નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 3

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે મણ્ડપવિધાનો નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
અથ તૃતીયોધ્યાયઃ
સર્વલક્ષણસંપન્ને કૃતે નાટ્યગૃહે શુભે ।
ગાવો વસેયુઃ સપ્તાહં સહ જપ્યપરૈર્દ્વિજૈઃ

તતો ઽધિવાસયેદ્વેશ્મ રઙ્ગપીઠં તથૈવ ચ ।
મન્ત્રપૂતેન તોયેન પ્રોક્ષિતાઙ્ગો નિશાગમે

યથાસ્થાનાન્તરગતો દીક્ષિતઃ પ્રયતઃ શુચિઃ ।
ત્રિરાત્રોપોષિતો ભૂત્વા નાટ્યાચાર્યો ઽહતામ્બરઃ

નમસ્કૃત્ય મહાદેવં સર્વલોકોદ્ભવં ભવમ્ ।
જગત્પિતામહં ચૈવ વિષ્ણુમિન્દ્રં ગુહં તથા

સરસ્વતીં ચ લક્ષ્મીં ચ સિદ્ધિં મેધાં ધૃતિં સ્મૃતિમ્ ।
સોમં સૂર્યં ચ મરુતો લોકપાલાંસ્તથાશ્વિનૌ

મિત્રમગ્નિં સુરાન્વર્ણાન્ રુદ્રાન્કાલં કલિં તથા ।
મૃત્યું ચ નિયતિં ચૈવ કાલદણ્ડં તથૈવ ચ

વિષ્ણુપ્રહરણં ચૈવ નાગરાજં ચ વાસુકિમ્ ।
વજ્રં વિદ્યુત્સમુદ્રાંશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસો મુનીન્

ભૂતાન્ પિશાચાન્ યક્ષાંશ્ચ ગુહ્યકાંશ્ચ મહેશ્વરાન્ ।
અસુરાન્નાટ્યવિઘ્નાંશ્ચ તથાઽન્યાન્દૈત્યરાક્ષસાન્

તથા નાટ્યકુમારીશ્ચ મહાગ્રામણ્યમેવ ચ ।
યક્ષાંશ્ચ ગુહ્યકાંશ્ચૈવ ભૂતસઙ્ઘાસ્તથૈવ ચ

એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ દેવર્ષીન્પ્રણમ્ય રચિતાઞ્જલિઃ ।
યથાસ્થાનાન્તરગતાન્સમાવાહ્ય તતો વદેત્

ભવદ્ભિર્નો નિશાયાં તુ કર્તવ્યઃ સમ્પરિગ્રહઃ ।
સાહાય્યં ચૈવ દાતવ્યમસ્મિન્નાટ્યે સહાનુગૈઃ

સમ્પૂજ્ય સર્વાનેકત્ર કુતપં સમ્પ્રયુજ્ય ચ ।
જર્જરાય પ્રયુઞ્જીત પૂજાં નાટ્યપ્રસિદ્ધયે

ત્વં મહેન્દ્રપ્રહરણં સર્વદાનવસૂદનમ્ ।
નિર્મિતસ્સર્વદેવૈશ્ચ સર્વવિઘ્નનિબર્હણ

નૃપસ્ય વિજયં શંસ રિપૂણાં ચ પરાજયમ્ ।
ગોબ્રાહ્મણશિવં ચૈવ નાટ્યસ્ય ચ વિવર્ધનમ્

એવં કૃત્વા યથાન્યાયમુપાસ્યં નાટ્યમણ્ડપે ।
નિશાયાં તુ પ્રભાતાયાં પૂજનં પ્રક્રમેદિહ

આર્દ્રાયાં વા મઘાયાં વા યામ્યે પૂર્વેષુ વા ત્રિષુ ।
આશ્લેષામૂલયોર્વાપિ કર્તવ્યં રઙ્ગપૂજનમ્

આચાર્યેણ તુ યુક્તેન શુચિના દીક્ષિતેન ચ ।
રઙ્ગસ્યોદ્યોતનં કાર્યં દેવતાનાં ચ પૂજનમ્

દિનાન્તે દારુણે ઘોરે મુહૂર્તે યમદૈવતે ।
આચમ્ય તુ યથાન્યાયં દેવતા વૈ નિવેશયત્

રક્તાઃ પ્રતિસરાઃ સૂત્રં રક્તગન્ધાશ્ચ પૂજિતાઃ ।
રક્તાઃ સુમનસશ્ચૈવ યચ્ચ રક્તં ફલં ભવેત્

યવૈસ્સિદ્ધાર્થકૈર્લાજૈરક્ષતૈઃ શાલિતણ્ડુલૈઃ ।
નાગપુષ્પસ્ય ચૂર્ણેન વિતુષાભિઃ પ્રિયઙ્ગુભિઃ

એતૈર્દ્રવ્યૈર્યુતં કુર્યાદ્દેવતાનાં નિવેશનમ્ ।
આલિખેન્મણ્ડલં પૂર્વં યથાસ્થાનં યથાવિધિઃ

સમન્તસ્તશ્ચ કર્તવ્યં હસ્તા ષોડશ મણ્ડલમ્ ।
દ્વારાણિ ચાત્ર કુર્વીત વિધાનેન ચતુર્દિશમ્

મધ્યે ચૈવાત્ર કર્તવ્યે દ્વે રેખે તિર્યગૂર્ધ્વગે ।
તયોઃ કક્ષ્યાવિભાગેન દૈવતાનિ નિવેશયત્

પદ્મોપવિષ્ટં બ્રહ્માણં તસ્ય મધ્યે નિવેશયેત્ ।
આદૌ નિવેશ્યો ભગવાન્સાર્ધં ભૂતગણૈઃ શિવઃ

નારાયણો મહેન્દ્રશ્ચ સ્કન્દઃ સૂર્યો ઽશ્વિનૌ શશી ।
સરસ્વતી ચ લક્ષ્મીશ્ચ શ્રદ્ધા મેધા ચ પૂર્વતઃ

પૂર્વદક્ષિણતો વહ્નિર્નિવેશ્યઃ સ્વાહયા સહ ।
વિશ્વેદેવાઃ સગન્ધર્વા રુદ્રાઃ સર્પગણાસ્તથા

દક્ષિણેન નિવેશ્યસ્તુ યમો મિત્રશ્ચ સાનુગઃ ।
પિતૄન્પિશાચાનુરગાન્ ગુહ્યકાંશ્ચ નિવેશયત્

નૈૠત્યાં રાક્ષસાંશ્ચૈવ ભૂતાનિ ચ નિવેશયત્ ।
પશ્ચિમાયાં સમુદ્રાંશ્ચ વરુણં યાદસાં પતિમ્

વાયવ્યાયાં દિશિ તથા સપ્ત વાયૂન્નિવેશયેત્ ।
તત્રૈવ વિનિવેશ્યસ્તુ ગરુડઃ પક્ષિભિઃ સહ

ઉત્તરસ્યાં દિશિ તથા ધનદં સંનિવિએશયેત્ ।
નાટ્યસ્ય માતૄશ્ચ તથા યક્ષાનથ સગુહ્યકાન્

તથૈવોત્તરપૂર્વાયાં નન્દ્યાદ્યાંશ્ચ ગણેશ્વરાન્ ।
બ્રહ્મર્ષિભૂતસંઘાંશ્ચ યથાભાગં નિવેશયત્

સ્તમ્ભે સનત્કુમારં તુ દક્ષિણે દક્ષમેવ ચ ।
ગ્રામણ્યમુત્તરે સ્તમ્ભે પૂજાર્થં સંનિવિશયેત્

અનેનૈઅવ વિધાનેન યથાસ્થાનં યથાવિધિ ।
સુપ્રસાદાનિ સર્વાણિ દૈવતાનિ નિવેશયત્

સ્થાને સ્થાને યથાન્યાયં વિનિવેશ્ય તુ દેવતાઃ ।
તાસાં પ્રકુર્વીત તતઃ પૂજનં તુ યથાર્હતઃ

દેવતાભ્યસ્તુ દાતવ્યં સિતમાલ્યાનુલેપનમ્ ।
ગન્ધર્વવહ્નિસૂર્યોભ્યો રક્તમાલ્યાનુલેપનમ્

ગન્ધં માલ્યં ચ ધૂપં ચ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
દત્વા તતઃ પ્રકુર્વીત બલિં પૂજાં યથાવિધિઃ

બ્રહ્માણં મદુકર્પેણ પાયસેન સરસ્વતીમ્ ।
શિવવિષ્ણુમહેન્દ્રાદ્યાઃ સમ્પૂજ્યા મોદકૈરથ

ઘૃતૌદનેન હુતભુક્ષોમર્કૌ તુ ગુડૌદનૈઃ ।
વિશ્વેદેવાઃ સગન્ધર્વા મુનયો મધુપાયસૈઃ

યમમિત્રૌ ચ સમ્પૂજ્યાવપૂપૈર્મોદકૈસ્તથા ।
પિતૄન્પિશાચાનુરગાન્ સર્પિઃક્ષીરેણ તર્પયેત્

પક્વાનેન તુ માંસેન સુરાસીથુફલાસવૈઃ ।
અર્ચયેદ્ભૂતસંઘાંશ્ચ ચણકૈઃ પલલાપ્લુતૈઃ

અનેનૈવ વિધાનેન સમ્પૂજ્યા મત્તવારણી ।
પક્વામેન તુ માંસેન સમ્પૂજ્યા રક્ષસાં ગણાઃ

સુરામાંસપ્રદાનેઅન દાનવાન્પ્રતિપૂજયેત્ ।
શેષાન્દેવગણાંસ્તજ્જ્ઞઃ સાપૂપોત્કારિકૌદનૈઃ

મત્સ્યૈશ્ચ પિષ્ટભક્ષ્યૈશ્ચ સાગરાન્સરિતસ્તથા ।
સમ્પૂજ્ય વરુણં ચાપિ દાતવ્યં ઘૃતપાયસમ્

નાનાફૂલફલશ્ચાપિ મુનીન્સમ્પ્રતિપૂજયેત્ ।
વાયૂંશ્ચ પક્ષિણશ્ચૈવ વિચિત્રૈર્ભક્ષ્યભોજનૈઃ

માતૄર્નાટ્યસ્ય સર્વાસ્તા ધનદં ચ સહાનુગૈઃ ।
અપૂપૈર્લાજિકામિશ્રૈર્ભક્ષ્યભોજ્યૈશ્ચ પૂજયેત્

એવમેષાં બલિઃ કાર્યો નાનાભોજનસંશ્રયઃ ।
પુનર્મન્ત્રવિધાનેન બલિકર્મ ચ વક્ષ્યતે

દેવદેવ મહાભાગ સર્વલોકપિતામહ ।
મન્ત્રપૂતમિમં સર્વં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ મે બલિમ્

દેવદેવ મહાભાગ ગણેશ ત્રિપુરાન્તક ।
પ્રગૃહ્યતાં બલિર્દેવ મન્ત્રપૂતો મયોદ્યતઃ

નારાયણામિતગતે પદ્મનાભ સુરોત્તમ ।
પ્રગૃહ્યતાં બલિર્દેવ મન્ત્રપૂતો મયાર્પિતઃ

પુરન્દરામરપતે વજ્રપાણે શતક્રતો ।
પ્રગૃહ્યતાં બલિર્દેવ વિધિમન્ત્રપુરસ્કૃતઃ

દેવસેનાપતે સ્કન્દ ભગવન્ શઙ્કરપ્રિય ।
બલિઃ પ્રીતેન મનસા ષણ્મુખ પ્રતિગૃહ્યતામ્

મહાદેવ મહાયોગિન્દેવદેવ સુરોત્તમ ।
સંપ્રગૃહ્ય બલિં દેવ રક્ષ વિઘ્નાત્સદોત્થિતાત્ ॥ ભ્ન્_3.51* ॥
દેવિ દેવમહાભાગે સરસ્વતિ હરિપ્રિયે ।
પ્રગૃહ્યતાં બલિર્માતર્મયા ભક્ત્યા સમર્પિતઃ

નાનાનિમિત્તસમ્ભૂતાઃ પૌલસ્ત્યાઃ સર્વ એવ તુ
રાક્ષસેન્દ્રા મહાસત્વાઃ પ્રતિગૃહ્ણીત મે બલિમ્

લક્ષ્મીઃ સિદ્ધિર્મતિર્મેધા સર્વલોકનમસ્કૃતાઃ ।
મન્ત્રપૂતમિમં દેવ્યઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ મે બલિમ્

સર્વભૂતાનુભાવજ્ઞ લોકજીવન મારુત ।
પ્રગૃહ્યતાં બલિર્દેવ મન્ત્રપૂતો મયોદ્યતઃ

દેવવક્ત્ર સુરશ્રેષ્ઠ ધૂમકેતો હુતાશન ।
ભક્ત્યા સમુદ્યતો દેવ બલિઃ સમ્પ્રતિ ગૃહ્યતામ્

સર્વગ્રહાણાં પ્રવર તેજોરાશે દિવાકર ।
ભક્ત્યા મયોદ્યતો દેવ બલિઃ સમ્પ્રતિ ગૃહ્યતામ્

સર્વગ્રહપતે સોમ દ્વિજરાજ જગત્પ્રિય ।
પ્રગૃહ્યતામેષ બલિર્મન્ત્રપૂતો મયોદ્યતઃ

મહાગણેશ્વરાઃ સર્વે નન્દીશ્વરપુરોગમાઃ ।
પ્રગૃતાં બલિર્ભક્ત્યા મયા સમ્પ્રતિ ચોદિતઃ

નમઃ પિતૃભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પ્રતિગૃહ્ણન્ત્વિમં બલિમ્ ।
(ભૂતેભ્યશ્ચ નમો નિત્યં યેષામેષ બલિઃ પ્રિયઃ) ।
કામપાલ નમો નિત્યં યસ્યાયં તે વિધિઃ કૃતઃ

નારદસ્તુમ્બરુશ્ચૈવ વિશ્વાવસુપુરોગમાઃ ।
પરિગૃહ્ણન્તુ મે સર્વે ગન્ધર્વા બલિમુદ્યતમ્

યમો મિત્રશ્ચ ભગવાનીશ્વરૌ લોકપૂજિતૌ ।
ઇમં મે પ્રતિગૃહ્ણીતાં બલિઃ મન્ત્રપુરસ્કૃતમ્

રસાતલગતેભ્યશ્ચ પન્નગેભ્યો નમો નમઃ ।
દિશન્તુ સિદ્ધિં નાટ્યસ્ય પૂજિતાઃ પાપનાશનાઃ

સર્વામ્ભસાં પતિર્દેવો વરુણો હંસવાહનઃ ।
પૂજિતઃ પ્રીતમાનસ્તુ સસમુદ્રનદીનદઃ

વૈનતેય મહાસત્વ સર્વપક્ષિપતે વિભો ।
પ્રગૃહ્યતાં બલિર્દેવ મન્ત્રપૂતો મયોદ્યતઃ

ધનાધ્યક્ષો યક્ષપતિર્લોકપાલો ધનેશ્વરઃ ।
સગુહ્યકસ્સયક્ષશ્ચ પ્રતિગૃહ્ણાતુ મે બલિમ્

નમો ઽસ્તુ નાટ્યમાતૃભ્યો બ્રાહ્મ્યાદ્યાભ્યો નમોનમઃ ।
સુમુખીભિઃ પ્રસન્નાભિર્બલિરદ્ય પ્રગૃહ્યતામ્

રુદ્રપ્રહરણં સર્વં પ્રતિગૃહ્ણાતુ મે બલિમ્ ।
વિષ્ણુપ્રહરણં ચૈવ વિષ્ણુભક્ત્યા મયોદ્યતમ્

તથા કૃતાન્તઃ કાલશ્ચ સર્વપ્રાણિવધેશ્વરૌ ।
મૃત્યુશ્ચ નિયતિશ્ચૈવ પ્રતિગૃહ્ણાતુ મે બલિમ્

યાશ્ચાસ્યાં મત્તવારણ્યાં સંશ્રિતા વસ્તુદેવતાઃ ।
મન્ત્રપૂતમિમં સમ્યક્પ્રતિગૃહ્ણન્તુ મે બલિમ્

અન્યે યે દેવગન્ધર્વા દિશો દશ સમાશ્રિતાઃ ।
દિવ્યાન્તરિક્ષાભૌમાશ્ચ તેભ્યશ્ચાયં બલિઃ કૃતઃ

કુમ્ભં સલિલસમ્પૂર્ણં પુષ્પમાલાપુરસ્કૃતમ્ ।
સ્થાપયેદ્રઙ્ગમધ્યે તુ સુવર્ણં ચાત્ર દાપયેત્

આતોદ્યાનિ તુ સર્વાણિ કૃત્વા વસ્ત્રોત્તરાણિ તુ ।
ગન્ધૈર્માલ્યૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈશ્ચ પૂજયેત્ ॥ ભ્ન્_3.72* ॥
પૂજયિત્વા તુ સર્વાણિ દૈવતાનિ યથાક્રમમ્ ।
જર્જરસ્ત્વભિસમ્પૂજ્યઃ સ્યાત્તતો વિઘ્નજર્જરઃ

શ્વેતં શિરસિ વસ્ત્રં સ્યાન્નીલં રૌદ્રે ચ પર્વણિ ।
વિષ્ણુપર્વણિ વૈ પીતં રક્તં સ્કન્દસ્ય પર્વણિ

મૃડપર્વણિ ચિત્રં તુ દેયં વસ્ત્રં હિતાર્થિના ।
સદૃશં ચ પ્રદાતવ્યં ધૂપમાલ્યાનુલેપનમ્

આતોદ્યાનિ તુ સર્વાણિ વાસોભિરવગુણ્ઠયેત્ ।
ગન્ધૈર્માલ્યૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ ભક્ષ્યભોજૈશ્ચ પૂજયેત્

સર્વમેવં વિધિં કૃત્વા ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ।
વિઘ્નજર્જરણાર્થં તુ જર્જરં ત્વભિમન્ત્રયેત્

અત્ર વિઘ્નવિનાશાર્થં પિતામહમુખૈસ્સુરૈઃ ।
નિર્મિતસ્ત્વં મહાવીર્યો વજ્રસારો મહાતનુઃ

શિરસ્તે રક્ષતુ બ્રમ્હા સર્વૈર્દેવગુણૈઅઃ તહ ।
દ્વિતીયં ચ હરઃ પર્વ તૃતીયં ચ જનાર્દનઃ

ચતુર્થં ચ કુમારસ્તે પઞ્ચમં પન્નગોત્તમઃ ।
નિત્યં સર્વે ઽપિ પાન્તુ ત્વાં સુરાર્થે ચ શિવો ભવ

નક્ષત્રે ઽભિજિતિ ત્વં હિ પ્રસૂતો ઽહિતસૂદન ।
જયં ચાભ્યુદયં ચૈવ પાર્થિવસ્ય સમાવહ

જર્જરં પૂજયિત્વૈઅવં બલિં સર્વં નિવિદ્ય ચ ।
અગ્નૌ હોમં તતઃ કુર્યાન્મન્ત્રાહુઇતિપુરસ્કૃતમ્

હુતાશ એવ દીપ્તાભિરુલ્કાભિઃ પરિમાર્જનમ્ ।
નૃપતેર્નર્તકીનાં ચ કુર્યાદ્દીપ્ત્યભિવર્ધનમ્

અભિદ્યોત્ય સહાતોદ્યૈર્નૃપતિં નર્તકીસ્તથા ।
મન્ત્રપૂતેન તોયેન પુનરભ્યુક્ષ્ય તાન્વદેત્

મહાકુલે પ્રસૂતાઃ સ્થ ગુણૌઘૈશ્ચાપ્યલઙ્કૃતાઃ ।
યદ્વો જન્મગુણોપેતં તદ્વો ભવતુ નિત્યશઃ

એવમુક્ત્વા તતો વાક્યં નૃપતૈર્ભૂતયે બુધઃ ।
નાટ્યયોગપ્રસિદ્ધ્યર્થમાશિષસ્સમ્પ્રયોજયેત્

સરસ્વતી ધૃતિર્મેધા હ્રીઃ શ્રીર્લક્ષ્મીસ્સ્મૃતિર્મતિઃ ।
પાન્તુ વો માતરઃ સૌમ્યાસ્સિદ્ધિદાશ્ચ ભવન્તુ વઃ

હોમં કૃત્વા યથાન્યાયં હવિર્મન્ત્રપુરસ્કૃતમ્ ।
ભિન્દ્યાત્કુમ્ભં તતશ્ચૈવ નાટ્યાચાર્યઃ પ્રયત્નતઃ

અભિન્ને તુ ભવેત્કુમ્ભે સ્વામિનઃ શત્રુતો ભયમ્ ।
ભિન્ને ચૈવ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વામિનઃ શત્રુસંક્ષયઃ

ભિન્ને કુમ્ભે તતશ્ચૈવ નાટ્યચાર્યઃ પ્રયત્નતઃ ।
પ્રગૃહ્ય દીપિકાં દીપ્તાં સર્વં રઙ્ગં પ્રદીપયેત્

ક્ષ્વેડિતૈઃ સ્ફોટિતૈશ્ચૈવ વલ્ગિતૈશ્ચ પ્રધાવિતૈઃ ।
રઙ્ગમધ્યે તુ તાં દીપ્તાં સશબ્દાં સમ્પ્રયોજયેત્

શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્મૃદઙ્ગપણવૈસ્તથા ।
સર્વાતોદ્યૈઃ પ્રણદિતૈ રઙ્ગે યુદ્ધાનિ કારયેત્

તત્ર ચ્છિન્નં વ ભિન્નં ચ દારિતં ચ સશોણિતમ્ ।
ક્ષતં પ્રદીપ્તમાયસ્તં નિમિત્તં સિદ્ધિલક્ષણમ્

સમ્યગિષ્ટસ્તુ રઙ્ગો વૈ સ્વામિનઃ શુભમાવહેત્ ।
પુરસ્યાબાલવૃદ્ધસ્ય તથા જાનપદસ્ય ચ

દુરિષ્ટસ્તુ તથા રઙ્ગો દૈવતૈર્દુરધિષ્ઠિતઃ ।
નાટ્યવિધ્વસનં કુર્યાન્નૃપસ્ય ચ તથાઽશુભમ્

ય એવં વિધિમુત્સૃજ્ય યથેષ્ટં સમ્પ્રયોજયેત્ ।
પ્રાપ્નોત્યપચયં શીઘ્રં તિર્યગ્યોનિં ચ ગચ્છતિ

યજ્ઞેન સમ્મિતં હ્યેતદ્રઙ્ગદૈવતપૂજનમ્ ।
અપૂજયિત્વા રઙ્ગં તુ નૈવ પ્રેક્ષાં પ્રયોજયેત્

પૂજિતાઃ પૂજયન્ત્યેતે માનિતા માનયન્તિ ચ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કર્તવ્યં રઙ્ગપૂજનમ્

ન તથા પ્રદહત્યગ્નિઃ પ્રભઞ્જનસમીરિતઃ ।
યથા હ્યપપ્રયોગસ્તુ પ્રયુક્તો દહતિ ક્ષણાત્

શાસ્ત્રજ્ઞેન વિનીતેન શુચિના દીક્ષિતેન ચ ।
નાટ્યાચાર્યેણ શાન્તેન કર્તવ્યં રઙ્ગપૂજનમ્

સ્થાનભ્રષ્ટં તુ યો દદ્યાદ્બલિમુદ્વિગ્નમાનસઃ ।
મન્ત્રહીનો યથા હોતા પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેત્તુ સઃ

ઇત્યયં યો વિધિર્દૃષ્ટો રઙ્ગદૈવતપૂજને ।
નવે નાટ્યગૃહે કાર્યઃ પ્રેક્ષાયાં ચ પ્રયોક્તૃભિઃ