ન્યાયબિન્દુપ્રકરણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

પ્રદર્શકં પ્રત્યક્ષમ્ તસ્માદ્ દૃષ્ટતયા જ્ઞાતઃ પ્રત્યક્ષદર્શિતઃ । અનુમાનં તુ લિઙ્ગદર્શનાન્નિશ્ચિન્વત્ પ્રવૃત્તિદિષયં દર્શયતિ ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષં પર્તિભાસમાનં નિયતમર્થદર્શયતિ । અનુમાનં ચ લિઙ્ગસમ્બદ્ધં નિયતમર્થ દર્શયતિ । અત એતે નિયતસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શકે । તેન તે પ્રમાએ, નાન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ ।
પ્રાપ્તું શક્યમર્થમાદર્શયત્ પ્રાપકમ્ । પ્રાપકત્વાચ્ચ પ્રમાણમ્ ।
આભ્યાં પ્રમાણાભ્યામન્યેન ચ જ્ઞાનેન દર્શિતો ઽર્થઃ કશ્ચિદ્ અત્યન્ત વિપર્ત્યસ્તઃ, યથા- મરીચિકાસુ જલમ્ઃ સ ચાસત્વાત્ પ્રાપ્તુમશક્યઃ । કશ્ચિદનિયતો ભાવાભાવયોઃ, યથા- સંશયાર્થઃ । ન ચ ભાવાભાવાભ્યાં યુક્તો ઽર્થો જગત્યસ્તિઃ તતઃ પ્રાપ્તુમશક્યસ્તાદૃશઃ ।
વ્યાપારઃ તવતૈવ પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તેઃ । અતો દ્વિતીયાદીનામત્રૈવાર્થે ઽધિકો વ્યાપારો નાસ્તીતિ । અધિગતગન્તૃત્વાદપ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ । પ્રવર્તિતઃ પુરુષ ઇતિ । પ્રવર્તનયોગ્યત્વાત્ પ્રવર્તિત ઇત્યુચ્યતે । પ્રાપણયોગ્યત્વાત્ પ્રાપિતઃ । એવમ્ સામાન્યેન સંવાદકં સમ્યગ્જ્ઞાનં પ્રતિપાદ્ય વિશેષેણ ચ પ્રત્યક્ષાનુમાને સ્વવ્યાપારં કુર્વતી સમ્યગ્જ્ઞાને ભવત ઇતિ દર્શયન્નાહ- તત્ર યો ઽર્થ ઇત્યાદિના । તત્ર તયોર્મધ્યે પ્રત્યક્ષસ્ય વ્યાપારં દર્શયતિ । દૃષ્ટત્વેન જ્ઞાતો દૃષ્ટત્વેન નિશ્ચિતઃ । વિકલ્પેનાનુગમ્યત ઇતિ । તત્પૃષ્ઠભાવિના વિકલ્પે નાવસીયતે । એતદુક્તં ભવતિ- પ્રતિભાસમાનાર્થવ્યવસાયં કુર્વત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં સમ્વાદકનિત્યર્થઃ । અનુમાનં ત્વિત્યાદિના અનુમાનસ્ય પ્રવૃત્તિવિષયં દર્શયતિ । લિઙ્ગદર્શનમ્=લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ । તચ્ચ વહ્નયવ્યભિવારિધૂમનિશ્ચયનં સામાન્યેન સાધ્યાબિનાભાવિ ચ સ્મરણજ્ઞાનમ્ । યથા ધૂમંપ્રત્યક્ષેણ ગૃહીત્વા સર્વત્ર અયં વહ્નિજઃ ઇતિ સ્મરણમ્ । તસ્માલ્લિઙ્ગજ્ઞાનાન્નિશ્ચિન્વત્ પ્રવૃત્તિવિષયં દર્શયતિ । તદનુમાનં વિશિષ્ટસમ્બન્ધેન યદુદેતિ જ્ઞાનમ્, યથા અત્રત્યો ધૂમો વહ્નિજઃ ઇતિ જાનમ્ । એતદુક્તં ભવતિ- પ્રત્યક્ષસ્યસ્વવિષયનિશ્ચયજનનવ્યાપારો ઽભિન્નઃ, અનુમાનસ્ય તુલિઙ્ગદર્શનાત્ સ્વવિષયે નિશ્ચયાત્મનોત્પત્તિરેવ નિશ્ચયવ્યાપાર ઇતિ ।
તથા ચે યાદિના અનયોર્દશિતં વ્યાપારં સ્પષ્ટયતિ । અત એતે પ્રમાણે નાન્યદ્વિજ્ઞાનમ્ ઇત્યેવં બ્રુવતા એતે એવ સમ્યગ્જ્ઞાને નાન્યાનિ શબ્દાદીનિ । તેષાં નિયતાર્થાનુપદર્શકત્વા દિતિ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિર્દશિતા । યથૈતે પ્રમાણે, સશયાદિજ્ઞાનં ન તથા પ્રમાણમ્ ।
પ્રાપ્તુ શક્યમ્ત્યાદિના દર્શયતિ । એતદુક્તં ભવતિ- યથા પ્રત્યક્ષાનુમાને સ્વેનસ્વેન પ્રમાણેનોપદર્શિતાર્થસ્ય પ્રાપકે, ન તથા સંશયવિપર્યયજ્ઞાનેઃ તથભૂતસ્યાર્થસ્યા ભાવાદિતિ । સર્વેણ ચાલિઙ્ગજેન વિકલ્પેન વિન્યામકમદૃષ્ટ્વા પ્રવૃત્તેન ભવાભાવયો રનિયત એવાર્થો દર્શયિતવ્યઃ । સ ચ પ્રાપ્તુમશક્યઃ ।
તસ્માદશક્યપ્રાપણમ્- અત્યન્તવિપરીતમ્, ભાવાભાવાનિયતં ચાર્થ દર્શ યત્ અપ્રમાણમ્ અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ ।
અર્થક્રિયાર્થિભિશ્ચ અર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપ્રાપ્તિનિમિત્તં જ્ઞાનં મૃગ્યતે । યચ્ચ તૈર્મૃગ્યતે તદેવ શાસ્ત્રે વિચાર્યતે । તતો ઽર્થક્રિયાવસ્તુપ્રદર્શકં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ।
યચ્ચ તેન પ્રદર્શિતં યદેવ પ્રાપણીયમ્ । અર્થાધિગમાત્મકં હિ પ્રાપકમ્- ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર પ્રદર્શિતાદન્યદ્ વસ્તુ ભિન્નાકારમ્, ભિન્નકાલમ્, ભિન્નદેશં ચ । વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાદ્ધિ અન્યદ્ વસ્તુ । દેશકાલાકારભેદસ્ચ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગઃ ।
યસ્માદન્યાકારવદ્વસ્તુગ્રાહિ નાકારાન્તરવતિ વસ્તુનિ પ્રમાણમ્ યથા પ્રીતશઙ્ખગ્રાહિ શુક્લે શઙ્ખ । દેશાન્તરસ્થગ્રાહિ ચ ન દેશાન્તરસ્થે પ્રમાણમ્ યથા- કુઞ્ચિકાવિવરદિશસ્થાયાં મણિપ્રભાયાં મણિગ્રાહિ જ્ઞાનં નાપવરકસ્યે મણૌ । કાલાન્તરય્યુક્તગ્રાહિ ચ ન કાલાન્તરવર્તિ વસ્તુનિ પ્રમાણમ્ યથા અર્ધરાત્રે મધ્યાહ્નકાલવસ્તુગ્રાહિ સ્વપ્નજ્ઞાનં અર્ધરાત્રકાલે વસ્તુનિ પ્રમાણમ્ ।
નનુ ચ મા ભૂત્ સંશર્યાવપર્યજ્ઞનયોઃ પ્રામાણ્યમ્, તથાભૂતસ્યાર્થસ્યાસત્ત્વાદિતિઃ યત્ પુનઃ ઇહ કૂપે જલમ્ ઇતિ જ્ઞાનં તત્ પ્રમાણાન્તરં કિમિતિ ન ભવતિ? ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્, તત્ર જલસ્ય પરોક્ષત્વાત્ નાપ્યનુમાનમ્, લિઙ્ગાભાવાત્ નાપિ સંશયરૂપમ્, ઉભયાંશાભાવાત્ નાપિ વિપરીતમ્, વિપરીતાર્થાભાવાત્? ઇત્યાશઙ્કયાહ- સર્વેણ ચાલિઙ્ગજેનેત્યાદિ ।
એવં મન્યતે- યદયપિ સાક્ષાત્ સંશયજ્ઞાનં ન પ્રતીયતે, યસ્તુ સંશયવિકલ્પકસ્ય જ્ઞાનસ્ય ઇહ કૂપે જલમ્ ઇત્યેવઞ્જાતીયસ્યઃ તથાપિ નિયામકં લિઙ્ગમન્તરેણ તદપ્રમાણમ્, નિયતાર્થાપરિચ્ચેદાત્ । તતશ્ચાયમર્થઃ- સ્યાત્ કદાચિત્ કૂપે જલમ્ ઇતિ તચ્ચૈવં સ્વરૂપમ્, તત્ સંશયજ્ઞાનમેવેત્યપ્રમાણમ્ । યત્ પુનસ્તત્ર પ્રવૃત્તેન કદાચિજ્જલં લભયતે તજ્જ્ઞાનાન્તરાદિતિ વિનિશ્ચયટીકાયાં પ્રતિપાદિતમ્ ।
નનુ ચ યદયપિ સંશયાદીનામુપદર્શિતસ્યાર્થસ્ય પ્રાપકત્વં નાસ્તિ, કિં તાનિ ન વ્યુત્પાદયન્તે? ઇત્યાહ- અર્થક્રિયાર્થિભિશ્ચેત્યાદિ । પુરુષાર્થસિદ્ધાવનુપયોગગાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
નનુ ચ યદપ્યુપદર્શિતાર્થપ્રાપણાત્ પ્રમાણં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, શુક્લશઙ્ખે પીતજ્ઞાનમ્, કુઞ્ચિકાવિવરે મણિપ્રભાયાં મણિજ્ઞાનમ્, અર્ધરત્રે મધ્યાહ્નકાલવસ્તુગ્રાહિ સ્વપ્નજ્ઞાનં
નનુ ચ દેશનિયતમ્, આકારનિયતં ચ પ્રાપયિતુ શક્યમ્ યત્કાલં તુ પરિચ્ચિન્નં તત્કાલં ન શક્યં પ્રાપયિતુમ્? નોચ્યતે- યસ્મિન્નેવ કાલે પરિચ્ચિદયતે તસ્મિન્નેવ કાલે પ્રાપયિતવ્યમિતિ, અયો હિ દર્શનકાલઃ, અન્યશ્ચ પ્રાપ્તિકાલઃ, કિન્તુ યત્કાલં પરિચ્ચિન્નં તદેવ તેન પ્રાપણીયમ્ । અભેદાધ્યવસયાચ્ચ સન્તાનગતમેકત્વં દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
સમયગ્જ્ઞાનં પૂર્વ કારણં યસ્યાઃસા યથોક્તા । કાર્યાત્ પૂર્વ ભવત્ કારણં પૂર્વમુક્તમ્ । કારણશબ્દોપાદાને તુ પ્રુષાર્થસિદ્ધઃ સાક્ષાત્ કારણં ગમ્યેત । પૂર્વશબ્દે પૂર્વમાત્રમ્ ।
દ્વિવિધં ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, અર્થક્રિયાનિર્ભાસમ્, અર્થક્રિયાઅસ્મર્થે ચ પ્રવર્તકમ્ । તયોર્મધ્યે યત્ પ્રવર્તકં તદિહ પરિક્ષયતે । તચ્ચ પૂર્વમાત્રમ્, ન તુ સાક્ષાત્ કારણમ્ । સમ્યગ્જ્ઞાને હિ સતિ પૂર્વદૃષ્ટસ્મરણમ્, સ્મરણાદભિલાષઃ અભિલાષાત્ પ્રવૃત્તિઃ, પ્રવત્તેશ્ચ પ્રાપ્તિઃ । તતો ન સાક્ષાદ્ હેતુઃ ।
ચ પ્રમાણં પ્રાપ્નોતીત્યેભિરુપદશિતસ્યાર્થમાત્રસ્ય પ્રાપ્તેઃ, તતશ્ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમિત્યાશઙ્કયાહ- અર્થાધિગમાત્મકં હીત્યાદિ । એવં મન્યતે- એભિરુપદર્શિતસ્યાર્થસ્ય પીતાકારસ્ય કુઞ્જિકાવિવરસ્થસ્ય મણૈર્નિયતદેશસ્ય, નિયતકાલસ્ય ચર્ધરાત્રે ઽપ્રાપણાત્, દેશકાલવ્યતિરિક્તસ્યાવયવાદેરભાવાત્ । અત એવ તાન્યપ્રમાણાન્યેવ, ન સમ્યગ્જ્ઞાનાનીતિ । યદયપ્યેતાન્યભ્રાન્તગ્રહણસ્ય વ્યાવર્ત્ત્યાનિ તત્રૈવાભ્રાન્તગ્રહણપ્રસ્તાવે દર્શયિતવ્યાનિ, તથાપીહ સમ્યજ્ઞાનવ્યાવર્ત્યપ્રસ્તાવાત્ કથિતાનીત્યદોષઃ ।

નનુ ચેત્યાદિ । એવં મન્યતે ચોદકઃ- દેશાક્રાભ્યાં નિયતસ્ય પ્રાપ્તું શક્યત્વાદ ભવત્વન્યાકારસ્યાન્યદેશસ્ય ચ પ્રાપ્તાવપ્રમાણમ્, ન ત્વન્યકાલસ્ય, નિયત કાલસ્ય ચાપ્રાપ્તેઃ ક્ષણિકત્વાદ ભગવાનામ્ । તતશ્ચ યથા સત્યનીલે નીલજ્ઞાનસ્યાન્યો ગ્રાહ્યકાલો ઽન્યશ્ચ પ્રાપ્યકાલઃ, અથ ચ કાલભેદે ઽપિ પ્રામાણ્યમ્, તથા સ્વપનજ્ઞાનસ્યાર્થરાત્રોપદર્શિતં મધ્યાહ્નકાલપુત્રપ્રાપણસ્ય પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતીતિ ।
નોચ્યતે ઇત્યાદિના સિદ્ધાન્તવાદી ત્વેવં મન્યતે- સત્યં ક્ષણભેદેન વસ્તુનો ભેદો ઽસ્ત્યેવઃ કિન્તુ ક્ષણાપેક્ષયા ન પ્રામાન્યલક્ષણમુચ્યતે, અપિ તુ સન્તાનાપેક્ષયા । તતશ્ચ નીલાદો ય એવ સન્તાનઃ પરિચ્ચિન્નો નીલજ્ઞાનેન, સ એવ તેન પ્રાપિતઃ । તેન પ્રમાણં નીલજ્ઞાનમ્ । ન તથા સ્થૂલકાલભેદેન પ્રદર્શિતસ્ય પુત્રસ્ય સ્વપ્ત્નજ્ઞાનમ્ । ન પ્રાપ્તિકાલભેદેનઃ, સન્તાનૈકાધ્યવસાયાયોગાત્ । સન્તાનગતમેકત્વં દ્રષ્ટવ્યમિત્યનેન નિશ્ચયપ્રવૃત્ત્યોર્હેતુહેતુમદ્ભાવં દર્શયતિ । સ ચ હેતુહેતુસદ્ભાવઃ કથં ભવતિ, યદિ સન્તાનાપેક્ષયા પ્રામાણ્યમવતિષ્ઠતે, ન અલ્ક્ષણાપેક્ષયેતિ
સમ્યગ્જ્ઞાનં પૂર્વં કારણં યસ્યા ઇતિ । કથં પૂર્વશબ્દઃ કારણે વર્તતે? ઇત્યાહ- કાર્યાદિત્યાદિ । કારણશબ્દ એવ કસ્માન્નકૃતઃ? ઇત્યાહ- કારણશબ્દ ઇત્યાદિ । કિમ અર્થક્રિયાનિર્ભાસં તુ યદ્યપિ સાક્ષાત્પ્રાપ્તિઃ તથાપિ તન્ન પરીક્ષ્યમ્ । યત્રૈવ હિ પ્રેક્ષાવન્તો ઽર્થિનઃ સાશઙ્કાઃ, યત્ પરીક્ષ્યતે । અર્થક્રિયાનિર્ભાસે ચ જ્ઞાતે સતિ સિદ્ધઃ પુરુષાર્થઃ, તેન તત્ર ન સાશઙ્કા અર્થિનઃ । અતસ્તન્ન પરીક્ષણીયમ્ । તસ્માત્ પરીક્ષાર્હમસાક્ષાત્ કારણં સમ્યગ્જ્ઞાનમાદર્શયિતું કારણશબ્દં પરિત્યજ્ય પૂર્વગ્રહણં કૃતમ્ ।
પુરુષસ્યાર્થઃ પુરુષાર્થઃ । અર્થ્યતે ઇતિ અર્થઃ, કામ્યતે ઇતિ યાવત્ । હેયો ઽર્થઃ, ઉપાદેયો વા । હેયો હ્યર્થો હાતુમિષ્યતે, ઉપાદેયો ઽપિ ઉપાદાતુમ્ । ન ચ હેયોપાદેયાભ્યામન્યો રાશિરસ્તિ । ઉપેક્ષણીયો હ્યનુપાદેયત્વાદ્ હેય નન્તકારણં જ્ઞાનં ભવતિ, યદપેક્ષયા વ્યવહિતસ્ય ગ્રહણાર્થ પૂર્વશબ્દગ્રહણ કૃતમ્? ઇત્યાહ- દ્વિવિધાનિત્યાદિ ।
નનુ કિમુચ્યતે અર્થક્રિયાનિર્ભાસં જ્ઞાનમનન્તરં કારણમ્, નહિ તત્ કારણજ્ઞાનમ્, એવંમ્ તુયુજ્યતે વક્તુમ્- યત્ સાધનનિર્ભાસ્યનન્તરં જ્ઞાનમર્થક્રિયાનિર્ભાસજ્ઞાનમુપજનયતિ, તત્ સાધનજ્ઞાનમનન્તરકારણમિત્યુચ્યતે, તદેવાત્રાભિપ્રેતમર્થક્રિયાનિર્ભાસશબ્દેન । કથમ્? અર્થક્રિયાયા નિર્ભાસઃ= પ્રતિબિમ્બનમ્, તદાકારજ્ઞાનોત્પત્તિર્યસ્માદનન્તરજ્ઞાનાત્ તત્ સાધનજ્ઞાનમ્, તદર્થક્રિયાનિર્ભાસં સાધનજ્ઞાનમ્ । એવમત્રાપિ સમાસઃ કર્તવ્યઃ । અથવા- અર્થક્રિયાજ્ઞાનમેવાનન્તરકારણમ્, તત્ પ્રાપિતહેયોપાદયાનુષ્ઠાઅન્ વ્યવ્હારાપેક્ષયા પ્રવર્તકમિતિ વ્યવહિતં સાધનનિર્ભાસજ્ઞાનમ્ ।
યદ્યેવમ, અનન્તરમેવ કિમિતિ ન પરીક્ષયતે? ઇત્યાહ- અય્ત્રૈવ હીત્યાદિ । યત્રૈવ જ્ઞાને ઽર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપ્રવર્તક પુરુષસ્ય સન્દેહઃ, તદેવ પરીક્ષ્યતે । ન ચાનન્તરસાધનજ્ઞાને સન્દેહઃ તદનન્તરં સુખઃદુખપ્રતિભાસજ્ઞાનોદયાત્ । તયોરનુભવે સતિ સાધનજ્ઞાનાત્ પ્રવતિતું વા યુજ્યત ઇતિ ન પ્રૈક્ષાર્હમ્ । યદ્વા- અર્થક્રિયાનિર્ભાસસ્યાનયા યુક્ત્યા ન પરીક્ષાર્હત્વમિતિ ।
અર્થ્યત ઇત્યાદિ । અર્થ યાચ્ઞાયામ્ ઇત્યસ્ય કર્મણિ ઘઞ્ । અર્યતે ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઉપલક્ષણત્વાદસ્યાર્તેરૌણાદિકઃ સ્થન્પ્રત્યયઃ ।
હેયો ઽર્થ ઇત્યાદિના વિનીતદેવસ્ય વ્યાખ્યા દૂષિતા । તેન હ્ય વં વ્યાકયાતમ્ અર્થશબ્દેન પ્રયોજનમુચ્યતે,પુરુષસ્ય પ્રયોજનં દારુપાકાદિ, તસ્ય સિદ્ધિર્નિષ્પત્તિઃ ઇતિ । તચ્ચાયુક્તમ્ યસ્માદર્થસ્ય દારુપાકાદેર્ન સમ્યગ્જ્ઞાનાન્નિષ્પત્તિઃ, કિં તર્હિ? સ્વહેતોરેવ વહ્નયાદેઃ ધર્મોત્તરવ્યાખ્યાને તુ હેયોપાદેયાર્થવિષયા યા સિદ્ધિઃ= અનુષ્ઠિતિઃ, સા સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકેતિ ન દોષઃ । અમુમેવાર્થ દર્શયિષ્યતિ હેયસ્ય ચ હાનમનુષ્થાનમ્ ઇતિ ।
નનુ ચ હેયોપાદેયાગ્ભ્યામન્યો ઽપ્યુપેક્ષણીઽસ્તિ, તસ્ય કિમિતિ ન કથનમ્? એવ । તસ્ય્ અસિદ્ધિઃ- હાનમ્, ઉપાદાનં ચ । હેતુનિબન્ધના હિ સિદ્ધિઉત્પત્તિરુચ્યતે । જ્ઞાનનિબન્ધના તુ સિદ્ધિરનુષ્થાનમ્ । હેયસ્ય ચ હાનમનુષ્ઠાનમ્, ઉપાદેયસ્ય ચોપાદાનમ્ । તતો હેયોપાદેયયોર્હાનોપાદાનલક્ષણાનુષ્ઠિતિઃ સિદ્ધિરુચ્યતે ।
સર્વા ચાસૌ પુરુષાર્થસિદ્ધિશ્ચેતિ । સર્વશબ્દ ઇહ દ્રવ્યકાર્ત્સ્ન્યે વૃત્તઃ, ન તુ પ્રકારકાત્સ્ન્ર્યે । તતો નાયમર્થઃ- દ્વિપ્રકારાપિ સિદ્ધિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધનૈવેતિ । અપિ ત્વયમર્થઃ- યા કાચિત્ સિદ્ધિઃ સા સર્વા કૃત્સ્નૈવાસૌ સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધનેતિ । મિથ્યાજ્ઞાનાદ્ધિ કાકતાલીયાપિ નાર્સ્ત્યર્થસિદ્ધિઃ । તથા હિ યદિ પ્રદર્શિતમર્થ પ્રાપયતિ, એવં તતો ભવત્યર્થસિદ્ધિઃ । પ્રદર્શિતં ચ પ્રાપયત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમેવ । પ્રદર્શિતં ચાપ્રાપયત્ મિએથ્યજ્ઞાનમ્ અપ્રાપકં ચ કથમર્થસિદ્ધિનિબન્ધનં સ્યાત્ તસ્માદ્ યન્મિથ્યાજ્ઞાનં ન તતો ઽર્થસિદ્ધિઃ । યતસ્ચ્ચાર્થસિદ્ધિસ્તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમેવ । અત એવ સમ્યગ્જ્ઞાનં યત્નતો વ્યુત્પાદનીયમ્ યતસ્તદેવ પુરુષાર્થસિદ્ધિનિબન્ધનમ્ ।
તતો યાવદૂ બ્રૂયાત-યા કાચિત્ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સા સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધનૈવેતિ, તાવદુક્તમ્- સર્વા સા સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકેતિ । ઇતિશબ્દઃ તસ્માદિત્યસ્મિન્નર્થ યત્તદોશ્ચ નિત્યમભિસમ્બન્ધઃ । તદયમર્થઃ- યસ્માત્ સમ્યગિત્યાહ- ન ચ હેયેત્યાદિ । એવં મન્યતે- સત્યમસ્તિ, કિન્તુ તસ્યાનુપાદેયત્વાદ્ હેયત્વમેવેતિ ન પૃથક્કથનમ્ । તેન યદુક્તં કૈશ્ચિત્- હેયોપાદેયયોઃ પુરુષાર્થોપયોગિત્વાત્ કથનમ્, ઉપેક્ષણીયસ્ય તદ્વિપર્યમાન્ન કથનમ્ ઇતિ, તત્ પ્રત્યુક્તમ્ । અમ્ય્મેવાર્થ વ્યાચષ્ટે ઉત્તરેણ ગ્રન્થેન ।
સર્વશબ્દ ઇત્યાદિના ટીકાકૃતાં વ્યાખ્યાં દૂષયતિ । વિનીતદેવ શાન્તભદ્રાભ્યામેવમાશઙ્કય વ્યાખ્યાતમ્ । કથમાશઙ્કિતમ્? નતુ સર્વા હાનોપાદાનાર્થસિદ્ધિઃ સમ્યગ્, જ્ઞાનાદેવ, અપિ તુ મિથ્યાજ્ઞાનાદપિવ્ કાકતાલીયેત્યાશઙ્કય પરિહુતમ્ । સત્યમસ્તિ કિન્ત્વેવં વ્યાખ્યાયતે- સર્વશબ્ધો ઽયં પ્રકારવાચી । તેનાયમર્થઃ- સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ દ્વિપ્રકારા હાનોપાદાનાર્થસિદ્ધિલક્ષણા, લૌકિકલોકોત્તરાર્થસિદ્ધિલક્ષણા સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધના બાહુલ્યેનેતિ । તદ્ દૂષિતમ્ યસ્માત્ સર્વશબ્દો ઽત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ, કાત્સ્ન્ર્યે વરત્તે, સર્વ બ્રહ્મણા સૃષ્ટમ્ ઇતિ, તેનાયમર્થઃ- યવત્તી કૃત્સ્નાર્થસિદ્ધિર્હાનોપાદાનલક્ષણા, સર્વા સમ્યગ્જ્ઞાનાદેવ, ન મિથ્યાજ્ઞાનાદપ્રાર્થપ્ત્યસિદ્ધેરિતિ ।
અમુમેવાર્થમનન્તરેણ ગ્રન્થેન દર્શયતિ । દ્વિપ્રકારાપીત્યાદિના પરવ્યાખ્યાં દર્શયતિ । અપિ ત્વયમર્થ ઇત્યાદિનાત્મીયાં વ્યાખ્યામ્ ।
તતો યાવદ્ બ્રૂયાદિત્યાદિનોપસંહારવ્યાજેનેવશબ્દેન પ્રયુક્તેનાવધારણાર્થવાચિના યાવાનર્થસ્તાવાનેવ સર્વશબ્દેન પ્રયુક્તેન કૃત્સ્નાર્થવાચિના ભવતીતિ દર્શયતિ ।
2 દ્વિવિધં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ॥
તચ્ચ સમ્યગ્જ્ઞાનં વિપ્રતિપત્તિચતુષ્ટયનિરાકરણેન યથાર્થતો જ્ઞાયતે । વિપ્રતિપત્તિચતુષ્ટયં તુ- 1 સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિઃ, 2 સ્વરૂપવિપ્રતિપત્તિઃ, 3 વિષયવિપ્રતિપત્તિઃ, 4 ફલવિપ્રતિપત્તિશ્ચેતિ ।

તત્ર સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિઃ- કેષાઞ્ચિદેકમિતિ, યથા બાર્હસ્પત્યાનામ્ । કેષાઞ્ચિત્ ત્રીણોતિ, યથા સાઙ્ખયાનામ્ । નૈયાયિકાનાં ચત્વારિ । મીમાંસકાનાં ચ ષડિતિ ।
જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ તસ્માત્ તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુપાદયતે ।
યદયપિ ચ સમાસે ગુણીભૂતં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, તથાપીહ પ્રકરણે વ્યુત્પાદયિતવ્યત્વાત્ પ્રધાનમ્, તતસ્તસ્યૈવ તચ્ચબ્દેન સમ્બન્ધઃ ।
વ્યુત્પાદયતે ઇતિ । વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન પ્રતિપાદયતે