નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 30

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે તતાતોદ્યવિધાનં નામ એકોનત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અતોદ્યં સુષિરં નામ જ્ઞેયં વંશગતં બુધૈઃ ।
વૈણ એવ વિધિસ્તત્ર સ્વરગ્રામસમાશ્રયઃ

દ્વિકત્રિકચતુષ્કાસ્તુ જ્ઞેયા વંશગતાઃ સ્વરાઃ ।
કમ્પ્યમાનાર્થમુક્તાશ્ચ વ્યક્તમુક્તાસ્તથૈવ ચ

તત્રોપરિ યથા હ્યેકઃ સ્વરો વૈણસ્વરાન્તરે ।
પ્રાપ્નોત્યન્યત્વમેવેહ તથા વંશગતો ઽપિ હિ

દ્વિકસ્ત્રિકશ્ચતુષ્કો વા શ્રુતિસઙ્ખ્યો ભવેત્ સ્વરઃ ।
અનીરણાત્તુ શેષાણાં સ્વરાણામપિ સમ્ભવઃ ।
અઙ્ગુલીવાદનકૃતં તચ્ચ મે સન્નિબોધત

વ્યક્તમુક્{તાઙ્ગુલિસ્તત્ર સ્વરો જ્ઞેયશ્ચતુઃશ્રુતિઃ ।
કમ્પ્યમાનાઙ્ગુલિશ્ચૈવ ત્રિશ્રુતિઃ પરિકીર્તિતઃ ।
દ્વિકો ઽર્ધાઙ્ગુલિમુક્તઃ સ્યાદિતિ શ્રુત્યાશ્રિતાઃ સ્વરાઃ

એતે સ્યુર્મધ્યમગ્રામે ભૂયઃ ષડ્જાશ્રિતાઃ પુનઃ ।
વ્યક્તમુક્{તાઙ્ગુલિકૃતાઃ ષડ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ

ઋષભો ધૈવતશ્ચાપિ કમ્પ્યમાનાઙ્ગુલીકૃતૌ ।
અર્ધમુક્તાઙ્ગુલિશ્ચૈવ ગાન્ધારો ઽથ નિષાદવાન્

સ્વરસાધારણશ્ચાપિ કાકલ્યન્તરસંજ્ઞયા ।
નિષાદગાન્ધારકૃતૌ ષડ્જમધ્યમયોરપિ

વિપર્યયા સન્નિકર્ષે શ્રુતિલક્ષણસિદ્ધિતઃ ।
વૈણકણ્ઠપ્રવેશેન સિદ્ધા એકાશ્રિતાઃ સ્વરાઃ

યં યં ગાતા સ્વરં ગચ્છેત્ તં તં વંશેન વાદયેત્ ।
શારીરવૈણવંશ્યાનામેકીભાવઃ પ્રશસ્યતે

અવિચલિતમવિચ્છિન્નં વર્ણાલઙ્કારસંયુતં વિધિવત્ ।
લલિતં મધુરં સ્નિગ્ધં વેણોરેવં સ્મૃતં વાદ્યમ્

એવમેતત્ સ્વરગતં વિજ્ઞેયંગાનયોક્તૃભિઃ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધનાતોદ્યવિકલ્પનમ્