારકૈરેવમુક્તમ્--- "શબ્દસ્ય વ્યવહારસ્યાનુકારશ્ચેષ્ટયાપિ હિ ।
ક્રિયતે શાબ્દવિજ્ઞાનયોગિનાં સ્વાર્થબોધિકા ॥
અનાદિવ્યવહારેષુ ચેષ્ટા વિજ્ઞાતશક્તિકાઃ ।
બોધિકાઃ સ્યુર્યથાધ્યક્ષમિતિ ચેદ્ ભવતો મતમ્ ॥
ચેષ્ટા ગિરો વા સ્વીકાર્યાઃ પરપ્રત્યાયનાય હિ ।
અનાદયો ગિરામેવાનાદિતા જ્યાયસી તદા ॥
ચેષ્ટા સામયિકી શાબ્દવ્યવહારાનુસારિણી ।
અસ્યૈવં બોધિકેત્યેવં ભરતાદ્યાગમે સ્થિતા ॥
દૃશ્યતેનાદિરામ્નાયોસ્મર્યમાણપ્રણેતૃકઃ ।
" ઇત્યાદિ ।
તત્ત્વરત્નાકરે ત્વેવમુક્તમ્--- "વ્યુત્પન્નબોધ્યબોધકનિયમં ચેત્ ચેષ્ટિતં શાબ્દમ્ ।
અનિયતમપિ સહદૃષ્ટ્યા સ્મારકમિતિ ન પૃથગેષ્ટવ્યમ્ ઇતિ ।
લિપ્યક્ષરેષુ તુ અયં ગકારઃ અયં ઘકારઃ ઇતિ વર્ણાત્મના જ્ઞાનમપ્રમાણમેવ ।
એતેન ચિહ્નેનેદમક્ષરં જાનીહીત્યભિપ્રાયેણલિપ્યક્ષરસંબન્ધગ્રાહકાણાં પ્રવૃત્તિઃ ।
તતશ્ચ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
એષા લિપિરેતદ્વર્ણવિશેષાભિપ્રાયપૂર્વિકા, ભ્રમાદિરહિતવર્ણાભિપ્રાયવત્પુરુષલિખિતૈતલ્લિપિત્વાત્, સંપ્રતિપન્નવ્યુત્પત્તિકાલલિપિવત્, ઇત્યાદિરૂપઃ પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યત્તુ પ્રતિભાયામુક્તં તત્ત્વરત્નાકરે--- "નનુ ચ પ્રતિભા કાચિદ્ યથાર્થા માનમિષ્યતામ્ ।
બાહ્યાર્થનૈરપેક્ષ્યેણ બાહ્યજ્ઞાનક્ષમાસ્તુ સા ॥
વિશિષ્ટકાલપુરુષાદ્યપેક્ષોત્કર્ષસંભવા ।
સત્યં, કાલાદિભેદસ્તુ દુર્વિવેચોસ્મદાદિભિઃ ॥
સન્નપ્યસૌ વ્યવહૃતૌ નોપયોગીત્યુપેક્ષ્યતે ।
પ્રતિભાયાઃ ફલં દૃષ્ટં યદા પ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ ॥
તદન્યતઃ કૃતાર્થત્વાત્ પ્રેક્ષ્યતે ન પરીક્ષકૈઃ ।
પુણ્યેષુ પુરુષેષ્વેષા ભૂયિષ્ઠં સત્યદર્શિની ॥
તસ્માત્ પતઞ્જલિઃ પ્રાહ પ્રતિભા ચેતિ તાં પ્રમામ્" ॥
ઇતિ, તદપિ પ્રાગુક્તયોગિપ્રત્યક્ષવિશેષવિષયમેવ ।
નન્વેવં, તદપિ પ્રમાણત્રિત્વં ચતુષ્ટ્વં વાનુપપન્નમ્, પ્રત્યક્ષપરોક્ષરૂપેણ દ્વિત્વસ્યૈવ યુક્તત્વાત્, ઇતિ ચેન્ન, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાહિ--- બહુષ્વેકૈકમુદ્ધૃત્ય તદન્યેષ્વૈકરાશ્યતઃ ।
દ્વૈધકૢપ્તૌ ઘદાદાવપ્યેવમેવ પ્રસજ્યતે ॥
અનુમાનનુમાનત્વશબ્દાશબ્દવિભાગતઃ ।
પ્રમાણદ્વિત્વમેવં તે વદ કિં વાન રોચતે ॥
પ્રત્યક્ષસ્ય તદન્યાભ્યાં વૈજાત્યગ્રહણાદ્યદિ ।
તયોરપિ સ્વેતરાભ્યાં વૈજાત્યં સ્ફુટમેવ નઃ ॥
અતોક્ષલિઙ્ગશબ્દાખ્યાસાધારણનિદાનતઃ ।
ઉપલક્ષ્યં પ્રમાત્રિત્વં ચતુષ્ટ્વં વાપિ સંસ્મૃતેઃ ॥
સ્પષ્ટમસ્પષ્ટમિતિ ચ જૈના યદ્ દ્વૈધમૂચિરે ।
તત્પ્રત્યક્ષપરોક્ષત્વવિભાગાન્ન વિશિષ્યતે ॥
અતો ન તાવતિ દ્વૈધે સાધિતે વિવદામહે ।
પરોક્ષસ્યૈકમાનત્વં દુર્વચં ભેદસાધનાત્ ॥
નન્વધ્યક્ષેપિ ભેદોસ્તિ બાહ્યાન્તરવિભાગતઃ ।

દિવ્યાદિવ્યતયા ચક્ષુઃશ્રોત્રાદિભિદયાપિ ચ ॥
તદ્વત્ પરોક્ષસ્યૈકસ્ય પ્રમાણસ્ય વિભાગતઃ ।
અનુમાનાગમભિદા કથં નાભ્યુપગમ્યતે ॥
દત્તોત્તરમિદં કિઞ્ચિદ્ દૃષ્ટમેતચ્છ્રુતં ત્વિદમ્ ।
એતત્ત્વનુમિતં ચેતિ લોકોક્તિરિહ સાક્ષિણી ॥
યતઃ કુતશ્ચિદ્ વૈધર્મ્યં સાધર્મ્યમપિ કેનચિત્ ।
સર્વત્ર સુલભં કામમિહાપિ પરિગૃહ્યતે ॥
અતઃ સ્મૃત્યનુભૂત્યાખ્યાવિભાગાદપિ નોચિતમ્ ।
પ્રમાણદ્વિત્વમિત્યેવં પ્રાગુક્તૈવ સુપદ્ધતિઃ ॥
ત્રિવિધોનુભવશ્ચૈવ તન્મૂલા ચ તથા સ્મૃતિઃ ।
ઇતિ ષોઢા વિભાગે તુ ન વિમન્યામહે વયમ્ ॥
અનુભૂતિવિભાગેન તન્મૂલાયાઃ સ્મૃતેરપિ ।
વિભાગસ્ય ગતાર્થત્વાદૈકરાશ્યમુદાહૃતમ્ ॥
અતો હિ તસ્યાસ્તન્મૂલેષ્વન્તર્ભાવવિવક્ષયા ।
પ્રમાણવર્ગં ત્રિત્વેન પ્રાઞ્ચઃ કેચિદ્વિવિઞ્ચતે ॥
એવમન્યદપિ ચિન્ત્યમ્, ઇતિ ॥
નનુ અનેનન કિં પ્રમાણચિન્તાક્લેશેન ? અવિમૃશ્યાપિ પ્રમાણવર્ગમુપલમ્ભાન્વયવ્યતિરેકાદિવશાત્ પશ્વાદીનામિવ મનુષ્યાદીનામપિ લૌકિકેષ્વર્થેષુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિતત્પ્રયોજનાદિકં નિરુપદ્રવં સિધ્યતિ ।
અલૌકિકેષ્વપિ તત્તદ્વિધાયકૈસ્તદનુગ્રાહકૈશ્ચ કલ્પસૂત્રાદિભિશ્ચરિતાર્થધિયાં કિમનેન પિષ્ટપેષણાદિકલ્પેન વૃથા વિમર્શેનેતિ ચેત્, મૈવમ્; અવકાશોપરોધાય તત્ત્વોપપ્લવમિચ્છતામ્ ।
અવિપર્યાસસિદ્ધ્યૈ ચ વિશોધ્યા માનયદ્ધતિઃ ॥
પ્રતિસંધાય ચ ફનલં પ્રારમ્ભાહ્નિકદર્શિતમ્ ।
સાધ્યપ્રમેયસંશુદ્ધ્યૈ સાઙ્ગે માને પરિશ્રમઃ ॥
પ્રત્યક્ષિતસમસ્તાર્થૈર્યોગીન્દ્રૈનરપિ લઙ્ઘ્યતે ।
પ્રમાણપ્લવમાલમ્બ્ય તત્ત્વવિપ્લવસાગરઃ ॥
તસ્માદુક્તરીત્યા શુદ્ધિઃ કર્તવ્યેતિ ।
શુદ્ધાન્યાયનિષેવિતા શ્રુતિશિરઃશુદ્ધાન્તસિદ્ધાન્તિની ભદ્રાણાં પ્રતિપાદનાય ભજતુ પ્રત્યક્ષતામક્ષતામ્ ।
પત્યૌ નિત્યરસે સમં કરુણયા પાતિવ્રતીં બિભ્રતી સર્વગ્રન્થિવિમોચની ભગવતી સા મે સમીચી કૃતિઃ ॥
ઇતિ શ્રીકવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાચાર્યસ્ય કૃતિષુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ સ્મૃત્યધ્યાયે ॥
દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
સમાપ્તશ્ચ ચતુર્થોધ્યાયઃ ॥
॥ પ્રમેયાધ્યાયઃ ॥
॥ પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 1 એવં સપરિકરં પ્રમાણં વિશોધિતમ્ ।
અથ પ્રમેયં પ્રદર્શયામઃ ।
તત્ર યત્ પુનઃ ષટ્સપ્તાદિરૂપેણ પદાર્થાન્ વિભજ્ય વૈશેષિકાદયશ્ચિન્તયન્તિ, તન્ન સાક્ષાદપવર્ગાઙ્ગમિતિ તૈરેવાભ્યુપેતમ્ ।
અપિ ચ--- વિદ્યમાનપરિત્યાગાદસતાં ચ પરિગ્રહાત્ ।
વ્યામોહના વિમર્શાસ્તે બહિષ્કાર્યા મુમુક્ષુભિઃ ।
સાવાન્તરવિભાગેષુ તત્તચ્ચિન્તાશ્રમેષ્વિહ ।
અવિસ્તરાય દિઙ્માત્રં દોષાણામભિદધ્મહે ॥
યત્ તત્રાહુઃ--- "અભિધેયઃ પદાર્થઃ ।
સ ચ ભાવાભાવભેદેન દ્વિધા" ઇતિ, તત્ તાવત્ "અસદ્વ્યપદેશાન્નેતિ ચેન્ન, ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાદ્યુક્તેઃ, શબ્દાન્તરાચ્ચ" ઇત્યારમ્ભણાધિકરણસૂત્રેણાભાવસ્ય પરાભ્યુપગતાભાવાભાવસ્યેવ ભાવાન્તરત્વસમર્થનાત્ પ્રતિક્ષિપ્તમ્ ।

યદપિ ચ--- દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયરૂપેણ ભાવરૂપાણાં પદાર્થાનાં ષોઢા પરિસંખ્યાનમ્, તદપિ વૈશેષિકાધિકરણે "સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ" ઇતિ સૂત્રકારૈરેવ સમવાયાખ્યપદાર્થાન્તરદૂશણેન પરાસ્તમ્ ।
અભાવતદધિકરણયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવસંનિધિવિશેષાદિશબ્દવાચ્યસંબન્ધાન્તરાનુમાનમપિ સમવાયદૂષણચ્છાયયૈવ દૂષિતમેવ ।
યશ્ચાન્યોન્યમત્યન્તતુલ્યેષુ મુક્તાત્માદિષુ મિથો વ્યાવૃત્તધીજનનાય દ્રવ્યત્વાદિહેતુના વિશેષાખ્યઃ પદાર્થઃ કલ્પ્યતે, સોપિ તુલ્યન્યાયતયા સૂત્રકારૈર્દૂષિતપ્રાય એવ ।
"મહદ્દીર્ઘવદ્વા હ્વસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્" ઇત્યનુપપન્નપરમાણુદ્વ્યણુકાદિપ્રક્રિયાનિદર્શનેનાન્યેષામપિ તદભ્યુપગતાનામુનપપન્નત્વસ્ય સૂચિતત્વાચ્ચ ।
અપિ ચાનિત્યેષુ દ્રવ્યેષુ તાવજ્જાતિગુણપાદિભિરેવ વ્યાવૃત્તધીઃ સિધ્યતીતિ નિત્યેષુ હિ વિશેષોન્યઃ કલ્પ્યતે; યથાહુઃ--- "નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયોન્ત્યા વિશેષાઃ" ઇતિ, તથાપિ વેદાન્તિભિર્દિક્સંજ્ઞકવિભુપદાર્થાન્તરાનભ્યુપગમાદાકાશસ્ય ચ કાર્યત્વાદિશ્રુતેઃ પ્રકૃતિવિકારભૂતપૃથિવ્યાદ્યંશવિશેષાતિરિક્તપરમાણુજાલપ્રતિક્ષેપાત્ તથાવિધપરમાણૂનાં ચાવસ્થાપ્રવાહસ્યાનાદ્યન્તત્વાન્ન તત્ર વિશેષકૢપ્તિઃ ।
તતઃ કાલાત્માનૌ પરિશિષ્યેતે ।
તત્રાપિ ચેતનાનાં ન કાલતત્ત્વમાત્મતયા ભાતિ ।
ક્ષણલવાદ્યવસ્થાયોગિત્વપરાક્ત્વાચેતનત્વાદિભિરેવ, તસ્માત્ સ્વેષાં સ્વેભ્યશ્ચ તસ્ય વ્યાવૃત્તધીસંભવાત્ ।
અન્યથાન્યેનાપિ કલ્પિતેન તદસંભવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ આત્મપરિશેષે તત્રાપિ જીવેશ્વરયોરણુત્વવિભુત્વનિયામ્યત્વનિયન્તૃત્વાધેયત્વાધારત્વશેષત્વશેષિત્વશરીરત્વશરીર્ ઇત્વાભિરનેકવિધૈર્ધર્મભેદૈર્વ્યાવૃત્તધીસિદ્ધૌ કિમન્યેન વિશેષેણ ? ।
તદત્યન્તસામ્યવત્સુ મુક્તેષુ નિત્યેષ્વપિ હિ તત્સામ્યસ્યૈવ સંરક્ષણાય ધર્મિગ્રાહકસિદ્ધા યાવદાત્મભાવિનસ્તે તે વિશેષા ન પરિત્યક્તાઃ ।
ન ચેશ્વરદ્વૈતમ્; યેનેશ્વરાણાં મિથોવ્યાવૃત્તપ્રતીત્યૈ વિશેષં કલ્પયિષ્યામઃ, એકસ્યૈવ સર્વદેશકાલેષ્વેકાતપત્રતયા સર્વશ્રુતિસિદ્ધત્વાત્, અસ્યૈવ ચ સામાન્યશબ્દૈર્વિશેષશબ્દૈશ્ચ રૂઢિતો યોગતસ્તત્તદ્વસતુવિશિષ્ટત્વાદિના ચ તત્તત્પ્રકરણાનુગુણં શરીરકે પ્રતિપાદ્યત્વસ્થાપનાત્ ।
જીવેષ્વપિ બદ્ધાનાં મિથો ભેદસ્તત્તત્સુખદુઃખધીચ્છાવૈચિત્ર્યેણ વ્યક્તઃ ।
બદ્ધમુક્તયોશ્ચ કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વસર્વજ્ઞત્વાદિભિઃ, મુક્તાનાં નિત્યાનાં ચ વિશુદ્ધેરાદિમત્ત્વાનાદિમત્ત્વાભ્યામેવ વિભક્તધીસંભવઃ ।
મુક્તદશાયાં નિત્યેભ્યઃ કિં વૈષ્મ્યમિતિ ચેત્, કિં તેન ? ।
પ્રાક્તનેન તત્તદાત્મવર્તિતયા પ્રત્યક્ષિતેન ગુણાદિભેદેન તદન્યવ્યાવૃત્તધીસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધૈરપિ તદ્વ્યવહારે પ્રાક્તનોપાધિભેદૈરેવ તત્તત્પ્રમાણપ્રમિતૈઃ પ્રતિસંહિતૈઃ સર્વનિર્વાહાત્ ।
એતેન મુક્તાનાં મિથો વિભક્તબુદ્ધિરપિ નિર્વ્યૂઢા; ન હિ તેષામેકરૂપઃ પ્રાક્તનઃ સંસારઃ; વિષમવિપાકસમયાનાદ્યસંખ્યાતકર્મપ્રવાહવૈચિત્ર્યપ્રતિનિયતદેશકાલસ્વરૂપસુખદુઃખતત્કારણાદિસંતતેરેવ મિથો વ્યાવર્તકત્વાત્ ।
તદતદ્વિભાગો હિ તત્કાલવર્તિનૈવં ધર્મેણેતિ ન નિયમઃ, અતત્કાલવર્તિનાપિ તન્નિષ્ઠતયોપલભ્યમાનેન તત્સિદ્ધેઃ; ન હ્યતીતઃ સંસારો મુક્તાત્મસ્વરૂપમુપલભમાનૈર્નોપલભ્યતે, ઉપલભ્યમાનો વાન્યનિષ્ઠઃ પ્રતિભાતિ ।
અથ નિત્યેષુ મિથઃ કા વાર્ત્રા ? ।
સાપિ કુશલૈવ ।
તેષામપિ હિ સત્યસંકલ્પાનાં વિચિત્રાઃ સંકલ્પેચ્છાદય રિશ્વરસ્યેવાનિયતદેશકાલવિષયાપર્યનુયોજ્યસામગ્રીકા અનાદ્યનન્તસંતાનવન્તઃ સન્તીતિ કિમન્યેન વિશેષેણ ? ।
અપિ ચ યદ્દર્શને યત્ર યદારોપો ન ભવતિ સ હિ તસ્ય તતો ભેદઃ ।
સ એવ ચ વિશેષઃ ।
સ ચેત્ સ્વરૂપભૂતોહન્ત્વમાદિરૂપેણ ભાતઃ પરારોપં પ્રતિરુન્ધ્યાત્, કસ્તતોન્યસ્તતો વિશેષસ્તસ્ય ? ।
એવમનભ્યુપગમે વિશેષકૢપ્તાવપિ કા ગતિર્વૈશેષિકસ્ય ? સ્વપરનિર્વાહકાસ્તે વિશેષાઃ, ઇતિ ચેત્, કિં ત એવ? ।
અપિ ચ પૃથક્ત્વે વિદ્યમાને કિં તૈર્વિશેષૈઃ ? ।
પૃથક્ત્વસ્યૈકજાતિસંગૃહીતત્વાન્ન તતોપિ વ્યાવૃત્તધીરીતિ ચેત્, તર્હિ તતો ન ક્વચિદપિ સ્યાત્ ।
વિશેષેષ્વપિ વા વિશેષત્વાક્રાન્તેષુ કસ્તે નિસ્તારઃ ? ।
વિશેષત્વં નામ જાતિર્નાસ્તીતિ ચેત્, કિં તત્ ? ।
ઉપાધિરિતિચેત્, કિં તતો ન સંગ્રહઃ?, તથા સતિ ક્વચિદપિ તન્નિબન્ધનાનુવૃત્તધીભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવમન્યોન્યાભાવેનાપિ ગતાર્થતા દુસ્તરેતિ પરાસ્તઃ પરાભિમતવિશેષઃ ।
સામાન્યમપિ પરોક્તં સૂત્રકારૈરેવ નિરસ્તપ્રાયમ્; તથાહિ--- "તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ---" ઇત્યાદિભિઃ સૂત્રૈઃ કાર્યદશાયામુપાદાનસ્યાવસ્થાન્તરાપત્તિમાત્રમેવ, ન પુનઃ પરાભિમતમવયવ્યાખ્યં દ્રવ્યમસ્તીતિ સમર્થનાદ્ ઘટાદ્યવયવ્યભાવે તદાશ્રિતઘટત્વાદિસામાન્યમવયવિસમવેતતયાભ્યુપગતગુણાદયસ્તદુભયારમ્ભપ્રક્રિયાજાલં ચ નિર્મૂલિતમ્ ।
યચ્ચોપાદાનસ્ય ઘટત્વાદિરૂપમવસ્થાન્તરં સંયોગવિશેષાદિરૂપં, તત્ પરૈરપિ કાર્યતયાભ્યુપેતમુપલમ્ભાદિભિશ્ચ તથૈવ સિધ્યતીતિ ન તત્રાપિ નિત્યત્વકલ્પનાવકાશઃ ।
તતઃ સર્વેષાં દ્રવ્યાણાં સ્વરૂપતોનાદ્યનન્તત્વાત્ કાર્યદ્રવ્યત્વાત્મત્વાદિમાત્રમેવ શિષ્યતે ।
ગુણેષુ નિત્યેષ્વવસ્થારૂપેષુ ચાનુવૃત્તપ્રત્યયનિમિત્તં કિમિતિ ચિન્ત્યમ્; તત્રૈવં ભાષિતં શારીરકાદ્યે--- "સંસ્થાનાતિરેકિણોનેકેષ્વેકાકારબુદ્ધિબોધ્યસ્યાદર્શનાત્, તાવતૈવ ગોત્વાદિજાતિવ્યવહારોપપત્તેઃ, અતિરેકવાદેપિ સંસ્થાનસ્ય સંપ્રતિપન્નત્વાચ્ચ સંસ્થાનમેવ જાતિ ।
સંસ્થાનં નામ સ્વાસાધારણં રૂપમિતિ યથાવસ્તુ સંસ્થાનમનુસંધેયમ્" ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ--- કિં સંસ્થાનાતિરિક્તં સામાન્યં વિવિક્તસ્ફુટપ્રત્યક્ષાધ્યવસાયભેદાદઙ્ગીક્રિયતે, ઉતોપપત્તિબલાદિતિ; નાદ્યઃ, અસિદ્ધેઃ નાન્ત્યઃ, અન્યથાસિદ્ધેઃ; અતિરિક્તસામાન્યમભ્યુપગચ્છતોપિ હિ તદુપલક્ષણં સંસ્થાનમિષ્ટં દૃષ્ટં ચ ।
પ્રતિવ્યક્તિનિયતં સંસ્થાનં કથમનુવૃત્તપ્રત્યયકારણમિતિ ચેત્, કથં વા તજ્જાતીયસ્ય લક્ષણં ભવતિ ? ।
અનુવૃત્તજાત્યન્તરસંગૃહીતોપાધિરૂપતયેતિ ચેત્, તાવતૈવ ગવાદિવ્યવહારસિદ્ધૌ કિમન્યેન ? ।

તથાપ્યન્તતોનુવૃત્તં સામાન્યં ક્વચિદભ્યુપગન્તવ્યમ્, યત્રાનન્યથાસિદ્ધિઃ; અન્યથોપાધિસંગ્રહસ્યાપ્યસંભવાદિતિ ચેત્, તવાપિ વા તત્ર સામાન્યમુપલક્ષણેન સંગૃહ્યતે, ન વા ? પૂર્વત્રાન્યથાસિદ્ધિરનવસ્થિતિશ્ચ ।
ઉત્તરત્ર નિયામકાદર્શનાજ્જાતેરાશ્રયવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ ।
વ્યાવૃત્તાનામપિ સ્વભાવત એવ કાસાંચિત્ વ્યક્તીનાં તદ્વ્યઞ્જકત્વનિયતિરિતિ ચેત્, સ એવ સ્વભાવઃ કિં ન વ્યવહારં નિયછેત્ ।
નિર્વિષયઃ કથં વ્યવહારઃ સ્યાદિતિ ચેત્, તાસામેવ વ્યક્તીનાં વિષયત્વાત્ ।
વ્યાવૃત્તાનામનુવૃત્તવ્યવહારવિષયત્વે સર્વત્ર વિષયવ્યવસ્થા ભજ્યેતેતિ ચેત્, વ્યાવૃત્તાનામનુવૃત્તવ્યઞ્જકત્વે સર્વત્ર તદ્વ્યક્તિઃ કિં ન સ્યાત્ ? ।
સંબન્ધાસંબન્ધાભ્યાં નિયમાદિતિ ચેન્ન, સંબન્ધસ્યાપિ સમવાયનામ્નઃ સાર્વત્રિકત્વાભ્યુપગમાત્ તત્રાપ્યભિવ્યક્તિપ્રતિનિયમસ્ય મૃગ્યત્વાત્, નાનાસમવાયવાદેપિ વ્યક્તિસ્વભાવનિયમસ્ય દુસ્ત્યજત્વાત્, તથાપિ દૃષ્ટૈકગોવ્યક્તેર્વ્યક્ત્યન્તરે સોયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં કથં સ્યાત્ ? અયં ગૌરિત્યેકવ્યક્તૌ વ્યુત્પાદિતશ્ચ કથં વ્યક્ત્યત્યન્તરેપિ તચ્છબ્દવાચ્યતાં પ્રતીયાત્ ? ઇતિ ચેત્, તવાપિ વા કથમ્ ? ।
એકધર્મસમવાયાદિતિ ચેત્ ? તેનૈવ ધર્મેણ સ્વતો મિલિતસ્ય સમવાયસ્યૈવ નિત્યં સર્વત્ર વૃત્ત્યભ્યુપગમેન સર્વત્ર સર્વવ્યવહારસંકરપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાસાંચિદેવ વ્યક્તીનાં તદ્વ્યઞ્જકત્વસ્વાભાવ્યાદ્ વ્યવસ્થોક્તેતિ ચેત્, તર્હિ તાસામેવ વ્યક્તીનાં પ્રતિસંધાનવ્યવહારયોર્વિષયત્વમસ્તુ ।
તથા સતિ ભ્રાન્તત્વં તયોઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન, તદ્વ્યક્તિત્વેન પ્રતિસંધાનાદેરભાવાત્ ; અપિ તર્હિ તથાત્વેન વ્યક્તિસ્વરૂપાતિરિક્તં તથાત્વં નામાન્તરેણ જાતિરેવ સ્યાદિતિ ચેત્, તજ્જાતિવ્યઞ્જકં તત્તદેકવ્યક્તિસ્વરૂપાતિરિક્તં કિં ન જાત્યન્તરં સ્યાત્ ? ।
ઉપાધિવિશેષ એવાયં પ્રતિનિયતાશ્રય ઇતિ ચેત્, એવં તર્હિ પ્રતિનિયતપ્રતિયોગિકં સ્વભાવનિયતં પરસ્પરસ્મારકત્વમુપજીવ્ય તજ્જાતીયતયા પ્રતિસંધાનવ્યવહારોપપત્તૌ કિમન્યકલ્પનેન ? ।
તસ્મારકતદિતરવિભાગઃ કુતસ્ત્ય ઇતિ ચેત્, તદ્વ્યઞ્જકતદિતરવિભાગસ્તે કુતસ્ત્યઃ ? ।
દર્શનાદર્શનાયત્ત ઇતિ ચેત્, તુલ્યમ્ ।
સંબન્ધસાદૃશ્યયોરભાવે કથં સ્મારકત્વમિતિ ચેત્, તયોર્વા કથમ્ ? ।
સદૃશસહાનુભૂતદર્શનસ્ય સંસ્કારોદ્બોધકત્વાદિતિ ચેત્, તદપિ કુતઃ ? ।
કાર્યદર્શનાત્ કલ્પ્યતે ઇતિ ચેત્, તુલ્યમ્; અન્યથા સંબન્ધં સાદૃશ્યં વૈકમુપાદાય તદન્યસ્ય કથં સ્મારકત્વમિતિ ચોદ્યસ્ય દુર્વારત્વાત્ ।
ન ચાત્ર સાદૃશ્યં નાઙ્ગીકુર્મઃ, સૌસાદૃશ્યરૂપત્વાભ્યુપગમાત્ સામાન્યસ્ય ।
નામાન્તરેણ પરાભિમતજાતિસ્વીકારઃ ઇતિ ચેત્, વ્યાવૃત્તાનાં સંનિવેશાદીનામેવ પ્રતિનિયતપ્રતિયોગિસ્મારકસ્વભાવતયા સાદૃશ્યરૂપત્વાત્ ।
ગવયાદેરપિ તર્હિ ગોજાતીયત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ચેન્ન, સાદૃશ્યસૌસાદૃશ્યવિભાગસ્વય સાંપ્રત્યયિકસ્ય સર્વસંમતત્વાત્ ઇતિ ।
એવં સામાન્યાદિષુ સૂત્રકારાદિભિર્નિરસ્તેષુ પરિશિષ્ટા દ્રવ્યગુણકર્મરૂપાસ્ત્રયઃ પદાર્થાઃ ઇતિ કેચિદાચાર્યાઃ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 2 અન્યે તુ મન્યન્તે---યથા તત્પ્રતીતેરન્યથાસિદ્ધતયા તે પદાર્થા ભાષ્યકારાદિભિર્નિરસ્યન્તે, તથા કર્માપિ, ઇતિ, યે તાવદિહ સર્વત્ર સૂર્યપરિસ્પન્દાદિવદપ્રત્યક્ષં કર્મ ફલાનુમેયમિચ્છન્તિ ।
તત્ર યયા સામગ્ર્યા કર્મણઃ સિદ્ધિરભિમતા તયૈવ દૃષ્ટં કર્મફલં સાધ્યતામ્, કિમન્તરા કલ્પિતેન કર્મણા ? ।
તથાપિ ચેત્ કૢપ્તિઃ, અન્યત્રાપિ કાલવિપ્રકર્ષાદર્શનેપિ સામગ્રીકાર્યયોર્મધ્યે અન્યસ્ય કૢપ્તિપ્રસઙ્ગઃ; તથૈવ ચ ત્રત્રાપીત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
યે ચ "પ્રત્યક્ષં કર્મ" ઇત્યાહુઃ, તૈરપિ નૂનં કર્મફલત્વેનાભ્યુપગમસંયોગવિભાગાતિરિક્તં નિપુણનિરીક્ષણેપિ નોપલભ્યત ઇતિ મન્યામહે ।
ચલતિપ્રત્યયોપિ હિ તાવતૈવ ચરિતાર્થઃ ।
ન ચ વાચ્યં યાવત્સંયોગં ચલતિપ્રત્યયપ્રસઙ્ગ ઇતિ, પૂર્વદેશવિભાગપૂર્વકદેશાન્તરસંયોગપ્રથમક્ષણવિષયત્વાત્ તત્પ્રત્યયસ્ય ।
તત એવ હ્યુત્તરકાલે સંયોગે વર્તમાનેપ્યચલદિતિ ભૂતાનુસંધાનમુપપન્નમ્ ।
નનુ પ્રવાહમધ્યસ્થિતે સ્થાણૌ પૂર્વસલિલસ્કન્ધવિયોગઃ ઉત્તરસલિલસ્કન્ધયોગશ્ચ દૃશ્યતે, ન ચ તત્ર ચલત્વમિચ્છામઃ; વ્યોમાદય એવ સ્થિરદેશત્વેન વિવક્ષિતાઃ ઇતિ ચેન્ન, પ્રવાહસ્ય તતો વિશેષાદર્શનાત્; લૌલ્યમ્ વિશેષઃ ઇતિ ચેત્, તર્હિ સંયોગવિભાગાતિરિક્તં લૌલ્યરૂપં કર્મપ્રત્યક્ષમિતિ કથં તદપહ્નવઃ ? ઇતિ ।
તત્રાહુઃ---યા નામ કર્મસામગ્રી ત્વયેષ્યતે સા તત્તત્કર્મફલતયાભિમતં સંયોગવિશેષમુત્પાદયન્તી નિયતસ્વભાવમેવ તમુત્પાદયતિ ।
અત એવ એવ સંયોગોનેકનિષ્ઠોપિ સન્ ક્વચિચ્ચલતિપ્રત્યંયં ક્વચિત્ સંયોગમાત્રપ્રત્યયં ચ જનયતિ, યથૈક એવ સમવાયોગુણગુણિભ્યામવિશેષેણ સ્વતો મિલિતોપિ સન્ ક્વચિદાશ્રયપ્રત્યયં ક્વચિદાશ્રિતપ્રત્યયં ચ જનયતિ, ન હ્યાશ્રયભાવ આશ્રિતભાવો વા સમવાયસ્વરૂપાતિરિક્તઃ, તદ્વદિહાપીતિ ।
વયં તુ બ્રૂમઃ--- અપ્રત્યક્ષકર્મવાદસ્તાવત્ પ્રાગુક્તદૂષણાદયુક્તઃ ।
પ્રત્યક્ષં તુ કર્મ સ્વરૂપતો દુરપહ્નવમ્ ।
તત્ર ભાષ્યાદિષ્વતિરેકવિધિનિષેધાદર્શનાદર્થાન્તરવિરોધાભાવાચ્ચોદાસિતવ્યમ્, ઇતિ ।
ઇદં તુ મન્યામહે--- અતિરેકેપિ ગુણવર્ગાન્ન રાશ્યન્તરં કર્મ, વિભાજકાભાવાત્, સ્વેચ્છાકલ્પિતવિભાજકસ્ય સર્વત્ર સુલભત્વેન યથાભિમતમેકં ગુણમુભયં વાઙ્ગીકૃત્ય રાશ્યન્તરકલ્પનપ્રસઙ્ગાત્, ગુણાવાન્તરવૈચિત્ર્યસ્ય ગુણત્વવિરોધાભાવાત્ ।
અતો દ્રવ્યમદ્રવ્યમિત્યેવ વિભાગઃ ઇતિ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 3 તત્ર ચાત્મગુણતયાભિમતેષુ સુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાઃ પઞ્ચ તત્તદુત્પાદકતયાભિમતબુદ્ધિવિશેષાનતિરિક્તા વેદાર્થસંગ્રહે સમર્થિતાઃ ।
ધર્માધર્મૌ વિહિતનિષિદ્ધક્રિયાસાધ્યતયાભિમતાવાજ્ઞાવતો રાજ્ઞ ઇવ સર્વપ્રશાસિતુરીશ્વરસ્યાનુગ્રહનિગ્રહાખ્યબુદ્ધિવિશેષરૂપૌ ભાષ્યાદિષુ બહુષુ પ્રદેશેષુ પ્રપઞ્ચિતૌ ।
યઃ પુનઃ સંસ્કારઃ સ તાવદ્બુદ્ધિવિશેષાત્મનોક્તઃ, ન ચ તત્પ્રયુક્તઃ; તતશ્ચિરનષ્ટવિપ્રકૃષ્ટાકારે વ્યાપ્ત્યદર્શનાત્, વાસનાનુવૃત્તેશ્ચ વાચનિકત્વાત્ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 4 યદ્યપિ "ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે" ઇત્યાદિગીતાશ્લોકેષુ ભાષ્યકારૈર્વાસનાયા ઇચ્છાદ્વારેણૈવ પ્રવૃત્તિહેતુત્વવચનાજ્જ્ઞાનવાસનાવિશેષાતિરિક્તા કર્મવાસના નાસ્તિ, તથાપિ જ્ઞાનવાસના દુરપહ્નવા, તતશ્ચ તદાશ્રયમાત્રં વિચાર્યમ્, તત્ર ધર્મભૂતજ્ઞાનસ્ય દ્રવ્યત્વંન્યાયતત્ત્વાત્મસિદ્ધિભાશ્યાદિસિદ્ધમનુસરતાં તન્નિષ્ઠસ્મૃત્યાખ્યવિકારોત્પાદકઃ સંસ્કારો ઽપિ તન્નિષ્ઠઃ પ્રાપ્તઃ; અન્તરઙ્ગત્વાદબાધાચ્ચ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 5 યે તુ પરપરિભાષમનુસરન્તસ્તદનુગુણં તસ્ય ગુણત્વં ગૃહ્ણન્તિ, તેષામાત્મન્યેવ સંસ્કારઃ, ઇતિ વિશેષઃ ।
ન ચ બુદ્ધોર્નિત્યત્વં સંકોચવિકાસાદિદશાભેદં ચાભ્યુપગચ્છદ્ભિરદ્રવ્યત્વં તસ્યાઃ સુવચમ્; અવસ્થાન્તરયોગિત્વમેવ હ્યુપાદનત્વમ્; તદેવ હિ દ્રવ્યલક્ષણમ્ ।

તથાપિ નગુણત્વહાનિઃ; અપૃથક્સિદ્ધવિશેષણત્વાતિરિક્તગુણત્વાવદર્શનાત્, કર્મવ્યતિરિક્તજાતિમાત્રાશ્રયત્વાદિરૂપગુણલક્ષણસંકેતસ્યાસ્માભિરનાદરણાત્ ।
ન ચ દ્રવ્યસ્યાશ્રિતસ્વભાવત્વલક્ષણમપૃથક્સિદ્ધવિશેષણત્વં વિરુદ્ધમ્, અવયવિનિ યુષ્માભિરપિ સ્વીકરણાત્ ।
યથા ચ દ્રવ્યત્વવિશેષણત્વાદિભિર્ન વિરોધ ઇષ્યતે, એવમત્રાપિ, ઉપલંમ્ભયુક્ત્યાદેઃ સામનચર્ચત્વાત્ ।
અતો જ્ઞાનં દ્રવ્યમ્, તદવસ્થાવિશેષાસ્ત્વદ્રવ્યાણીતિ સંસ્કારાખ્યવિકારાસ્થિતિરપિ તત્રૈવ યુક્તા ।
વેગાખ્યસ્તુ સંસ્કારસ્તદુત્પાદકત્વાભિમતકર્મવિશૈષાતિરિક્તો ન દૃશ્યતે, ન ચ યુજ્યતે ।
સ્થિતસ્થાપકૌ તુ કર્મનિવૃત્તાવપિ તદવિનાભૂતસંયોગવિશેષત્વં વક્તું યુક્તમ્ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 6 યે ચ ભગવતોનન્તા મઙ્ગલગુણાઃ પ્રકીર્ત્યન્તે, તે સર્વેપિ ષાઙ્ગુણ્યવિતતિરૂપાઃ ઇતિ સંમતમ્ ।
યથાહુઃ--- "તવાનન્તગુણસ્યાપિ ષડેવ પ્રથમે ગુણાઃ ।
યૈસ્ત્વયેવ જગત્ કુક્ષાવન્યેપ્યન્તર્નિવેશિતાઃ" ॥
ઇતિ ।
ષટ્સુ ચ ગુણેષુ બલં ધારણસામર્થ્યમ્, ઐશ્વર્યં નિયમનશક્તિઃ; વિકારહેતુષ્વપ્યવિકૃતત્વં વીર્યમ્; તેજઃ પરાભિભવનસામર્થ્યમ્, અન્યાનપેક્ષતા વેતિ ।
લક્ષિતાનાં ચતુર્ણામતિમથને જ્ઞાનશક્તિવિતતિરૂપત્વં વ્યક્તમ્ ।
ન ચ જ્ઞાનશક્ત્યોરપ્યેવં મિથોન્તર્ભાવઃ શક્યઃ, અજ્ઞેષ્વપિ દ્રવ્યેષુ શક્તિદર્શનાત્, અશક્તેષ્વપિ જ્ઞાનદર્શનાત્ ।
અત એવ જ્ઞાનવિશેષઃ શક્તિરિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
શક્તિવિશેષસ્તુ જ્ઞાનં સ્યાદિતિ ચેત્, કોસૌ શક્તિશબ્દાર્થઃ ? ।
વિલક્ષણો ગુણવિશેષઃ પ્રભાકરાદિનયેન પદાર્થાન્તરં વા ઇતિ ચેત્, ન તર્હિ જ્ઞાનસ્ય તદ્વિશેષતા સિધ્યેત્ ।
અથ કાર્યોપયુક્તવિશેષણમાત્રં શક્તિરિતિ સર્વપ્રયોગાનુગતં પશ્યસિ, તદા ન કેવલં જ્ઞાનસ્ય, અપિ તુ સર્વસ્યૈવ શક્તિત્વં પ્રાપ્તમ્, સર્વસ્યાપિ પ્રધાનકારણતયાભિમતે કસ્મિંશ્ચિદ્વિશેષણત્વેનાવસ્થાનાત્ ।
નન્વેવમુદયનાદીનામિવ સ્વરૂપસહકારિવ્યતિરિક્તશક્ત્યભાવઃ પ્રસક્તઃ ઇતિ ચેત્, અનન્યથાસિદ્ધયુક્તિવશાદાગમબલાદ્વા તત્સિદ્ધેઃ ।
તચ્છબ્દસ્તુ વિવક્ષાવિશેષાત્ સ્યાદિતિ બ્રૂમઃ ।
શક્તિસમર્થનસંરમ્ભશ્ચાચાર્યાણાં ન્યાયકુલિશે નિપુણમનુસંધેયઃ ।
શક્તિમાત્રકારણાદિવાદાશ્ચ બાહ્યાનામુપલમ્ભયુક્ત્યાપ્તાગમાદિવિરહાદનાદરણીયાઃ ।
સા ચેદુપાદાનં, સૂક્ષ્મન્દ્રવ્યમેવાસૌ સ્યાદિતિ ન વિવાદઃ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 7 અથાચિદ્દ્રવ્યવિશેષગુણાન્ પશ્યામઃ--- તત્ર શબ્દાદયઃ પઞ્ચ તત્તદ્ભૂતવર્તિનઃ પ્રત્યક્ષાદિબલાદભ્યુપગતાઃ ।
સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ચ શાસ્ત્રાનુસારેણ ।
સંયોગશ્ચ પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધઃ ।
નૈરન્તર્યમાત્રમેવાયમિતિ ચેત્, તત્ કિં દ્રવ્યસ્વરૂપમ્, ઉતાગન્તુરવસ્થાવિશેષઃ ? ।
નાદ્યઃ, નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, નામાન્તરેણ તદભિધાનાત્, ઇતિ ।
વિભાગપૃથક્ત્વે તુ અભાવોક્તન્યાયેન દૂષણીયે ।
પરત્વાપરત્વે અપિ સુખાદિચ્છાયયા; ન હિ તત્તદુપાધ્યવચ્છિન્નદેશકાલવિશેષસંબન્ધાતિરિક્તે પરત્વાપરત્વે પશ્યામઃ ।
તત્કલ્પને ચ પ્રાક્ત્વપ્રત્યક્ત્વાદયોપિ હિ બહવો ગુણાસ્તુલ્યન્યાયાઃ કલ્પ્યાઃ સ્યુઃ ।
એવં સદસદ્ગુણપ્રદર્શનપ્રક્રિયયા સંખ્યાપરિમાણગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહાનાં તત્ત્વમવસાતવ્યમ્, ઇત્યદ્રવ્યેષ્વેષા દિક્ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 8 અથ દ્રવ્યાણિ વિમૃશ્યન્તે--- તત્ર તાવત્ કૌમારિલાભિમતવિભુશબ્દાખ્યદ્રવ્યવાદઃ શબ્દસ્યાચિદવસ્થાવિશેષત્વેન શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વાન્નિરાકાર્યઃ ।
આત્મસિદ્ધૌ તુ શબ્દસ્ય ધર્મ્યતિવર્તિત્વગતિમત્ત્વવાદસ્તદાશ્રયભૂતાવયવદ્વારેણેતિ નેતવ્યઃ ।
યત્તુ--- "તમઃ ખલુ ચલં નીલં પરાપરવિભાગવત્ ।
પ્રસિદ્ધદ્રવ્યવૈધર્મ્યાન્નવભ્યો ભેત્તુમર્હતિ" ॥
ઇત્યાહુઃ, તદેતદ્ દ્રવ્યં તાવદભ્યુપગચ્છામઃ; તથા હ્યુક્તં વરદગુરુભિસ્તત્ત્વસારે--- "તમો નામ દ્રવ્યં બહુલવિરલં મેચકચલં પ્રતીમઃ કેનાપિ ક્વચિદપિ ન બાધશ્ચ દદૃશે ।
અતઃ કલ્પ્યો હેતુઃ પ્રમિતિરપિ શાબ્દી વિજયતે નિરાલોકં ચક્ષુઃ પ્રથયતિ હિ તદ્ દર્શનવશાત્" ॥
ઇતિ ।
એતેન વિયતિ વિતતાનાં સૂક્ષ્માણાં પૃથિવ્યવયવાનાં કૃષ્ણો ગુણસ્તમ ઇતિ પક્ષોપિ પ્રતિક્ષિપ્તઃ; સાશ્રયસ્યૈવ તસ્ય ગ્રહણવિરોધાભાવાત્, ગુણમાત્રતયા ચ કસ્યાપ્યનુપલમ્ભાત્ ।

સ્પર્શરૂપરસાનાં ચ શબ્દગન્ધવદ્ ભ્રાન્તૌ પ્રમિતૌ વા નિરાધારગ્રહણાદર્શનાચ્ચ--ઇતિ ।
એવં દ્રવ્યત્વે સિદ્ધે કૃષ્ણવર્ણસ્ય દ્રવ્યસ્ય પૃથિવીત્વમેવાભ્યુપગન્તુમુચિતમ્, "યત્ કૃષ્ણં તદન્નસ્ય" ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદ્યપિ પૃથિવ્યાં પાકવિશેષવશાત્ શુક્લાદિરૂપં, નાન્યત્ર પાકાદપિ ભવતિ; આકાશાદિષુ નૈલ્યોપલમ્ભોપિ હિ પઞ્ચીકરણમૂલપૃથિવીસંસર્ગાત્ ।
"આકાશે ચાવિશેષાત્"ઇતિ સૂત્રે ભાષિતમ્--- "અણ્ડાન્તર્વર્તિનશ્ચાકાશસ્ય ત્રિવૃત્કરણોપદેશપ્રદર્શિન્તપઞ્ચીકરણેન રૂપવત્વાચ્ચાક્ષુષત્વેપ્યવિરોધઃ" ઇતિ ।
નન્વેવમાકાશમેવ દ્રવ્યાન્તરસંસર્ગાન્નીલં તમ ઇત્યુપલભ્યતે ઇતિ સ્યાદિતિ ચેત્, ન સ્યાત્, આકાશે તમ ઇતિ પૃથગુપલમ્ભસ્વારસ્યાત્, દ્રવ્નયાન્તરત્વે તુ કલ્પનાગૌરવાત્, અન્તતોત્રાપિ પઞ્ચીકરણેન દ્રવ્યાન્તરસંસર્ગસ્યાભ્યુપગતત્વાચ્ચ ઇતિ ।
સ્પર્શાનુપલમ્ભસ્તુ ઇન્દ્રનીલાલોકદુર્દિનાતપાદેરિવાનુદ્ભવાદેરપિ ।
સ્યાત્ ।
ન ચ પાર્થિવરૂપસ્ય સર્વસ્યાલોકસાપેક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વનિયમઃ કલ્પ્યઃ, કરણવૈચિત્ર્યાદિવ વિષયવૈચિત્ર્યાદપિ વ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
દિવાભીતાનાં વિશિષ્ટાઞ્જનરઞ્જિતાક્ષાણાં ચાલોકનિરપેક્ષમેવ ચક્ષુષૈવ પદાર્થા ગૃહ્યન્તે ।
આલોકાભાવમાત્રે ચ તમસિ તમોજ્યોતિષોર્નિવૃત્તિવચનં ચવ્યાહન્યેત, પ્રતિનિયતનૈલ્યારોપકલ્પનાપ્રયાસશ્ચ ।
અતઃ પૃથિવીવિશેષત્વં તમસો યુક્તમ્ ।
પૃથિવ્યાદીનિ પઞ્ચ ભૂતાનિ મનશ્ચ ત્રિગુણદ્રવ્યપરિણતિવિશેષતયા શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વાન્ન પૃથગ્દ્રવ્યાણિ ।
તત્ર ચાવયવ્યાખ્યં ભૌતિકદ્રવ્યમ્ "તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ" ઇત્યાદિભિઃ ષડ્ભિઃ સૂત્રૈર્બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદેરન્યથાસિદ્ધ્યાદ્યુપપાદનેન નિરસ્તમ્ ।
"મહદ્દીર્ઘવદ્વા હ્વસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્" ઇત્યાદિભિશ્ચ પરામભિમતઃ પરમાણુઃ ।
અતઃ પરિણામવિશેષાદુપલમ્ભયોગ્યત્વાયોગ્યત્વાદિદશાવિશેષયોગિ પ્રકૃત્યાદિસંજ્ઞં દ્રવ્યં વિચિત્રવ્યવસ્થિતક્રમસમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપમવતિષ્ઠતે ।
દિક્તત્ત્વમપિ તત્તદુપાધ્યવચ્છિન્નાસ્તત્તદ્દેશવિશેષા એવ, અતિરિક્તકલ્પકાનાં પરાપરપ્રત્યયવિશેષાદીનામન્યથાસિદ્ધેઃ ।
દિગુત્પત્તિશ્રુતિશ્ચ તદુપાધિકતન્નિર્વાહકસૃષ્ટ્યોપપન્ના; અન્યથા દ્યુપૃથિવ્યન્તરિક્ષાદિવત્ ત્રિગુણપરિણતિવિશેષતૈવ સ્યાત્, ન પૃથગ્દ્રવ્યતા ।
ન ચૈવં કાલેપિ પ્રસઙ્ગઃ, નિત્યસ્ય કાલસ્ય ભગવત્પરાશરાદિભિઃ પૃથક્પ્રસંખ્યાનાત્ ।
તસ્ય પ્રકૃતિપરિણતિવિશેષત્વાદિપક્ષાસ્તત્પૂર્વાપરકાલાવશ્યંભાવાત્ શ્રુત્યાદિબલાચ્ચ પ્રત્યસ્તાઃ ।
અતસ્ત્રિગુણકાલાવાત્માચેતિ ત્રીણિ સિદ્ધાનિર્ ।
ઇશ્વરસ્ય તુ પૃથક્સંખ્યાને ચત્વારિ ।
તસ્ય હિ ચેતનત્વાદિભિઃ સંગ્રહસંભવેપ્યવાન્તરવૈલક્ષણ્યજ્ઞાપનાય પૃથક્સંખ્યાનં પ્રાચામનાદિવાચાં ચ, અન્યથા પ્રક્રિયાન્તરેણાચેતનેષ્વપિ સંગ્રહપ્રસંગાત્ ।
વિવિક્તં ચ ભગવતા પરાશરેણ--- "પરમાત્માત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે ।
મિથ્યૈતદન્યદ્રવ્યં હિ નૈતિ તદ્દ્રવ્યતાં યતઃ" ॥
ઇતિ ।
એવં ધર્મભૂતજ્ઞાનાખ્યમપિ દ્રવ્યમજડત્વાવિશેષેપિ સ્પુટતરવૈધર્મ્યાનતરબલાત્ પૃથગ્ગણયન્તિ ।
તસ્યાદ્રવ્યત્વવાદઃ કેષાઞ્ચિન્નાથમુનિયામુનમુનિભાષ્યકારાદિપ્રબન્ધવિરોધાત્ પ્રાયઃ પરચિત્તરઞ્જનાર્થઃ ।
શુદ્ધસત્ત્વાખ્યસ્ય ચ દ્રવ્યાન્તરસ્ય પરવિગ્રહાદિયાથાર્થ્યોપદેશપ્રવૃત્તનિરુક્તાદ્યાપ્તાગમસિદ્ધત્વાત્ સૂક્ષ્મત્રિગુણાવસ્થાવિશેષાદિપક્ષા બહિષ્કાર્યાઃ ।
અતઃ ષડેતાનિ દ્રવ્યાણિ ।
ભોક્તૃભોગ્યનિયન્તૄણાં સદાત્મનૈકદ્રવ્યત્વાદિપક્ષા અપિ નિર્વિશેષસન્માત્રપક્ષવદ્ વ્યાઘાતશ્રુતિવિરોધાદિભિર્બહુશો ભાષ્યાદિષુ નિરસ્તાઃ ।
તત્ર ત્રિગુણશુદ્ધસત્ત્વે સ્વનિરુક્ત્યૈવ લક્ષ્યે ।
ક્ષણલવાદ્યાત્મા કાલઃ ।
અણુર્જ્ઞાતા જીવઃ ।
વિભુસ્ત્વીશ્વરઃ ।
જાનાતિવ્યવહારાસાધારણકારણં વ્યવહાર્યવિશેષો મતિઃ ।
એવં ત્રિગુણકાલજીવેશ્વરશુદ્ધસત્ત્વમતિરૂપેણ ષોઢા દ્રવ્યવિભાગઃ ।
એવં પ્રમાણસાર્થઘણ્ટાપથેન દ્રવ્યાદ્રવ્યરૂપપ્રમેયગ્રામમધિજિગમિષતાં ન કુદૃષ્ટિબાહ્યકલ્પિતકૂટયુક્તિગર્તનિપાતઃ, ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રીકવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાચાર્યસ્ય કૃતિષુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ પ્રમેયાધ્યાયે પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
॥ પ્રમેયાધ્યાયઃ ॥
॥ દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥

ન્યા. પ. પ્રમે. 9 અત્ર યદ્યપિ પ્રમાવિષયઃ પ્રમેયમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા આરોપિતાકારવ્યવચ્છેદાર્થયા અનારોપિતરૂપં સર્વં પ્રમેયમ્, તથાપિ નિઃશ્રેયસાન્તરઙ્ગતયા તદર્થિભિઃ પ્રકર્ષેણ મેયં પ્રમેયમિહ વિવક્ષિમ્ ।
યદ્વિષયેણ ભ્રમેણ સંસરામઃ, યદ્વિષયેણ ચ તત્ત્વજ્ઞાનેનાપવર્જ્યેમહિ, તદિહ નઃ પ્રકર્ષેણ મેયં પ્રમેયમ્ ।
તચ્ચ દ્વાદશવિધમુક્તમાક્ષપાદે--- "આત્મશરીરેન્દ્રિયાર્થબુદ્ધિમનઃ પ્રવૃત્તિદોષપ્રેત્યભાવફલદુઃખાપવર્ગાઃ પ્રમેયમ્" ઇતિ ।
તત્ર ચેતન આત્મા ।
સ દ્વિધાર્---ઇશ્વરોનીશ્વર ઇતિ ।
જગત્કર્તાર્ ઇશ્વરઃ ।
જગદ્વ્યાપારરહિતશ્ચેતનોનીશ્વરઃ ।
યચ્ચૈતન્યસમાનાધિકરણં યદપૃથક્સિદ્ધં યદ્દ્રવ્યં, તત્ તસ્ય શરીરમ્ ।
તદ્ દ્વિવિધમ્---કર્મજમ્, અકર્મજં ચેતિ ।
આદ્યમસ્મદાદીનામ્ ।
દ્વિતીયમીશ્વરાદીનામ્ ।
સાત્ત્વિકાહઙ્કારોપાદાનકં દ્રવ્યમિન્દ્રિયમ્ ।
તદેકાદશવિધમ્---પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચકર્મેનિદ્રયાણિ મનશ્ચેતિ ।
ઇન્દ્રિયગોચરા ઇહાર્થાઃ ।
તે ચ શબ્દાદયો ગુણાઃ તદ્વિશિષ્ટાનિ ચ ।
અર્થપ્રકાશો બુદ્ધિઃ ।
સ્મૃત્યાદિકરણમિન્દ્રિયં મનઃ ।
મનોવાક્કાયાનાં પુણ્યાપુણ્યરૂપો વ્યાપાર ઇહ પ્રવૃત્તિઃ ।
તથાવિધપ્રવૃત્તિહેતવો દોષાઃ ।
તે ચ સંગ્રહાદ્રાગદ્વેષમોહાઃ ।
પૂર્વદેહં વિહાયોત્તરદેહપ્રાપ્તિઃ પ્રેત્યભાવઃ ।
પ્રવૃત્તિસાધ્યં ફલમ્; તદેવ પુરુષેણ પ્રવૃત્તિફલતયોદ્દિષ્ટં પ્રયોજનમ્ ।
પ્રતિકૂલવેદનીયં દુઃખમ્ ।
તત્ર સુખતત્સાધનાદિકમપિ વિષસંપૃક્તમધુવત્ પ્રભૂતાનર્થાનુષઙ્ગિત્વાદ્ દુઃખમેવ મુમુક્ષુણા ભાવ્યમિતિ તસ્યાપિ પ્રતિકૂલવેદનીયત્વમ્ ।
દુઃખાન્તરકારણાસમાનાધિકરણા દુઃખનિવૃત્તિરપવર્ગઃ ।
સ ચ સ્વાભાવિકાત્મસ્વરૂપાવિર્ભાવપૂર્વકસમસ્તવિભૂતિગુણવિશિષ્ટનિરતિશયાનન્દબ્રહ્માનુભવગર્ભઃ ઇતિ પરમપુરુષાર્થઃ ।
તત્પૂર્વકો વા તાદૃશબ્રહ્માનુભવોપવર્ગઃ ઇતિ ।
એતદેવ ચ પ્રમેયં સંગ્રહાચ્ચતુર્ધા વિભજ્ય કેચિદનુસંદધતે--- ઽહેયમ્, તસ્ય નિવર્તકમ્, હાનમ્, તસ્યોપાયઃઽ ઇતિ ।
યે તુ કણચરણાદયઃ ષટ્સપ્તાદિરૂપેણ સર્વાન્ પદાર્થાન્ વિભજ્ય પરીક્ષન્તે, તે સામાન્યવિશેષસમવાયાદીનાં પદાર્થાન્તરત્વપ્રતિક્ષેપેણ નિરસ્તાઃ ।
તતશ્ચ દ્રવ્યગુણકર્માણિ ત્રીણ્યેવાવશિષ્યન્તે ।
તત્રાપિ કર્મણઃ સંપ્રતિપન્નગુણાતિરિક્તત્વપક્ષેપિ સંસ્કારાદિગુણાવાન્તરવિશેષવદ્ ગુણપક્ષકક્ષીકારાત્ દ્વૌ પદાર્થૌ ।
તત્ર ચ ગુણશબ્દસ્યાપૃથક્સિદ્ધવિશેષણમાત્રવ્યુત્પન્નસ્ય તથાવિધેષુ કેષુચિદ્ દ્રવ્યેષ્વપિ વૃત્તેર્દ્રવ્યગુણરૂપેણ વિભાગાનૌચિત્યાદ્ દ્રવ્યમદ્રવ્યમિત્યેવ પદાર્થવિભાગમાદ્રિયામહેર્, ઇદૃશસ્ય તુ વિચારસ્યાપવર્ગે પરંપરયોપયોગઃ ।
મુમુક્ષૂણાં પ્રધાનતમં તુ પ્રમેયં વિશિષ્ટં બ્રહ્મૈકમેવેતિ મન્વાનો ભગવાન્ બાદરાયણઃ--- "અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા" ઇત્યુપક્રમ્ય તદેવ સપ્રકારં નિરૂપિતવાન્; તત્પ્રકારતયૈવાન્યત્ પ્રમેયમ્ ।
કેચિત્તુ દેહાત્મવિવેકક્રમાનુસારેણ "ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા" ઇતિ શ્રુતિપ્રક્રિયયા ચ ત્રિધા તત્ત્વં વિભજ્ય ચિન્તયન્તિ, તત્રાપિ સપ્રકારદ્રવ્યચિન્તનાદદ્રવ્યચિન્તાપ્યન્તર્ભવતિ ।
તત્તુલ્યન્યાયતયા કાલચિન્તા ચ ।
તદભિપ્રાયેણ કાલસ્ય પદાર્થવિશેષણતયૈવ સમસ્તવસ્તુપ્રતીત્યન્તર્ભાવાન્ન પૃથગસ્તિત્વાદયો વક્તવ્યાઃ, ન ચ પરિહર્તવ્યાઃ ।
"કાલોસ્તિ નાસ્તીતિ વ્યવહારો વ્યવહર્તૄણાં જાત્યાદ્યસ્તિત્વનાસ્તિત્વવ્યવહારતુલ્યઃ" ઇતિ જૈનનિરાકરણસમયે ભાષ્યકારૈરુક્તમાતતશ્ચ બ્રહ્મૈકમેવ તત્ત્વમિતિ વા ચિદચિદીશ્વરભેદેન ત્રીણિ તત્ત્વાનીતિ વા પશ્યતાં ન કશ્વિદ્વિશેષઃ, સ્વરૂપભેદસ્ય વિશિષ્ટૈક્યસ્ય ચોભયેષામભિમતત્વાત્ ।
અત એવ--- "પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાસ્તુ પ્રવિભાગશઃ ।
રૂપાણિ સ્થિતિસર્ગાન્તવ્યક્તિસદ્ભાવહેતવઃ" ॥
ઇત્યાદ્યનુસારેણ ચતુર્ધા પઞ્ચધા વા વિભજ્ય ચિન્તયતાં કાર્યવિશેષૈઃ સહ પઞ્ચષટ્સપ્તવિંશત્યાદિસંખ્યાં નિવેશયતાં ચ પૂર્વાવિશેષ એવ ।

શ્રૂયતે ચ--- "તં ષઙ્વિંશકમિત્યાહુઃ સપ્તવિંશમથાપરે ।
પુરુષં નિર્ગુણં સાંરવ્યમથર્વશિરસો વિદુઃ" ॥
ઇતિ ।
પ્રાપ્યમ્, પ્રાપ્તા, પ્રાપ્ત્યુપાયઃ, નિવર્ત્યં, ફલં ચેતિ કેચિત્ પઞ્ચધા પ્રમેયં પરિસંચક્ષતે ।
સંબન્ધવિશેષેણ સહાન્યે ષોઢેતિ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 10 અથાયમપરઃ પ્રવૃત્ત્યર્થઃ સંગ્રહોનુષ્ઠાનપરિહારાન્તરઙ્ગઃ; તથાહિ--- હિતમહિતં ચ પ્રકર્ષેણ મેયમ્ ।
તત્ર લૌકિકહિતાહિતયોરન્વયવ્યતિરેકાયુર્વેદનીતિશાસ્ત્રાદિકં પ્રમાણમ્; તદપિ યોગસાધનભૂતશરીરરક્ષણાર્થં મુમુક્ષુણાપિ શ્રુતિસ્મૃત્યાદ્યવિરોધેનાનુસરણીયમ્ ।
અલૌકિકહિતાહિતયોસ્તુ વેદાઃ પ્રમાણમ્ ।
તદુપબૃંહણતયા સ્મૃતીતિહાસપુરાણાનિ ચ ।
યચ્ચ શ્રુતિવિહિતમ્, તદખિલમપિ યથાધિકારં હિતમ્ ।
યચ્ચ તન્નિષિદ્ધમ્, તદખિલમપ્યહિતમ્ ।
નન્વભિચારાદિકર્મણામનર્થહેતૂનાં ક્ષુદ્રપુરુષાર્થસાધનાનાં ચ કામ્યાનાં કર્મણાં કથં હિતત્વમ્ ?; ઉચ્યતે---અધિકારિવિશેષમપેક્ષ્ય હિ સર્વો વિધિર્નિષેધશ્ચ; યથોક્તમ્--- "ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદાઃ" ઇતિ ।
યો હિ સુખં દુઃખનિવૃત્તિં ચેચ્છતિ તસ્ય તત્સાધનમપેક્ષમાણસ્ય લૌકિકેષુ સાધનેષુ પ્રવૃત્તસ્ય તેષાં નિરયાદિહેતુભૂતાનર્થહેતુત્વેન તત્પરિહારાયાનર્થહેતુત્વરહિતાઃ સુખાદ્યુપાયાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે ।
એવં કામ્યકર્માણિ પારલૌકિકાનિ દૃષ્ટજાતીયતદધિકફલાર્થતયા દૃષ્ટાનર્થાવહસુખપ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધૌપયિકત્વાદ્ હિતાન્યેવ રાગિણામ્ ।
તથા ઐહલૌકિકાન્યપિ ચિત્રાદીનિ ।
કારીર્યાદીનિ તુ જગદ્ધિતાન્યપિ ।
અભિચારકર્મણોપિ હિંસાદિયુક્તસ્યાપિ સ્વરૂપતો નાનર્થહેતુત્વમ્,તદઙ્ગપશુહિંસાદેરગ્નીષોમીયાદિવદ્વિધિપ્રાપ્તત્વાત્, અપિ તુ સ્વસાધ્યેનાપ્રાપ્તવિષયવધાદિના ।
તદપેક્ષયા ચાભિચારો નિષિધ્યતે ।
સોપિ હિ ક્વચિદવશ્યકર્તવ્ય એવ, "ષટ્સ્વનભિચરન્ પતેત્" ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
અતશ્ચ મુમુક્ષોરપિ રક્ષકક્ષત્રિયાદ્યભાવે રાક્ષસાદ્યભિભવે ચાત્મરક્ષણાર્થમભિચારઃ કર્તવ્ય એવ, "સર્વત એવાત્માનં ગોપાયેત્" ઇતિ શાસ્ત્રાત્, અન્યથા અહરહરનુષ્ઠેયસ્યાપ્રયાણાદનુવર્તનીયસ્ય કર્માદેરુચ્છેદપ્રસઙ્ગેનોપાયાનિષ્પત્તેર્મોક્ષાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
વૃષ્ટ્યન્નાદિદૃષ્ટાર્થાનિ ચ સર્વાણ્યુપાસનનિષ્પત્ત્યૌપયિકતયા તત્તદપેક્ષાયામનુષ્ઠેયાનિ ।
પારલૌકિકાનિ તુ તત્ફલાભિસંધિવિરહેણ કર્મયોગાનુષ્ઠાનદશાયાં નિત્યનૈમિત્તિકૈરેકીકૃત્ય કર્તવ્યાનિ ।
નૈમિત્તિકાનિ હિ સર્વાણિ પ્રસક્તાનર્થપરિહારાર્થતયા સર્વહિતાન્યેવ ।
એવં નિત્યાનિ, ઉત્તરકર્માધિકારાર્થત્વાદકરણનિમિત્તપ્રત્યવાયપરિહારાર્થત્વાચ્ચ ।
અતઃ શ્રુતિવિહિતં સ્વવર્ણાશ્રમોચિતં સર્વં હિતમેવ ।
અત એવ હિ સ્મરન્તિ--- "શાસ્ત્રં હિ વત્સલતરં માતાપિતૃસહસ્રતઃ" ઇતિ ।
એવં સ્થિતે પ્રવાહાનાદિસામગ્રીચક્રવશાદનિયતસમયસમાગતસકલસૈદ્ધાન્તિકસમાલમ્બનીયસુચર્ ઇતપરિપાકનિવૃત્તપ્રતિબન્ધપરમપુરુષકટાક્ષવિશેષસમુન્મિષિતસત્ત્વસામર્થ્યેન કરતલામલકવદાલોકિતહેયોપાદેયવિભાગસ્યાનાદ્યનન્તબહુવિધદુર્વિષહદુઃખાનુષઙ્ગદૂષિતાલ્પાસ્થિરસાંસારિકસુખમયવિષમધુવિરક્તસ્ય સમસ્તદુરિતવર્ગાપવર્ગાયમાણનિત્યનિરતિશયાનન્દમુકુન્દચરણારવિન્દસેવામકરન્દલમ્પટસ્ય યથાશક્તિ વર્ણાશ્રમોચિતનિત્યનૈમિત્તિકનિષિદ્ધપરિહારસહકૃતં દર્શનસમાનાકારધ્રુવાનુસ્મૃતિરૂપં ભગવદુપાસનં હિતતમં વિહિતમ્ ।
તચ્ચ સદક્ષરન્યાસવૈશ્વાનરમધુભૂમદહરાદિભેદેન બહુવિધં ત્રૈવર્ણિકસર્વાશ્રમસાધ્યમ્ ।
તસ્ય ચ મહાનીયવિષયનિરતિશયપ્રીતિરૂપત્વેન ભક્તિશબ્દવાચ્યત્વમ્ ।
અયમેવ ચ પરમો યોગસ્ત્રય્યન્તાનુવિધાયિષુ સર્વેષુ મોક્ષશાસ્ત્રેષુ પ્રતિપાદ્યતે; યથાહ ભગવાન્ પરાશરઃ--- "આત્મપ્રયત્નસાપેક્ષા વિશિષ્ટા યા મનોગતિઃ ।
તસ્યા બ્રહ્મણિ સંયોગો યોગ ઇત્યભિધીયતે" ॥
ઇતિ ।
સ્મરતિ ચ ભગવાન્ શાણ્ડિલ્યર્ઃ--- "ઇદૃશઃ પરમાત્માયં પ્રત્યગાત્માવ તથેદૃશઃ ।
તત્સંબન્ધાનુસંધાનમિતિ યોગઃ પ્રકીર્તિતઃ" ॥
ઇતિ ।
તત્ર ચિદચિદ્વિવેકાદિમાત્રે સાંખ્યમુપકુરુતે ।
યમનિયમાદિસમાધિપરિકરશોધને યોગઃ ।
ઇતિકર્તવ્યતાવિશેષે કર્મકાણ્ડાદયઃ ।
સર્વત્રૈવ પઞ્ચરાત્રમ્ ।
નિષિદ્ધકામ્યવર્ગેષુ વ્યર્થાનાવશ્યકેષુ ચ ।

શમાદિવિધિરન્યત્ર પ્રવૃત્ત્યા ન વિરુધ્યતે ॥
સોયમેવંવિધઃ પરમયોગાખ્યો ધર્મઃ "મય્યેવ મન આધત્સ્વ" ઇતિ ગીયતે ।
તદશક્તસ્ય, "અથ ચિત્તં સમાધાતું ન શક્નોષિ મયિ સ્થિરમ્ ।
અભ્યાસયોગેન ગતો મામિચ્છાપ્તું ધનઞ્જય ।
અભ્યાસેષ્વસમર્થોસિ મત્કર્મપરમો ભવ" ॥
ઇત્યાદિના પૂર્વપર્વાણિ વિધીયન્તે ।
યઃ પ્રીતિપૂર્વભગવદસાધારણકર્મણ્યપિ ન સમર્થઃ, તસ્ય વિષયરસવૈમુખ્યજનનાય સમસ્તવૈષયિકસુખશેષિત્વેન ચિરતરમનુસંહિતસ્યાપિ સ્વાત્મનઃ સાંસારિકસમસ્તસુખસમધિકાનન્દસ્વરૂપમાલોકયિતુમાન્તરચક્ષુર્વિરોધિતિમિરપટલપાટનાય જ્ઞાનકર્મયોગાખ્યે દ્વે ભેષજે ।
તત્રાત્મચિન્તનરૂપો જ્ઞાનયોગસ્તદાલોકનેન્તરઙ્ગભૂતઃ ।
તત્રાપ્યસમર્થસ્ય તદધિકારસિદ્ધ્યર્થં કર્મયોગઃ ।
તેન તત્ર સિદ્ધાધિકારસ્યાપિ શિષ્ટતયા વ્યપદેશ્યસ્યાન્તર્ગતાત્મજ્ઞાનઃ કર્મયોગ એવ કાર્યઃ ।
અન્યથા કૃત્સ્નવિદોપ્યસ્ય જ્ઞાનયોગાશક્તાકૃત્સ્નવેદિપુરુષબુદ્ધિભેદજનનમૂલમહત્તરદુરિતવશેન જ્ઞાનયોગોપિ પ્રતિબધ્યેત ।
તાદૃશેનૈવ ચ કર્મયોગેન સુકરત્વાદિગુણવતા ચિરતરમનુષ્ઠિતેન જ્ઞાનયોગવ્યવધાનમન્તરેણાપ્યાત્માવલોકનં સિધ્યતિ ।
કર્મયોગેપ્યસમર્થસ્તુ વિકલમપિ કર્મયોગમારભેત, "નેહાભિક્રમનાશોસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્" ॥
ઇત્યાદિભિર્વૈઙ્કલ્યવિચ્છેદાદિસંભવેપિ ફલાવિનાભાવાદિપ્રતિપાદનાત્ ।
પ્રક્રમમાત્રેણાપિ પ્રસન્નો ભગવાન્ પૌષ્કલ્યમાપાદયતિ ।
સર્વેષુ ચામીષુ પર્વસુ તત્તત્સામગ્રીચક્રઘટનાય તત્તત્ફલપ્રદાનાય ચ સ એવ હિ શરણમનુસરણીયઃ ।
તથા ચામનન્તિ--- "સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ" ઇતિ ।
સ એવ પરમપુરુષો વશીકાર્યકાષ્ઠા પરમપ્રાપ્યશ્ચેત્યર્થઃ ।
"તસ્ય ચ વશીકરણં તચ્છરણાગતિરેવ" ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
એવં હિતતમસ્યોપાસનસ્ય દિઙ્માત્રં દર્શિતમ્ ।
ફલં ચાપવર્ગરૂપં પ્રાગેવ લક્ષિતમ્ ।
અન્યેષાં તુ દેહવિચ્છેદમાત્રસહસ્રયુવતિસંભોગસમસ્તાલીકવિષયવિજ્ઞાનસંતાનોચ્છેદવાસનાત્યન્તવિરામવિષયોપરાગવૈધુર્યનિત્યોર્ધ્વગમનસકલલોકમસ્તકોપરિનિવિષ્ટસાધારણદેહવિશેષાનુપ્રવેશનિરાવરણત્વસ્વાનન્દાનુભવસ્વાતન્ત્ર્યલાભશિવસારૂપ્યશિવાપત્તિચિચ્છક્તિપરિશેષાવિદ્યાનિવૃત્ત્યુપાધિનિવૃત્તિસકલવૈશેષિકગુણોચ્છેદપ્રભૃતયો નિઃશ્રેયસવિકલ્પા દેહાદ્યતિરિક્તાત્મસદ્ભાવબાહ્યાર્થપારમાર્થિકત્વતત્તદાગમાપ્રામાણ્યબ્રહ્મનિર્વિકારત્વનિર્દેષત્વતજ્જ્ઞાનાનન્દનિત્યત્વાદિસમર્થકૈઃ શારીરકપર્યન્તૈઃ શાસ્ત્રૈઃ પ્રતિક્ષેપ્યા; ઇતિ તત્ર તત્ર વિસ્તરો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઇહ તુ પ્રમાણચિન્તાયાઃ પરમપ્રયોજનં દર્શયિતું પ્રમેયસ્ય સંગ્રહોક્તિઃ, સપરિકરપ્રમાણમર્યાદાપ્રતિપાદનપરત્વાન્ન્યાયવિસ્તરશાસ્ત્રસ્ય, ઇતિ ॥
ન્યા. પ. પ્રમે. 11 સ્વાતન્ત્ર્યેણ મિતં સુખેતરતયા યદ્ભાતિ જન્તોરિદં સર્વં યસ્ય વિભૂતિરિવ્યવસિતં સ્વાદં વ્યનક્તિ સ્વકમ્ ।
અન્તઃસ્વાન્તમનન્તનન્દથુનિધિર્મેદોદૃશાં માદૃશા- માવિર્ભાવયતુ સ્વયં સ ભગવાનાત્માનમાત્મેશ્વરઃ ॥
યત્રોદાસત જૈમિનિપ્રભૃતયઃ શ્રુત્યર્થચિન્તાપરાઃ યસ્યાં કન્દલયન્તિ મન્દમતયઃ પારિપ્લવાન્ વિપ્લવાન્ ।
વિશ્વેષામિહ વેઙ્કટેશવિદુષા વિશ્રાન્તયે વાદિનાં પ્રાચી નીતિષુ પર્યશોધિ સરણિઃ પ્રચ્છાયનિષ્કણ્ટકા ॥
શુદ્ધિં બિભ્રતિ માદૃશાં ભણિતયશ્ચૂડાન્વયે કેવલં પ્રાન્તે મિશ્રમભાણિ નીતિનિપુણૈઃ કિં તેષ્વમન્તવ્યતા ।
યુક્તં વર્ગયુગે વિમૃશ્ય સરધાપુષ્પક્રમં યૌક્તિકૈ- રઙ્ગીકર્તુમશક્યનિહ્નવગુણગ્રન્થો નિબન્ધો મમ ॥
નિરૂઢનિગમત્રયે નિખિલલોકચિન્તામણૌ પ્રસત્તિમુપસેદુષિ પ્રણિદધાનભાવાસ્પદે ।
રતિં ભજતિ ભાવના લયમિવોપયાતિ દ્રુતં રમાવસુમતીસહાચરિતધર્મણિ બ્રહ્મણિ ॥
ઇતિ શ્રીકવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાચાર્યસ્ય કૃતિષુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ પ્રમેયાધ્યાયે દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
સમાપ્તશ્ચ પઞ્ચમોધ્યાયઃ ॥
શાસ્ત્રં ચ પરિસમાપ્તમ્ ॥
શ્રીમતે નિગમાન્તમહાદેશિકાય નમઃ ॥