નવસાહસાઙ્કચરિત · અધ્યાય 2

કદા ચિલ્ લોચનાતિથ્યમ્ આપ્તેનાલેખ્યવેશ્મનિ
સ મૃગવ્યાવિનોદેન પસ્પૃશે પાર્થિવો ભૃશમ્ ॥

ઉદગ્રતુરગારૂઢઃ સ સમં રાજસૂનુભિઃ
ગિરેર્ અગચ્છદ્ વિપિનમ્ વિન્ધ્યસ્યાવન્ધ્યશસનઃ ॥

હારેણામલકસ્થૂલ મુક્તેનામુક્તકુન્તલઃ
ફણીન્દ્રબદ્ધજૂટસ્ય શ્રિયમ્ આપ સ ધૂર્જટેઃ ॥

દેવઃ સ વારબાણેન નલિનીપત્રબન્ધુના
શ્યામજીમૂતસન્નદ્ધઃ કાઞ્ચનાદ્રિર્ ઇવાબભૌ ॥

તસ્યોપરિ વિભો નીલમ્ આતપત્રં વ્યરાજત
વારિધેર્ ઇવ પીતામ્ભશ્ શ્યામલં મેઘમણ્ડલમ્ ॥

વ્યાધૂતિમુક્તમરુતા વ્યરુચચ્ ચામરેણ સઃ
બન્દિગૃહાન્ નિઃશ્વસતા યશસેવાદિભૂભુજામ્ ॥

વ્યધાદ્ ઇવોદ્ગતૈર્ દૂરં ચૂડારત્નરશ્મિભિઃ
નિશાકરકુરઙ્ગસ્ય પાશમ્ આકાશવર્ત્મનિ ॥

તસ્યાંસયોર્ નૃસિંહસ્ય હારકાન્તિસટાભરઃ
ઉવાહ કણ્ઠલગ્નશ્રી વિલાસહસિતશ્રિયમ્ ॥

પુરઃ પદે પદે તસ્ય નાનારત્નાઙ્ગદત્વિષઃ
રચયન્તિ સ્મ સઞ્ચારિ ચાપં પ્રાચીનબર્હિષઃ ॥

ભાતિ સ્મ કણ્ઠાભરણ પદ્મરાગપ્રભાવૃતઃ
રાજન્યાસ્રસરઃસ્નાતઃ સ ભાર્ગવ ઇવાપરઃ ॥

રુરુચે સ પુરસ્ત્વઙ્ગત્ સિતચ્છત્રપરમ્પરઃ
વેલાનિલસમુદ્ધૂત ફેણઃ પતિર્ ઇવાર્ણસામ્ ॥

ઉપાયનીકૃતોન્નિદ્ર પદ્મકિઞ્જલ્કસૌરભઃ
તમ્ અસેવત સમ્રાજં વિન્ધ્યદૂત ઇવાનિલઃ ॥

તદશ્વીયખુરોત્ખાતૈઃ પાંસુકૂટૈર્ અજાયત
પુનઃ પ્રસભવર્ધિષ્ણુ વિન્ધ્યશઙ્કાકુલં જગત્ ॥

સહેમશૃઙ્ખલાઃ શ્વાનઃ શ્વેતાસ્ તસ્યાગ્રતો યયુઃ
વહન્તઃ સતડિદ્દામ શારદામ્બુધરશ્રિયમ્ ॥

તતસ્ તુરગહેષાભિઃ પત્તિકોલાહલેન ચ
અજાયન્ત ભયોદ્ભ્રાન્ત શ્વાપદા વિન્ધ્યભૂમયઃ ॥

રભસાકૃષ્ટકોદણ્ડં કર્ણપૂરીકૃતેક્ષણાઃ
તમ્ અનઙ્ગમ્ ઇવાપશ્યન્ વનાન્તે વનદેવતાઃ ॥

મયિ ગોપ્તરિ ચોરો ઽયમ્ અબલાલોચનશ્રિયઃ
ઇતીવ મુમુચે તેન કૃષ્ણસારે શિલીમુખઃ ॥

સ ચિત્રવર્ણવિચ્છિત્તિ હારિણોર્ અવનીપતિઃ
શ્રીહર્ષ ઇવ સંઘટ્ટં ચક્રે બાણમયૂરયોઃ ॥

ચમરીણાં શરોત્કૃત્તૈઃ સ વાલધિભિર્ ઉજ્જ્વલમ્
પરિતો વ્યધિતારણ્યં સ્વયશઃસ્તબકૈર્ ઇવ ॥

આહુત ઇવ સાટોપં લાઙ્ગૂલસ્ફોટનિઃસ્વનૈઃ
અભ્યધાવદ્ અભિવ્યાઘ્રાન્ આગ્રતઃ કૌતુકેન સ ॥

વિધિત્સુર્ આત્મનઃ શૌર્યમ્ અસામાન્યમ્ ઇવાદધે
સ શરાન્ પુણ્ડરીકેષુ પુણ્ડરીકાયતેક્ષણઃ ॥

તૈસ્ તસ્ય બાહુવીર્યેણ દૃષ્ટેન વ્રીડિતૈર્ ઇવ
તત્યજે વિક્રમસ્પર્ધા પુરઃ પશ્ચાત્ તુ જીવિતમ્ ॥

ક્ષિતેર્ એકાતપત્રાયાઃ સ પતિર્ મત્સરાદ્ ઇવ
ઉદગ્રપુણ્ડરીકત્વં ન સેહે વિન્ધ્યભૂભૃતઃ ॥

અરણ્યમહિષૈર્ દૂરં તસ્માત્ સાયકવર્ષિણઃ
અપસસ્રે વિકીર્ણાંશોસ્ તમોભિર્ ઇવ ભાસ્વતઃ ॥

મહામહિષનિષ્પેષકેલિઃ પારમ્ અગાદ્ દ્વયોઃ
રાજ્ઞસ્ તસ્યાતિચણ્ડસ્ય ચણ્ડિકાચરણસ્ય ચ ॥

શરદીવ પ્રસર્પન્ત્યાં તસ્ય કોદણ્ડટાઙ્કૃતૌ
વિનિદ્રજૃમ્ભિતહરિર્ વિન્ધ્યોદધિર્ અજાયત ॥

અશેષભુવનખ્યાત વિક્રમે ઽવ્યક્તવિક્રમૈઃ
દર્પાન્ મુમુચિરે તસ્મિન્ તિર્યક્કેસરિભિર્ દૃશઃ ॥

સ તેષાં સહજોદગ્ર શૌર્યસઞ્ચારવીથિષુ
મત્તેભમૌક્તિકોત્તંસાન્ ન સેહે નખશુક્તિષુ ॥

યૂથે મહાવરાહાણાં ગતે તદ્બાણગોચરમ્
ચિરાત્ પલ્વલમુસ્તાનાં સન્તાનઃ સ્વસ્તિમાન્ અભૂત્ ॥

સમદક્રોડદંષ્ટ્રાભિઃ કૃત્તાભિઃ કૌતુકેન સ
સ્થલીર્ વ્યધિત વિન્ધ્યસ્ય વિકીર્ણેન્દુકલા ઇવ ॥

અસૈરિભમ્ અસારઙ્ગમ્ અવારાહમ્ અકેસરિ
ક્ષણાદ્ વનમ્ અશાર્દૂલમ્ આત્તચાપશ્ ચકાર સ ॥

અલં પ્રહૃત્ય ભૂપાલ સત્ત્વેષ્વ્ અનપરાધિષુ
ઇતીવ સઃ ખગારાવૈર્ ન્યષેધિ વનરાજિભિઃ ॥

અસેવન્ત સમીરાસ્ તમ્ અનસ્તમૃગયાશ્રમમ્
સુરતશ્રાન્તશબરી કબરીમાલ્યચુમ્બિનઃ ॥

અથેન્દ્રચાપલલિતં સઞ્ચરન્તમ્ ઇતસ્ તતઃ
અમન્દમૃગયાસઙ્ગઃ સઃ કુરઙ્ગમ્ અલોકત ॥

સો ઽપિ તં વલિતગ્રીવઃ ક્ષણં સ્થિત્વા દદર્શ ચ
નિરન્તરલતાપુઞ્જં વિન્ધ્યકુઞ્જં વિવેશ ચ ॥

તતસ્ તુરગમ્ ઉત્સૃજ્ય વિસૃજ્યાનુપ્લવાન્ અપિ
તમ્ અન્વિયાય સારઙ્ગં સારઙ્ગાયતલોચનઃ ॥

દેવો રમાઙ્ગદેનાથ સઃ શ્રિયેવાન્વગમ્યત
છાયા નિવર્તતે જાતુ ન તુ તસ્યૈષ ભૂપતેઃ ॥

મૃગાનુસારી વિચરન્ન્ આત્તચાપો વને વને
લીલાં કિરાતવેષસ્ય સઃ પ્રપેદે પિનાકિનઃ ॥

દૂરાદ્ એવ સ તેનાથ શરવ્યત્વમ્ અનીયત
સ્વનામધેયસ્ય ચિહ્નસ્ય હેમપુઙ્ખસ્ય પત્રિણઃ ॥

શિલાભેદક્ષમેનાપિ કિમ્ અપિ શ્લથમુષ્ટિના
અભૂદ્ વિદ્ધઃ સઃ સારઙ્ગસ્ તેન ત્વચિ ચ મર્મણિ ॥

સઃ શરાપાતભીતેન મનસો ઽપ્ય્ અતિરંહસા
અતિદૂરં કુરઙ્ગેણ નિન્યે રામ ઇવાપરઃ ॥

તેન વિન્ધ્યાટવીમધ્યે ધાવન્ નીરન્ધ્રવીરુધિ
ઉત્પતન્ન્ ઉત્પતન્ન્ એવ સ કેવલમ્ અલક્ષ્યત ॥

દૃશા વનસ્થલીઃ કુર્વન્ વિકીર્ણેન્દીવરા ઇવ
જવાદ્ દૂરમ્ અતિક્રાન્તં તં ક્ષિતીશસ્ તદૈક્ષત ॥

તતસ્ તિરોહિતે તસ્મિન્ન્ અસમાપ્તકુતૂહલઃ
સ્વબાણ ઇવ સ પ્રાપ પૃથિવીં દુર્વિલક્ષતામ્ ॥

દશનજ્યોત્સ્નયા કુર્વન્ લતાઃ સ્તબકિતા ઇવ
ઇતિ પાર્શ્વગતં સ્મિત્વા સ જગાદ રમાઙ્ગદમ્ ॥

અયં તુલિતપૌલોમી કાન્તકામુકવિગ્રહઃ
મૃગો દૃગ્ગોચરં કચ્ચિત્ ગતસ્ તવ રમાઙ્ગદ! ॥

તદ્વધૂસ્વકરન્યસ્ત ચિત્રપત્રલતાઙ્કિતઃ
અસૌ વિહારહરિણઃ કિં સ્યાદ્ અનલસારથેઃ ॥

અપિ દૃષ્ટા ત્વયૈતસ્ય કણ્ઠે કનકશૃઙ્ખલા?
છુરિતસ્યેન્દ્રચાપેન મેઘસ્યેવ તડિલ્લતા ॥

મૃગજાતિર્ અપૂર્વેયં સર્વથા વસુધાતલે
સમ્ભવત્ય્ અમરાદ્રૌ વા ભુવને વા ફણાભૃતામ્ ॥

અસ્યાખણ્ડલકોદણ્ડ કાન્તિ ચર્માતિપાવનમ્
ગજપૃષ્ઠે નિધાસ્યામિ મહાસમરપર્વસુ ॥

યન્ નિમજ્જતિ મચ્ચેતઃ કુતૂહલરસોર્મિષુ
માર્ગમ્ અન્વેષ્ટુમ્ એતસ્ય તદ્ એહિ પ્રયતાવહે ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરતે તસ્મિન્ પરમારમહીભૃતિ
ઊચે રમાઙ્ગદેનૈવમ્ અવાપ્યાવસરં વચઃ ॥

ક્રુધેવાધિજ્યચાપેન વર્ણસઙ્કરદર્શિના
ત્વયૈષ ચિત્રસારઙ્ગો દેવ દૂરમ્ અનુદ્રુત ॥

અશૂન્યાઃ સુરગન્ધર્વ સિદ્ધવિદ્યાધરોરગૈઃ
ઇમા નવનવાશ્ચર્ય નિધયો વિન્ધ્યભૂમયઃ ॥

વિરમાત્યાદરઃ કો ઽયં કુરઙ્ગાન્વેષણે તવ
ન ધાવન્ત્ય્ અર્થરિક્તાસુ ક્રિયાસુ ત્વાદૃશાં ધિયઃ ॥

મૃગયાસક્તચિત્તસ્ય તવાત્ર વિચરિષ્યતઃ
પથિ લોચનયોર્ એષ પુનો ઽપ્ય્ આપતિષ્યતિ ॥

શરઃ સંહ્રિયતામ્ એષ ધનુર્ અપ્ય્ અવતાર્યતામ્
શેષા ચ સ્વસ્તિમત્ય્ અસ્તુ દેવ શ્વાપદસન્તતિઃ ॥

દશા દિનસ્ય તીવ્રેયં યદ્ અયં ભગવાન્ રવિઃ
કૃષ્ણસ્યોરસિ પુષ્ણાતિ નભસઃ કૌસ્તુભશ્રિયમ્ ॥

નિહતેષુ ત્વયા દેવ સત્ત્વેષુ વ્યથિતા ઇવ
એતા વહન્તિ સન્તાપમ્ અતીવારણ્યભૂમયઃ ॥

અમીભિર્ બાલવાનીર વિટપેષ્વ્ અગતક્લમૈઃ
કપિઞ્જલૈર્ ઇતઃ પશ્ય સહસૈવ નિલીયતે ॥

અર્કાંશુગ્લપિતૈર્ એભિર્ ઇતો ઽપ્ય્ આલિખિતૈર્ ઇવ
રાજજમ્બૂનિકુઞ્જેષુ પશ્ય પુંસ્કોકિલૈઃ સ્થિતમ્ ॥

આહ્લાદહેતુઃ સ્નિગ્ધેયમ્ ઇતો વન્યેન દન્તિના
પશ્ય નીપતરોશ્ છાયા સવશેન નિષેવ્યતે ॥

નવામ્બુધરનીલો ઽયં દાવધૂમલતોદ્ગમઃ
નીલકણ્ઠૈર્ ઇતસ્ તર્ષાત્ સોત્કણ્ઠૈર્ અવલોક્યતે ॥

અનયા વિદ્રુમસ્તમ્બ ભઙ્ગપિઙ્ગલયા દૃશા
ઇતઃ પલ્વલપઙ્કાન્તો વ્યક્તિમ્ અભ્યેતિ સૈરિભઃ ॥

કઠોરાતપતપ્તસ્ય રાજહંસસ્ય સમ્પ્રતિ
નરેન્દ્ર નલિનીપત્રમ્ આતપત્રીભવત્ય્ અદઃ ॥

મુખમ્ અશ્વરજછન્ન કપોલફલકદ્યુતિ
દેવ દન્તુરયન્ત્ય્ એતે તવાપિ સ્વેદબિન્દવઃ ॥

તદ્ અત્ર કુસુમસ્મેરે નિઃસ્વનત્સમદાલિનિ
વિનીયતાં લતાકુઞ્જે ત્વયૈષ મૃગયાશ્રમઃ ॥

અપિ સ્વચ્છજલા દેવ કલહંસાઙ્કસૈકતા
વરાહોત્ખાતમૃત્સ્નેયં પુરઃ પુષ્કરિણી તવ ॥

ત્વામ્ ઇવાર્કકરક્લાન્તમ્ આકારયિતુમ્ એતયા
અયમ્ આધૂતકહ્લાર કલિકઃ પ્રેષિતો ઽનિલઃ ॥

લતાપુષ્પોત્કરૈઃ કીર્ણો માર્ગો ઽયમ્ અવગાહ્યતામ્
ઇતો વન્યેભમુક્તાભિર્ ઇમાઃ શર્કરિલા ભુવઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે મસૃણં તેન નૃપસ્ય પદમ્ આદધે
સ્મિતં સરસ્વતીરત્ન પર્યઙ્કે દન્તવાસસિ ॥

યશોભટોપદિષ્ટેન ગત્વા કિઞ્ચિદ્ ઇવાધ્વના
પ્રાપ પુષ્કરિણીતીરમ્ અવન્તિતિલકો ઽથ સઃ ॥

કરાદ્ અનુચરસ્ તસ્ય સાન્દ્રસ્વેદજલાઙ્ગુલેઃ
મધુર્ મનોભવસ્યેવ સશરં ચાપમ્ આદદે ॥

તતઃ સ્નાનેચ્છયા સ્પૃષ્ટો વિસૃષ્ટશ્યામકઞ્ચુકઃ
સ રેજે મેઘનિર્મુક્તઃ પર્યાપ્ત ઇવ ચન્દ્રમઃ ॥

પ્રમૃષ્તમૃગયારેણુ તન્મુખં પાર્શ્વવર્તિના
રુરુચે મારુતાક્ષિપ્ત પરાગમ્ ઇવ પઙ્કજમ્ ॥

નિસર્ગલલિતા તસ્ય વિમુક્તાલઙ્કૃતિસ્ તનુઃ
લતેવ પારિજાતસ્ય પર્યસ્તસ્તબકાભવત્ ॥

સ્વેદનુન્નાઙ્ગવર્ણસ્ય સરસીમ્ અવગાહતઃ
વન્યસ્યેવાભવત્ તસ્ય શ્રીઃ પર્યન્તવિસર્પિણી ॥

સ તસ્યાં દૂરવિક્ષિપ્ત વિહગશ્રેણિમેખલઃ
વિજહાર યથાકામં વિલાસકુસુમાયુધઃ ॥

ઉવાહ વિસ્ફુરન્નાલ કણ્ટકચ્છદ્મનાપિ સા
તદઙ્ગયષ્ટિસ્પર્શેન રોમઞ્ચમ્ ઇવ પદ્મિની ॥

તતસ્ તરઙ્ગનિર્ધૌતમ્ અધ્યાસ્ય સ શિલાતલમ્
યશઃસ્નપિતદિક્સીમા દેવઃ સસ્નૌ યથાવિધિ ॥

તસ્યા-વિરલમત્તાલિ નિઃસ્વનચ્છદ્મના વને
અગીયતેવ દેવસ્ય લતાભિઃ સ્નાનકૌતુકમ્ ॥

સો દૂરોદસ્તપર્યસ્ત સપુષ્પસલિલાઞ્જલિઃ
જગત્તમોઽપહં જ્યોતિસ્ ત્રયીમયમ્ ઉપસ્થિતઃ ॥

તમ્ આનર્ચ સ રાજેન્દુર્ મૌલૌ યસ્યેન્દુલેખયા
ક્રિયતે સ્વર્ધુનીબાલ મૃણાલશકલભ્રમઃ ॥

ધન્યા હિ તા વનલતા યત્ફલાન્ય્ અજહાર સ
કાર્યતઃ સદૃશી તાસાં સમુદ્રરશના મહી ॥

નિપીય નિખિલવ્યક્ત રાજચિહ્નેન પાણિના
ઉપાસ્પૃશત્ સ ચામ્ભોજ કિઞ્જલ્કકપિશં પયઃ ॥

નીલાતપત્રમિત્રેણ પત્રેણામ્બુજિનીભુવા
નિવારિતોષ્ણઃ સશ્રીકં લતાકુઞ્જં જગામ સ ॥

સપરાગે વિશશ્રામ કુસુમપ્રસ્તરે ચ સ
લક્ષ્મીકુચાઙ્ગરાગેણ ભિન્ને શેષ ઇવાચ્યુતઃ ॥

રમાઙ્ગદો ઽપિ નિર્વર્ત્ય ત્વરયા કિં ચિદ્ આહ્નિકમ્
અવાપ્તસેવાવસરઃ પર્યુપાસ્ત વિશામ્પતિમ્ ॥

સો ભૃઙ્ગધ્વનિના સુપ્તો વિપઞ્ચીનાદબન્ધુના
તમાલપલ્લવૈસ્ તેન કિં ચિત્ કિં ચિદ્ અવીજ્યત ॥

નિદ્રાગૃહીતનિર્મુક્ત લોચનો ઽથ જહાર સ
ઘનછાયાવૃતવ્યક્ત ભાસ્વતો નભસઃ શ્રિયમ્ ॥

પીનાંસતટસંશ્લિષ્ટ પુષ્પકેસરશોભિના
ઉષઃસાકલ્પકેનેવ શયનીયમ્ અમુચ્યતે ॥

ચકાર ચ પદં ચિત્રઃ સ મૃગસ્ તસ્ય ચેતસિ
લગ્નં હિ કિમ્ અપિ ક્વાપિ કૃચ્છ્રાદ્ આકૃષ્યતે મનઃ ॥

પ્રસાદહૃદ્યાલઙ્કારૈસ્ તેન મૂર્તિર્ અભૂષ્યત
અત્યુજ્જ્વલૈઃ કવીન્દ્રેણ કાલિદાસેન વાગ્ ઇવ ॥

જગાહે સ મહારણ્યમ્ અંસાસક્તધનુર્લતઃ
ઉપોઢશશભૃલ્લેખઃ સાયમ્ અબ્ધિમ્ ઇવાર્યમા ॥

તસ્મિન્ કુસુમકિર્મીર તલે ચ વિચચાર સ
સ્ફુરન્નક્ષત્રશબલે નભસીવ નિશાકરઃ ॥

મૃગાનુગમનિર્બન્ધો ન જગામાસ્ય મન્દતામ્
મૈથિલીરમણસ્યેવ વિપિને પૃથિવીપતેઃ ॥

તતઃ પપાત જલધૌ વિરોચનફણામણિઃ
દિનાહેર્ નીયમાનસ્ય બલાત્કારગરુત્મતા ॥

શનૈઃ શનૈર્ અથ વ્યોમ્નિ મૃગાઙ્કઃ પદમ્ આદધે
સશઙ્ક ઇવ ભૂપાલાન્ મૃગયાસક્તચેતસઃ ॥

રમાઙ્ગદાસ્તૃતસ્નિગ્ધ પલ્લવપ્રસ્તરે તતઃ
વને રાજેન્દુના નિન્યે તેનેન્દુતિલકા નિશા ॥

અથ મુખરખગાપનીતનિદ્રઃ ક્વચિદ્ અપિ પદ્મસરસ્ય્ ઉપાસ્ય સન્ધ્યામ્
પુનો ઽપિ તમ્ અવેક્ષિતું નિશાન્તે નૃપતિર્ ઇયેષ્ટ મૃગં મૃગેન્દ્રકલ્પઃ ॥

પઞ્ચૈકેન સ્મર ઇવ શરાન્ પાણિના હેમપુઙ્ખાન્ અન્યેનોર્વીવિજયિ ચ ધનુઃ સાહસાઙ્કં દધાનઃ
દેવઃ સ અથ વ્યવહરદ્ અરિષુ ન્યસ્તપાદઃ પિકાલી નીડન્યઞ્ચન્નિચુલનિચયશ્યામલાસુ સ્થલીષુ ॥