નવસાહસાઙ્કચરિત · અધ્યાય 10

અથ મેકલાચલસુતાતિરોહિતૌ અતિમાત્રવિસ્મયરસાર્દ્રમાનસઃ
દશનચ્છવિચ્છુરિતપાટલાધરઃ સ રમાઙ્ગદં નૃપતિર્ ઇત્ય્ અવોચત્ ॥

અધિરોહતિ સ્વયમ્ અચિન્તિતાપ્ય્ અહો શુભસમ્પદઙ્કમ્ અપરાઙ્મુખે વિધૌ
સવપુર્ વિલોચનપથં યદાવયોર્ અમૃતાંશુસૂતિર્ ઇયમ્ આપદાપગા ॥

ઇદમ્ ઇન્દ્રજાલમ્ ઇતિ મે સમુત્થિતામ્ મતિમ્ એતદ્ અર્પિતમ્ ઉદારયા તયા
વિકસન્મરીચિરચિતેન્દ્રકાર્મુકં કરવર્તિ રત્નવલયં વિલુમ્પતિ ॥

અયિ મેકલાદ્રિતનયાપુરઃકૃતે ક્રિયતે કિમ્ અત્ર વદ કૃત્યવસ્તુનિ
તવ યત્ સદા નયરહસ્યવેદિનો ન ધિયશ્ ચરન્ત્ય્ અનયપાંસુલે પથિ ॥

ઇતિ પાર્થિવેન કથિતે દધન્ મનાક્ પુલકેન ચુમ્બિતકપોલમ્ આનનમ્
ઇદમ્ આત્તનીતિપથમ્ આદદે વચઃ સ્મિતપુષ્પિતાધરદલો રમાઙ્ગદઃ ॥

ઇહ કિં પ્રતિસ્ફુરતિ મે તવાગ્રતો નયશાસ્ત્રનીરનિધિપારદૃશ્વનઃ
અવલીઢવિશ્વતમસઃ પુરો રવેર્ ન હિ જાતુ દિપકશિખા પ્રકાશતે ॥

વિષયે ઽત્ર મૌનમ્ ઉચિતં હિ માદૃશામ્ અવશસ્ તથાપિ કથયામિ કિં ચન
ક્ષિતિપાલમૌલિમણિવેણિકાતિથેસ્ તવ કેન શાસનમ્ ઇદં વિલઙ્ઘ્યતે ॥

પ્રથમં હિ મણ્ડલમ્ અખણ્ડશાક્તિભિર્ વિજિગીષુભિઃ સ્વમ્ અભિતઃ પ્રસાધ્યતે
પરમણ્ડલે તદ્ અનુ નીતિપારગૈર્ અવનીપુરન્દર, કરઃ પ્રસાર્યતે ॥

તદ્ અપાસ્યમ્ એવમ્ અવિતર્કિતોત્થિતે પરિપન્થિનામ્ ઇહ વિધેયવસ્તુનિ
યદિ નાભવિષ્યદ્ અભિમાનશાલિનસ્ તવ રાજ્યમ્ ઉદ્ધૃતસમસ્તકણ્ટકમ્ ॥

શ્રુતશક્તિસઙ્કલિતમન્ત્રનિશ્ચયૈર્ ઉપલબ્ધષડ્ગુણવિવેકવર્ત્મભિઃ
તદુપાયતત્ત્વમ્ અધિગમ્ય ધૂઃ ક્ષિતેસ્ તવ મન્ત્રિભિર્ નૃપ દુરુદ્વહોહ્યતે ॥

અતિસાન્દ્રકાઞ્ચનમરીચિપિઙ્ગલં દિગુપાહિતપ્રચુરપત્રશોભિનઃ
તવ કોશમ્ ઉત્સૃજતિ ન ક્ષણં રમા પરમારવંશસરસીસરોરુહ ॥

પ્રિયકીર્તયો જયપવિત્રિતાશયાસ્ તરસા તૃણીકૃતજગત્ત્રયા યુધિ
જગતીવિશેષક તવાનુજીવિનો નિવસન્ત્ય્ અવન્તિવિષયે સહસ્રશઃ ॥

પૃથિવીભૃતઃ પ્રથિતવિક્રમેણ યે ગમિતાસ્ ત્વયા વશમ્ ઉપાયસમ્પદા
નયવર્ત્મગાઃ ક્ષિતિપતે તવાન્યથા ન ભવન્તિ ભાવિસમરાભિશઙ્કયા ॥

અપકર્તુમ્ અત્ર સમયે તવાત્તભીર્ મનસાપિ હૂણનૃપતિર્ ન વાઞ્છતિ
ઇભકુમ્ભભિત્તિદલનોદ્યમે હરેર્ ન કપિઃ કદા ચન સટાં વિકઋષતિ ॥

અસિકાન્તિજાલજટિલાગ્રબાહુના રણસીમ્નિ નાથ નિહતેષુ ભર્તૃષુ
ભવતાત્ર વાગડવધૂજનઃ કૃતો રતિસન્ધિવિગ્રહકથાપરાઙ્મુખઃ ॥

અધુનાપિ દેવ મુરલાઙ્ગનાજનૈસ્ વિજયપ્રશસ્તિર્ ઇવ લિખ્યતે તવ
ગલદઞ્જનાશ્રુપૃષતાવલિચ્છલાલ્ લસદિન્દુપાણ્ડુષુ કપોલભિત્તિષુ ॥

રભસાદ્ અપાસ્ય મણિકઙ્કણાવલીઃ કનકારવિન્દકતકેષુ તે ઽસિના
ન કિમ્ અર્પિતાનિ નૃપ લાટયોષિતા સ્ફટિકાક્ષસૂત્રવલયાનિ પાણિષુ ॥

નયનામ્બુભિઃ સ્નપિતધૂસરાધરાઃ પ્રતિબદ્ધરૂક્ષમલિનૈકવેણયઃ
નિહિતા ન કિં મહતિ શોકસાગરે જગતીન્દ્ર કોસલપતેઃ પુરન્ધ્રયઃ ॥

ઉદિતેન વૈરિતિમિરદ્રુહાભિતસ્ તવ નાથ વિક્રમમયૂખમાલિના
ગમિતાઃ પ્રભાવલયશૂન્યતાં ઝટિત્ય્ અપરાન્તપાર્થિવવધૂમુખેન્દવઃ ॥

અતિવેલમ્ ઉત્તરદિગન્તવર્તિના સમરશ્રમાભ્યુદિતઘર્મબિન્દુના
શરદિન્દુનિર્મલમ્ અપાયિ ભૂભૃતામ્ અસિપત્રપાત્રપતિતં ત્વયા યશઃ ॥

નિજરન્ધ્રગોપનપટીયસાભિતઃ પરરન્ધ્રદૃષ્ટિપટુચારચક્ષુષા
નયભિન્નસાહસભુવા ભુવસ્તલે ભવતા સમં કથય કો વિરુદ્ધ્યતે ॥

નરદેવ દૈવમ્ અધિકૃત્ય યા વિપત્ નિપતત્ય્ અવન્તિવિષયે કથં ચન
શિખિમુક્તમન્ત્રહવિષા વિહન્યતે તવ સા વસિષ્ઠમહસા પુરોધસા ॥

નૃપ વાસરાણિ નિરુપપ્લવાઃ પ્રજાઃ સુખમ્ આત્મકર્મણિ રતા નયન્તિ યત્
વિજયં જયૈકસુહૃદો ઽસ્ય સર્વદા નનુ કાર્મુકસ્ય તવ તદ્વિજૃમ્ભિતમ્ ॥

ઇતિ કિં ચિદ્ એવ ન તવ સ્વમણ્ડલે નૃપ ચિન્ત્યમ્ અસ્ત્ય્ ઉદિતશક્તિસમ્પદઃ
અધુના તુ નીતિનિહિતેન ચેતસા ફણિલોકકૃત્યમ્ ઇદમ્ એવ ચિન્ત્યતામ્ ॥

પ્રભુશાક્તિર્ ઉદ્યમપરત્વમ્ અર્પિત ત્રિજગચ્ચમત્કૃતિર્ અહઙ્કૃતિશ્ ચ સા
અસુરસ્ય તસ્ય કથિતા નરેન્દ્ર તે નગરી ચ મેકલનગેન્દ્રકન્યયા ॥

અભિગમ્ય એવ સસ્ તવાધુના રિપુર્ મરુતામ્ ઉદારનિજકાર્યસિદ્ધયે
શ્રુતિલગ્નગન્ધગજબૃંહિતઃ ક્ષણં નૃપ કેસરી કથય કિં વિલમ્બતે ॥

નવસાહસાઙ્ક, ન તવાસુરાદ્ અહં કલયામિ સમ્પ્રતિ કિમ્ અપ્ય્ અતાદૃશમ્
વિધુતિઃ કદા ચન વિભો ન ભૂભૃતઃ કલવિઙ્કપક્ષપવનેન શાઙ્ક્યતે ॥

ભવતા યદોચ્ચલિત એષ દક્ષિણશ્ ચરણસ્ તદૈવ સુરવૈરિયોષિતામ્
વિગલન્તિ દેવ નયનોદબિન્દવઃ શરદિન્દુપાણ્ડુનિ કપોલમણ્ડલે ॥

વિજયૈકસદ્મનિ ગુણઃ શરાસને તવ યાવદ્ અત્ર ન નૃપાધિરોહતિ
તુહિનચ્છટાધવલચામરસ્મિતા વિલસન્તિ તાવદ્ અસુરાલયે શ્રિયઃ ॥

કનકારવિન્દમ્ અરવિન્દલોચન પ્રણયેન નૈવ સઃ સમર્પયિષ્યતિ
સુરનિર્જયાર્જિતમદાવૃતે ઽન્તરં લભતે ન સામ કિલ તાદૃશં હૃદિ ॥

ભવતઃ કુતો ઽપિ નૃપ યાવદ્ આગમં ન સ વેત્તિ તાવદ્ અભિયોક્તુમ્ અર્હસિ
સહસાન્યથા રહસિ મન્ત્રિબોધિતઃ પરિતઃ સ્વદુર્ઘટને યતિષ્યતે ॥

કૃતનૂતનાર્ગલકપાટસંપુટાં સુભટૈર્ ઉદાયુધકરૈર્ અધિષ્ઠિતામ્
પરિતઃ સુખાતપરિખાં પુનઃ પુરીં રચિતૈકદુર્ગમ્ અપથાં વિધાસ્યતિ ॥

વલિતે ઽપિ કિં ચન ધનુઃપરિગ્રહે ભુવનત્રયપ્રથિતસાહસે ત્વયિ
અપિ જાયતે ધૃતિવિપર્યયો હરેર્ અસુરેષુ કૈવ ગણના તપસ્વિષુ ॥

નિયતં, નરેન્દ્ર, વિદત્ફણામણિ સ્ફુરદંશુસૂત્રિતનવાતપં નભઃ
સુરવૈરિવીર્યદૃઢમત્સરં પુરઃ ફણિસૈન્યમ્ આજિભુવિ તે ભવિષ્યતિ ॥

અધુનૈવ તે ઽત્ર નિજતાં વ્રજન્તિ વા સુભટાઃ સ્વયં વિધિવશેન કે ચન
કપયઃ પુરા રઘુપતેર્ યથા વને હનુમત્પતઙ્ગતનયાઙ્ગદાદયઃ ॥

યદ્ ઉદીરિતશ્ ચ પુરુકુત્સકાન્તયા સરિતાસિ વઙ્કુમુનિદર્શનં પ્રતિ
પ્રતિભાતિ કિં ચન મમૈવ તત્ર તે કિમ્ ઉ નિર્મુખેઙ્ગિતવિદસ્ તદિઙ્ગિતમ્ ॥

અથવૈક એવ વિભુર્ અસ્ય્ અરેર્ વધે નનુ ધામ તત્ સ્ફુરતિ શાર્ઙ્ગિણસ્ ત્વયિ
ઉદિતક્રુધસ્ ત્રિપુરદાહડમ્બરે શરતામ્ અવાપ કિલ યત્ પિનાકિનઃ ॥

અવલોકયામિ શકુનં યથા તથા તદ્ અવૈમિ પક્ષ્મલદૃશઃ સભાન્તરે
ન ચિરાદ્ ઉપોડ્ઃઅપુલકેન પાણિના કનકારવિન્દમ્ અવતંસયિષ્યસિ ॥

ત્વમ્ ઇહૈવ નાથ મણિધામ્નિ તિષ્ઠ વા ન હિ નામ તાદૃશમ્ ઇદં પ્રયોજનમ્
અસુરં નિહત્ય સહસૈવ તત્ક્ષણાદ્ અહમ્ આનયામિ તપનીયપઙ્કજમ્ ॥

વિજયી યદ્ અસ્મિ સ્મરેષુ જિત્વરાઃ પ્રભવન્તિ તત્ર તવ પાદપાંસવઃ
અરુણો યદ્ અન્ધતમસં નિષેધતિ સ્ફુરિતં નરાધિપ તદ્ અર્કતેજસામ્ ॥

મસૃણોક્તિપલ્લવિતનીતિવિક્રમ ક્રમમ્ ઇત્ય્ ઉદીર્ય વિરતે રમાઙ્ગદે
સઃ સરસ્વતીમુખરરત્નનૂપુર ધ્વનિપેશલં નૃપતિર્ આદદે વચઃ ॥

ત્વદૃતે મુખાત્ સુખનિરસ્તસંશય પ્રસરેયં ભારતી ઉલ્લસતિ કસ્ય ભારતી
શશલક્ષ્મણઃ પરમખર્વશર્વરી તિમિરછિદુચ્છલતિ કાન્તિકન્દલિ ॥

તવ વેદ્મિ પૌરુષમ્ અહં ત્વયા વિના ન વપુઃસ્થિતિં ક્વ ચન કર્તુમ્ ઉત્સહે
ધનુષીવ દીર્ઘગુણસઙ્ગતે યતસ્ ત્વયિ મે દૃઢપ્રણયવાસિતં મનઃ ॥

ગમને તદ્ એહિ સહિતૌ યતાવહે ઝટિતિ ત્રિવિષ્ટપરિપોઃ પુરીં પ્રતિ
અપદે યદ્ ઉદ્યમકથાવિરોધિની ન હિ સિદ્ધયે ભવતિ દીર્ઘસૂત્રતા ॥

ઇતિ પાર્શ્વવર્તિનમ્ ઉદીર્ય મૌનવાન્ અભવત્ સ માલવકુરઙ્ગલાઞ્છનઃ
ત્વરયાવતીર્ય સશ્ ચ રત્નપઞ્જરાત્ પુરતઃ શુકો ઽસ્ય પુન ઇત્ય્ અભાષત ॥

શૃણુ શઙ્ખચૂડશુચિવંશભૂર્ અહં નૃપ, રત્નચૂડ ઇતિ નાગરકઃ
ઉદપાદિ કણ્વમુનિશિષ્યશાપતઃ શુકતા મમેયમ્ અનિમીલિતસ્મૃતિઃ ॥

પ્રણયોક્તિભિર્ મુનિર્ અથ પ્રસેદિવાન્ ઇતિ મે સઃ શાપતિમિરાવધિં વ્યધાત્
વશિનાં રુષો મતિષુ નાસતે ચિરં જલવિપુષશ્ ચ, નૃપ, સસ્યસૂચિષુ ॥

ત્વમ્ અફલ્ગુ નેષ્યસિ શશિપ્રભાન્તિકં નવસાહસાઙ્કનૃપતેર્ યદા વચઃ
નિયતં ભવિષ્યતિ તદા કુમાર તે શુકરૂપરૂપપરિવર્તનોત્સવઃ ॥

તદ્ અનઙ્ગષષ્ઠશરં સંદિશ સ્વયં શનકૈઃ કિમ્ અપ્ય્ ઉરગબાલિકાં પ્રતિ
હૃદિ યન્ નિધાય સહસૈવ યામ્ય્ અહં ફણિનામ્ અનમ્રમણિતોરણાં પુરીમ્ ॥

અયિ મૌનમ્ એતદ્ અવનીન્દ્ર, મુચ્યતાં દ્રુતમ્ ઉચ્યતાં ચ કિમ્ ઇયં મયિ ત્રપા
પૃથગ્ અસ્મિ દેવ ન હિ તે પરિચ્છદાત્ ઉચિતં ન તન્ મયિ રહસ્યગોપનમ્ ॥

ઇતિ વલ્ગુ જલ્પતિ શુકે ઽથ વિસ્મયાદ્ અપિ વિસ્મયં પરમ્ અવાપ પાર્થિવઃ
અવદચ્ ચ પઞ્જરમ્ ઇવાસ્ય કલ્પયન્ દશનાંશુભિઃ સ્ફટિકસૂચિકોમલૈઃ ॥

વિપદં વિલોક્ય તવ દુઃસહામ્ ઇમામ્ અયિ રત્નચૂડ મમ દૂયતે મનઃ
પતિતં કુકૂલદહને ન કસ્ય વા મૃદુમાલતીમુકુલમાલ્યમાધયે ॥

ઘટિતં વિધેર્ ઇદમ્ અજર્યમ્ આવયોર્ ન રમાઙ્ગદાન્ મમ સખે ઽતિરિચ્યસે
ઇદમ્ આર્ય તત્ ત્વયિ વિમુક્તયન્ત્રણો નનુ સંદિશામિ હરિણીદૃશાં પ્રતિ ॥

વિરતે ઽપિ મેઘતિમિરે નતાઙ્ગિ મે ન ગતાસિ લોચનપથં યદા તદા
ફણિલોકભૂમિમ્ અતિદુર્ગમામ્ ઇમામ્ અવિશં તવ અનુપદમ્ એવ સુદ્નરિ ॥

નગરીં ત્વદાત્તહૃદયો ઽપિ ભોગિનામ્ અહમ્ આગતો ન મૃગદીર્ઘલોચને
શ્રુતયેન્દુસૂતિસરિતાન્યતો હૃતઃ સહસૈવ હેમશતપત્રવાર્તયા ॥

અતિપાટલાધરમ્ અવાઞ્ચિતં હ્રિયા સ્મિતકાન્તિમત્ સ્તિમિતરત્નકુણ્ડલમ્
તદપાઙ્ગસઙ્કલિતલોચનોત્પલં ફણિલોકકૌમુદિ મુખં સ્મરામિ તે ॥

દ્વિતયે દ્વયેન સહસોજ્ઝિતસ્ તદા શશિસૂતિસિન્ધુપુલિનોદરે શરઃ
જગદેકવિભ્રમભ્વા ભુવસ્તલે સુતનુ ત્વયા મયિ ચ પુષ્પધન્વના ॥

ધૃતમ્ ઊર્મિહસ્તનિવહેન રેવયા નનુ ફેનકાન્તિ કરભોરુ મે પતત્
વિષયે દૃશોર્ ઉપદશં મનઃશિલા લિખિતૈકહંસમિથુનં તવાંશુકમ્ ॥

મણિકાન્તિલુપ્તતિમિરે રસાતલે ભવતીમ્ ઇહાનુસરતા તનૂદરિ
અવલોકિતાન્ય્ અથ મયા પદાનિ તે સહસા સુવર્ણસિકતાઙ્કિતે પથિ ॥

સરલે જઠિત્ય્ ઉદિતકાર્શ્યદોર્લતા ગૈલ્તાનિ રત્નવલયાનિ તે મયા
કથમ્ અપ્ય્ ઉદશ્રુપૃષતં પદે પદે ચકિતેન ચન્દ્રમુખિ વીક્ષિતાનિ ચ ॥

મનસા કિમ્ આલિખતિ કિં સમાચરત્ય્ અધુના કિમ્ ઇન્દુવદના ચ વક્તિ સા
ઇતિ મે ઽપદિશ્ય ભવતીં પ્રવૃત્તયા હૃદયં સશલ્યમ્ ઇવ હન્ત ચિન્તયા ॥

પરિતાપવત્યવિરલોચ્છલત્પ્રભા તુહિનચ્છટાભિર્ અસિતાબ્જલોચને
શરદિન્દુદીધિતિકલાપસુન્દરસ્ તવ હાર એષ હૃદિ સિઞ્ચતીવ મામ્ ॥

કથય પ્રિયે નિહિતસાન્દ્રચન્દન દ્રવશીતલોજ્જ્વલકરા કુચદ્વયે
મમ હારયષ્ટિર્ અપિ સા સખીવ કિં મદનાભિતાપમ્ અપટૂકરોતિ તે ॥

ક્ષણમ્ અપ્ય્ અહો પતસિ મે શુચિસ્મિતે ન સમુત્સુકસ્ય તવ વિસ્મૃતેઃ પથિ
ઝટિતિ પ્રવિશ્ય હૃદયે મમાત્ર કિં લિખિતાસિ પદ્મમુખિ પુષ્પકેતુના ॥

સમુદ્વહન્તી સ્રવદઞ્જનાશ્રુ ઘોરોત્કરશ્યામિતકઙ્કણેન
કરારવિન્દેન મુખેન્દુબિમ્બમ્ આપાણ્ડુરક્ષામકપોલભિત્તિ ॥

નવે નવે પઙ્કજિનીપલાશ મૃણાલહારાદિસનાથપાર્શ્વે
પ્રવાલલીલાસ્તરણે નિષણ્ણા સિંહાસને મન્મથપાર્થિવસ્ય ॥

બાલપ્રવાલાઙ્કુરપાટલસ્ય લાવણ્યરત્નાકરકૌસ્તુભસ્ય
ઉદૂષ્મણા નિઃશ્વસિતેન કાન્તિં કદર્થયન્તી દશનચ્છદસ્ય ॥

અનલ્પસઙ્કલ્પવિકલ્પજાલ વિલોડનૈર્ ન સ્વમ્ અપિ સ્મરન્તી
સસાધ્વસેનાવિરતં મયા ત્વમ્ ઉત્પ્રેક્ષ્યસે પન્નગરાજપુત્રિ ॥

બ્રૂમઃ કિયન્ નય કથં ચન કાલમ્ અલ્પમ્ અત્રાબ્જપત્રનયને નયને નિમીલ્ય
હેમામ્બુજં તરુણિ તત્ તરસાપહૃત્ય દેવદ્વિષો ઽયમ્ અહમ્ આગત ઇત્ય્ અવેહિ ॥

ભદ્રૈતદ્ વ્રજ રત્નચૂડનિબિડપ્રેમાર્દ્રમ્ અસ્મદ્વચસ્ તસ્યાસ્ તત્ર કુરઙ્ગશાવકદૃશઃ કર્ણાવતંસીકુરુ
શાપાન્તે બત વિસ્મરિષ્યસિ ભ્રાતસ્ તદ્ એકં કિમ્ અપ્ય્ આદાય સ્વયમ્ એવ તત્પ્રતિવચઃ પાર્શ્વં મમાભ્યેષ્યસિ ॥

ઇતિ નૃપતેઃ સ્વાન્તે કૃત્વા મનોમૃગવાગુરાં ગિરમ્ ઉદકમન્નિસ્ત્રિંશાભે નભસ્ય્ અશનૈઃ શુકઃ
ચિરવિનિહિતાં દૃષ્ટિં તસ્માન્ નિવર્ત્ય તથોત્સુકો ઝટિતિ ગમને દેવો ઽપ્ય્ અસીત્ સઃ સાહસલાઞ્છનઃ ॥