નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 1

શ્રીરસ્તુ
ભરતમુનિપ્રણીતં નાટ્યશાસ્ત્રમ્
અથ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
પ્રણમ્ય શિરસા દેવૌ પિતામહમહેશ્વરૌ ।
નાટ્યશાસ્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મણા યદુદાહૃતમ્

સમાપ્તજપ્યં વ્રતિનં સ્વસુતૈઃ પરિવારિતમ્ ।
અનધ્યાયે કદાચિત્તુ ભરતં નાટ્યકોવિદમ્

મુનયઃ પર્યુપાસ્યૈનમાત્રેયપ્રમુખાઃ પુરા ।
પપ્રચ્છુસ્તે મહાત્માનો નિયતેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ

યો ઽયં ભગવતા સમ્યગ્ગ્રથિતો વેદસમ્મિતઃ ।
નાટ્યવેદં કથં બ્રહ્મન્નુત્પન્નઃ કસ્ય વા કૃતે

કત્યઙ્ગઃ કિંપ્રમાણશ્ચ પ્રયોગશ્ચાસ્ય કીદૃશઃ ।
સર્વમેતદ્યથાતત્ત્વં ભગવન્વક્તુમર્હસિ

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં ભરતો મુનિઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં નાટ્યવેદકથાં પ્રતિ

ભવદ્ભિઃ શુચિભિર્ભૂત્વા તથાઽવહિતમાનસૈઃ ।
શ્રૂયતાં નાટ્યવેદસ્ય સમ્ભવો બ્રહ્મનિર્મિતઃ

પૂર્વં કૃતયુગે વિપ્રા વૃત્તે સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
ત્રેતાયુગે ઽથ સમ્પ્રાપ્તે મનોર્વૈવસ્વતસ્ય તુ

ગ્રામ્યધર્મપ્રવૃત્તે તુ કામલોભવશં ગતે ।
ઈર્ષ્યાક્રોધાદિસંમૂઢે લોકે સુખિતદુઃખિતે

દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરક્ષોમહોરગૈઃ ।
જમ્બુદ્વીપે સમાક્રાન્તે લોકપાલપ્રતિષ્ઠિતે

મહેન્દ્રપ્રમુખૈર્દેવૈરુક્તઃ કિલ પિતામહઃ ।
ક્રીડનીયકમિચ્છામો દૃષ્યં શ્રવ્યં ચ યદ્ભવેત્

ન વેદવ્યવહારો ઽયં સંશ્રાવ્યઃ શૂદ્રજાતિષુ ।
તસ્માત્સૃજાપરં વેદં પઞ્ચમં સાર્વવર્ણિકમ્

એવમસ્ત્વિતિ તાનુક્ત્વા દેવરાજં વિસૃજ્ય ચ ।
સસ્માર ચતુરો વેદાન્યોગમાસ્થાય તત્ત્વવિત્

નેમે વેદા યતઃ શ્રાવ્યાઃ સ્ત્રીશૂદ્રાદ્યાસુ જાતિષુ ।
વેદમન્યત્તતઃ સ્રક્ષ્યે સર્વશ્રાવ્યં તુ પઞ્ચમમ્ ॥ ભ્ન્_1.13* ॥
ધર્મ્યમર્થ્યં યશસ્યં ચ સોપદેશ્યં સસઙ્ગ્રહમ્ ।
ભવિષ્યતશ્ચ લોકસ્ય સર્વકર્માનુદર્શકમ્

સર્વશાત્રાર્થસમ્પન્નં સર્વશિલ્પપ્રવર્તકમ્ ।
નાટ્યાખ્યં પઞ્ચમં વેદં સેતિહાસં કરોમ્યહમ્

એવં સઙ્કલ્પ્ય ભગવાન્ સર્વવેદાનનુસ્મરન્ ।
નાટ્યવેદં તતશ્ચક્રે ચતુર્વેદાઙ્ગસમ્ભવમ્

જગ્રાહ પાઠ્યમૃગ્વેદાત્સામભ્યો ગીતમેવ ચ ।
યજુર્વેદાદભિનયાન્ રસાનાથર્વણાદપિ

વેદોપવેદૈઃ સમ્બદ્ધો નાટ્યવેદો મહાત્મના ।
એવં ભગવતા સૃષ્ટો બ્રહ્મણા સર્વવેદિના

ઉત્પાદ્ય નાટ્યવેદં તુ બ્રહ્મોવાચ સુરેશ્વરમ્ ।
ઇતિહાસો મયા સૃષ્ટઃ સ સુરેષુ નિયુજ્યતામ્

કુશલા યે વિદગ્ધાશ્ચ પ્રગલ્ભાશ્ચ જિતશ્રમાઃ ।
તેષ્વયં નાટ્યસંજ્ઞો હિ વેદઃ સંક્રામ્યતાં ત્વયા

તચ્છૃત્વા વચનં શક્રો બ્રહ્મણા યદુદાહૃતમ્ ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા પ્રત્યુવાચ પિતામહમ્

ગ્રહણે ધારણે જ્ઞાને પ્રયોગે ચાસ્ય સત્તમ ।
અશક્તા ભગવન્ દેવા અયોગ્યા નાટ્યકર્મણિ

ય ઇમે વેદગુહ્યજ્ઞા ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
એતે ઽસ્ય ગ્રહણે શક્તાઃ પ્રયોગે ધારણે તથા

શ્રુત્વા તુ શક્રવચનં મામાહામ્બુજસમ્ભવઃ ।
ત્વં પુત્રશતસંયુક્તઃ પ્રયોક્તાઽસ્ય ભવાનઘ

આજ્ઞાપિતો વિદિત્વાઽહં નાટ્યવેદં પિતામહાત્ ।
પુત્રાનધ્યાપયામાસ પ્રયોગં ચાપિ તત્ત્વતઃ

શાણ્ડિલ્યં ચૈવ વાત્સ્યં ચ કોહલં દત્તિલં તથા ।
જટિલમ્બષ્ટકૌ ચૈવ તણ્ડુમગ્નિશિખં તથા

સૈન્ધવં સપુલોમાનં શાડ્વલિં વિપુલં તથા ।
કપિઞ્જલિં વાદિરં ચ યમધૂમ્રાયણૌ તથા

જમ્બુધ્વજં કાકજઙ્ઘં સ્વર્ણકં તાપસં તથા ।
કૈદારિં શાલિકર્ણં ચ દીર્ઘગાત્રં ચ શાલિકમ્

કૌત્સં તાણ્ડાયનિં ચૈવ પિઙ્ગલં ચિત્રકં તથા ।
બન્ધુલં ભલ્લકં ચૈવ મુષ્ઠિકં સૈન્ધવાયનમ્

તૈતિલં ભાર્ગવં ચૈવ શુચિં બહુલમેવ ચ ।
અબુધં બુધસેનં ચ પાણ્ડુકર્ણં સુકેરલમ્

ઋજુકં મણ્ડકં ચૈવ શમ્બરં વઞ્જુલં તથા ।
માગધં સરલં ચૈવ કર્તારં ચોગ્રમેવ ચ

તુષારં પાર્ષદં ચૈવ ગૌતમં બાદરાયણમ્ ।
વિશાલં શબલં ચૈવ સુનામં મેષમેવ ચ

કાલિયં ભ્રમરં ચૈવ તથા પીઠમુખં મુનિમ્ ।
નખકુટ્ટાશ્મકુટ્ટૌ ચ ષટ્પદં સોત્તમં તથા

પાદુકોપાનહૌ ચૈવ શ્રુતિં ચાષસ્વરં તથા ।
અગ્નિકુણ્ડાજ્યકુણ્ડૌ ચ વિતણ્ડ્ય તાણ્ડ્યમેવ ચ

કર્તરાક્ષં હિરણ્યાક્ષં કુશલં દુસ્સહં તથા ।
લાજં ભયાનકં ચૈવ બીભત્સં સવિચક્ષણમ્

પુણ્ડ્રાક્ષં પુણ્ડ્રનાસં ચાપ્યસિતં સિતમેવ ચ ।
વિદ્યુજ્જિહ્વં મહાજિહ્વં શાલઙ્કાયનમેવ ચ

શ્યામાયનં માઠરં ચ લોહિતાઙ્ગં તથૈવ ચ ।
સંવર્તકં પઞ્ચશિખં ત્રિશિખં શિખમેવ ચ

શઙ્ખવર્ણમુખં શણ્ડં શઙ્કુકર્ણમથાપિ ચ ।
શક્રનેમિં ગભસ્તિં ચાપ્યંશુમાલિં શઠં તથા

વિદ્યુતં શાતજઙ્ઘં ચ રૌદ્રં વીરમથાપિ ચ ।
પિતામહાજ્ઞયાઽસ્માભિર્લોકસ્ય ચ ગુણેપ્સયા

પ્રયોજિતં પુત્રશતં યથાભૂમિવિભાગશઃ ।
યો યસ્મિન્કર્મણિ યથા યોગ્યસ્તસ્મિન્ સ યોજિતઃ

ભારતીં સાત્વતીં ચૈવ વૃઈત્તિમારભટીં તથા ।
સમાશ્રિતઃ પ્રયોગસ્તુ પ્રયુક્તો વૈ મયા દ્વિજાઃ

પરિગૃહ્ય પ્રણમ્યાથ બ્રહ્મા વિજ્ઞાપિતો મયા ।
અથાહ માં સુરગુરુઃ કૈશિકિમપિ યોજય

યચ્ચ તસ્યાઃ ક્ષમં દ્રવ્યં તદ્ બ્રૂહિ દ્વિજસત્તમ ।
એવં તેનાસ્મ્યભિહિતઃ પ્રત્યુક્તશ્ચ મયા પ્રભુઃ

દીયતાં ભગવન્દ્રવ્યં કૈશિક્યાઃ સમ્પ્રયોજકમ્ ।
નૃત્તાઙ્ગહારસમ્પન્ના રસભાવક્રિયાત્મિકા

દૃષ્ટા મયા ભગવતો નીલકણ્ઠસ્ય નૃત્યતઃ ।
કૈશિકી ષ્લક્ષ્ણનૈપથ્યા શૃઙ્ગારરસસમ્ભવા

અશક્યા પુરુષૈઃ સા તુ પ્રયોક્તું સ્ત્રીજનાદૃતે ।
તતો ઽસૃજન્મહાતેજા મનસાઽપ્સરસો વિભુઃ

નાટ્યાલઙ્કારચતુરાઃ પ્રાદાન્મહ્યં પ્રયોગતઃ ।
મઞ્જુકેશીં સુકેશીં ચ મિશ્રકેશીં સુલોચનામ્

સૌદામિનીં દેવદત્તાં દેવસેનાં મનોરમામ્ ।
સુદતીં સુન્દરીં ચૈવ વિદગ્ધાં વિપુલાં તથા

સુમાલાં સન્તતિં ચૈવ સુનન્દાં સુમુખીં તથા ।
માગધીમર્જુનીં ચૈવ સરલાં કેરલાં ધૃતિમ્

નન્દાં સપુષ્કલાં ચૈવ કલમાં ચૈવ મે દદૌ ।
સ્વાતિર્ભાણ્ડનિયુક્તસ્તુ સહ શિષ્યૈઃ સ્વયમ્ભુવા

નારદાદ્યાશ્ચ ગન્ધર્વા ગાનયોગે નિયોજિતાઃ ।
એવં નાટ્યમિદં સમ્યગ્બુદ્ધ્વા સર્વૈઃ સુતૈઃ સહ

સ્વાતિનારદસંયુક્તો વેદવેદાઙ્ગકારણમ્ ।
ઉપસ્થિતો ઽહં બ્રહ્માણં પ્રયોગાર્થં કૃતાઞ્જલિઃ

નાટ્યસ્ય ગ્રહણં પ્રાપ્તં બ્રૂહિ કિં કરવાણ્યહમ્ ।
એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ પિતામહઃ

મહાનયં પ્રયોગસ્ય સમયઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ ।
અયં ધ્વજમહઃ શ્રીમાન્ મહેન્દ્રસ્ય પ્રવર્તતે

અત્રેદાનીમયં વેદો નાટ્યસંજ્ઞઃ પ્રયુજ્યતામ્ ।
તતસ્તસ્મિન્ધ્વજમહે નિહતાસુરદાનવે

પ્રહૃષ્ટામરસંકીર્ણે મહેન્દ્રવિજયોત્સવે ।
પૂર્વં કૃતા મયા નાન્દી હ્યાશીર્વચસંયુતા

અષ્ટાઙ્ગપદસંયુક્તા વિચિત્રા વેદનિર્મિતા ।
તદન્તે ઽનુકૃતિર્બદ્ધા યથા દૈત્યાઃ સુરૈર્જિતાઃ

સમ્ફેટવિદ્રવકૃતા ચ્છેદ્યભેદ્યાહવાલ્મિકા ।
તતો બ્રહ્માદયો દેવાઃ પ્રયોગપરિતોષિતાઃ

પ્રદદુર્મત્સુતેભ્યસ્તુ સર્વોપકરણાનિ વૈ ।
પ્રીતસ્તુ પ્રથમં શક્રો દત્તવાન્સ્વં ધ્વજં શુભમ્

બ્રહ્મા કુટિલકં ચૈવ ભૃઙ્ગારં વરુણઃ શુભમ્ ।
સૂર્યશ્છત્રં શિવસ્સિદ્ધિં વાયુર્વ્યજનમેવ ચ

વિષ્ણુઃ સિંહાસનં ચૈવ કુબેરો મુકુટં તથા ।
શ્રાવ્યત્વં પ્રેક્ષણીયસ્ય દદૌ દેવી સરસ્વતી

શેષા યે દેવગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ।
તસ્મિન્સદસ્યભિપ્રેતાન્નાનાજાતિગુણાશ્રયાન્

અંશાંશૈર્ભાષિતં ભાવાન્ રસાન્ રૂપં બલં તથા ।
દત્તવન્તઃ પ્રહૃષ્ટાસ્તે મત્સુતેભ્યો દિવૌકસઃ

એવં પ્રયોગે પ્રારબ્ધે દૈત્યદાનવનાશને ।
અભવન્ક્ષુભિતાઃ સર્વે દૈત્યા યે તત્ર સઙ્ગતાઃ

વિરૂપાક્ષ પુરોગાંશ્ચ વિઘ્નાન્પ્રોત્સાહ્ય તે ઽબ્રુવન્ ।
ન ક્ષમિષ્યામહે નાટ્યમેતદાગમ્યતામિતિ

તતસ્તૈરસુરૈઃ સાર્ધં વિઘ્ના માયામુપાશ્રિતાઃ ।
વાચશ્ચેષ્ટાં સ્મૃતિં ચૈવ સ્તમ્ભયન્તિ સ્મ નૃત્યતામ્

તથા વિધ્વંસનં દૃષ્ટ્વા સૂત્રધારસ્ય દેવરાટ્ ।
કસ્માત્પ્રયોગવૈષમ્યમિત્યુક્ત્વા ધ્યાનમાવિશત્

અથાપશ્યત્સદો વિઘ્નૈઃ સમન્તાદ્પરિવારિતમ્ ।
સહેતરૈઃ સૂત્રધારં નષ્ટસંજ્ઞં જડીકૃતમ્

ઉત્થાય ત્વરિતં શક્રં ગૃહીત્વા ધ્વજમુત્તમમ્ ।
સર્વરત્નોજ્જ્વલતનુઃ કિઞ્ચિદુદ્વૃત લોચનઃ

રઙ્ગપીઠગતાન્વિઘ્નાનસુરાંશ્ચૈવ દેવરાટ્ ।
જર્જરીકૃતદેહાંસ્તાનકરોજ્જર્જરેણ સઃ

નિહતેષુ ચ સર્વેષુઅ વિઘ્નેષુ સહ દાનવૈઃ ।
સંપ્રહૃષ્ય તતો વાક્યમાહુઃ સર્વે દિવૌકસઃ

અહો પ્રહરણં દિવ્યમિદમાસાદિતં ત્વયા ।
જર્જરીકૃતસર્વાઙ્ગા યેનૈતે દાનવાઃ કૃતાઃ

યસ્માદનેન તે વિઘ્નાઃ સાસુરા જર્જરીકૃતાઃ ।
તસ્માજ્જર્જર એવેતિ નામતો ઽયં ભવિષ્યતિ

શેષા યે ચૈવ હિંસાર્થમુપયાસ્યન્તિ હિંસકાઃ ।
દૃષ્ટ્વૈવ જર્જરં તે ઽપિ ગમિષ્યન્ત્યેવમેવ તુ

એવમેવાસ્ત્વિતિ તતઃ શક્રઃ પ્રોવાચ તાન્સુરાન્ ।
રક્ષાભૂતશ્ચ સર્વેષાં ભવિષ્યત્યેષ જર્જરઃ

પ્રયોગે પ્રસ્તુતે હ્યેવં સ્ફીતે શક્રમહે પુનઃ ।
ત્રાસં સઞ્જનયન્તિ સ્મ વિઘ્નાઃ શેષાસ્તુ નૃત્યતામ્

દૃષ્ટ્વા તેષાં વ્યવસિતં દૈત્યાનાં વિપ્રકારજમ્ ।
ઉપસ્થિતો ઽહં બ્રહ્માણં સુતૈઃ સર્વૈઃ સમન્વિતઃ

નિશ્ચિતા ભગવન્વિઘ્ના નાટ્યસ્યાસ્ય વિનાશને ।
અસ્ય રક્ષાવિધિં સમ્યગાજ્ઞાપય સુરેશ્વર

તતશ્ચ વિશ્વકર્માણં બ્રહ્મોવાચ પ્રયત્નતઃ ।
કુરુ લક્ષણસંપન્નં નાટ્યવેશ્મ મહામતે

તતો ઽચિરેણ કાલેન વિશ્વકર્મા મહચ્છુભમ્ ।
સર્વલક્ષણસમ્પન્નં કૃત્વા નાટ્યગૃહં તુ સઃ

પ્રોક્તવાન્દ્રુહિણં ગત્વા સભાયાન્તુ કૃતાઞ્જલીઃ ।
સજ્જં નાટ્યગૃહં દેવ તદેવેક્ષિતુમર્હસિ

તતઃ સહ મહેન્દ્રેણ સુરૈઃ સર્વૈશ્ચ સેતરૈઃ ।
આગતસ્ત્વરિતો દૃષ્ટું દ્રુહિણો નાટ્યમણ્ડપમ્

દૃષ્ટ્વા નાટ્યગૃહં બ્રહ્મા પ્રાહ સર્વાન્સુરાંસ્તતઃ ।
અંશભાગૈર્ભવદ્ભિસ્તુ રક્ષ્યો ઽયં નાટ્યમણ્ડપઃ

રક્ષણે મણ્ડપસ્યાથ વિનિયુક્તસ્તુ ચન્દ્રમાઃ ।
લોકપાલાસ્તથા દિક્ષુ વિદિક્ષ્વપિ ચ મારુતાઃ

નેપથ્યભૂમૌ મિત્રસ્તુ નિક્ષિપ્તો વરુણો ઽમ્બરે ।
વેદિકારક્ષણે વહ્નિર્ભાણ્ડે સર્વદિવૌકસઃ

વર્ણાશ્ચત્વાર એવાથ સ્તમ્ભેષુ વિનિયોજિતાઃ ।
આદિત્યાશ્ચૈવ રુદ્રાશ્ચ સ્થિતાઃ સ્તમ્ભાન્તરેશ્વથ

ધારણીશ્વથ ભૂતાનિ શાલાસ્વપ્સરસ્તથા ।
સર્વવેશ્મસુ યક્ષિણ્યો મહીપૃષ્ઠે મહોદધિઃ

દ્વારશાલાનિયુક્તૌ તુ ક્રુતાન્તઃ કાલ એવ ચ ।
સ્થાપિતૌ દ્વારપત્રેષુ નાગમુખ્યૌ મહાબલૌ

દેહલ્યાં યમદણ્ડસ્તુ શૂલં તસ્યોપરિ સ્થિતમ્ ।
દ્વારપાલૌ સ્થિતૌ ચૌભૌ નિયતિર્મૃત્યુરેવ ચ

પાર્શ્વે ચ રઙ્ગપીઠસ્ય મહેન્દ્રઃ સ્થિતવાન્સ્વયમ્ ।
સ્થાપિતા મત્તવારણ્યાં વિદ્યુદ્દૈત્યનિષૂદની

સ્તમ્ભેષુ મત્તવારણ્યાઃ સ્થાપિતા પરિપાલને ।
ભૂતયક્ષપિશાશ્ચ ગુહ્યકાશ્ચ મહાબલાઃ

જર્જરે તુ વિનિક્ષિપ્તં વજ્રં દૈત્યનિબર્હણમ્ ।
તત્પર્વસુ વિનિક્ષિપ્તાઃ સુરેન્દ્રા હ્યમિતૌજસઃ

શિરઃપર્વસ્થિતો બ્રહ્મા દ્વિતીયે શઙ્કરસ્તથા ।
તૃતીયે ચ સ્થિતો વિષ્ણુશ્ચતુર્થે સ્કન્દ એવ ચ

પઞ્ચમે ચ મહાનાગાઃ શેષવાસુકિતક્ષકાઃ ।
એવં વિઘ્નવિનાશાય સ્થાપિતા જર્જરે સુરાઃ

રઙ્ગપીઠસ્ય મધ્યે તુ સ્વયં બ્રહ્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ઇષ્ટ્યર્થં રઙ્ગમધ્યે તુ ક્રિયતે પુષ્પમોક્ષણમ્

પાતાલવાસિનો યે ચ યક્ષગુહ્યકપન્નગાઃ ।
અધસ્તાદ્રઙ્ગપીઠસ્ય રક્ષણે તે નિયોજિતાઃ

નાયકં રક્ષતીન્દ્રસ્તુ નાયિકાં ચ સરસ્વતી ।
વિદૂષકમથૌઙ્કારઃ શેશાસ્તુ પ્રકૃતિર્હરઃ

યાન્યેતાનિ નિયુક્તાનિ દૈવતાનીહ રક્ષણે ।
એતાન્યેવાધિદૈવાનિ ભવિષ્યન્તીત્યુવાચ સઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દેવૈઃ સર્વૈરુક્તઃ પિતામહઃ ।
સામ્ના તાવદિમે વિઘ્નાઃ સ્થાપ્યન્તાં વચસા ત્વયા

પૂર્વં સામં પ્રયોક્તવ્યં દ્વિતીયં દાનમેવ ચ ।
તયોરુપરિ ભેદસ્તુ તતો દણ્ડઃ પ્રયુજ્યતે

દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મા વિઘ્નાનુવાચ હ ।
કસ્માદ્ભવન્તો નાટ્યસ્ય વિનાશાય સમુત્થિતાઃ

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા વિરૂપાક્ષો ઽબ્રવીદ્વચઃ ।
દૈત્યૈર્વિઘ્નગણૈઃ સાર્ધં સામપૂર્વમિદં તતઃ

યો ઽયં ભગવતા સૃષ્ટો નાટ્યવેદઃ સુરેચ્છયા ।
પ્રત્યાદેશો ઽયમસ્માકં સુરાર્થં ભવતા કૃતઃ

તન્નૈતદેવં કર્તવ્યં ત્વયા લોકપિતામહ ।
યથા દેવસ્તથા દૈત્યાસ્ત્વત્તઃ સર્વે વિનિર્ગતાઃ

વિઘ્નાનાં વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્ ।
અલં વો મન્યુના દૈત્યા વિષાદં ત્યજતાનઘાઃ

ભવતાં દેવતાનાં ચ શુભાશુભવિકલ્પકઃ ।
કર્મભાવાન્વયાપેક્ષી નાટ્યવેદો મયા કૃતઃ

નૈકાન્તતો ઽત્ર ભવતાં દેવાનાં ચાનુભાવનમ્ ।
ત્રૈલોક્યાસ્યાસ્ય સર્વસ્ય નાટ્યં ભાવાનુકીર્તનમ્

ક્વચિદ્ધર્મઃ ક્વચિત્ક્રીડા ક્વચિદર્થઃ ક્વચિચ્છમઃ ।
ક્વચિદ્ધાસ્યં ક્વચિદ્યુદ્ધં ક્વચિત્કામઃ ક્વચિદ્વધઃ

ધર્મો ધર્મપ્રવૃત્તાનાં કામઃ કામોપસેવિનામ્ ।
નિગ્રહો દુર્વિનીતાનાં વિનીતાનાં દમક્રિયા

ક્લીબાનાં ધાર્ષ્ટ્યજનનમુત્સાહઃ શૂરમાનિનામ્ ।
અબુધાનાં વિબોધશ્ચ વૈદુષ્યં વિદુષામપિ

ઈશ્વરાણાં વિલાસશ્ચ સ્થૈર્યં દુઃખાર્દિતસ્ય ચ ।
અર્થોપજીવિનામર્થો ધૃતિરુદ્વેગચેતસામ્

નાનાભાવોપસમ્પન્નં નાનાવસ્થાન્તરાત્મકમ્ ।
લોકવૃત્તાનુકરણં નાટ્યમેતન્મયા કૃતમ્

ઉત્તમાધમમધ્યાનાં નરાણાં કર્મસંશ્રયમ્ ।
હિતોપદેશજનનં ધૃતિક્રીડાસુખાદિકૃત્

એતદ્રસેષુ ભાવેષુ સર્વકર્મક્રિયાસ્વથ ।
સર્વોપદેશજનનં નાટ્યં લોકે ભવિષ્યતિ ॥ ભ્ન્_1.113* ॥
દુઃખાર્તાનાં શ્રમાર્તાનાં શોકાર્તાનાં તપસ્વિનામ્ ।
વિશ્રાન્તિજનનં કાલે નાટ્યમેતદ્ભવિષ્યતિ

ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં હિતં બુદ્ધિવિવર્ધનમ્ ।
લોકોપદેશજનનં નાટ્યમેતદ્ભવિષ્યતિ

ન તજ્જ્ઞાનં ન તચ્છિલ્પં ન સા વિદ્યા ન સા કલા ।
નાસૌ યોગો ન તત્કર્મ નાટ્યે ઽસ્મિન્ યન્ન દૃશ્યતે

તન્નાત્ર મન્યુઃ કર્તવ્યો ભવદ્ભિરમરાન્પ્રતિ ।
સપ્તદ્વીપાનુકરણં નાટ્યમેતદ્ભવિષ્યતિ

યેનાનુકરણં નાટ્યમેતત્તદ્યન્મયા કૃતમ્ ॥ ભ્ન્_1.117* ॥
દેવાનામસુરાણાં ચ રાજ્ઞામથ કુટુમ્બિનામ્ ।
બ્રહ્મર્ષીણાં ચ વિજ્ઞેયં નાટ્યં વૃત્તાન્તદર્શકમ્

યો ઽયં સ્વભાવો લોકસ્ય સુખદુઃખસમન્વિતઃ ।
સો ઽઙ્ગાદ્યભિનયોપેતો નાટ્યમિત્યભિધીયતે

વેદવિદ્યેતિહાસાનામાખ્યાનપરિકલ્પનમ્ ।
વિનોદકરણં લોકે નાટ્યમેતદ્ભવિષ્યતિ ॥ ભ્ન્_1.119* ॥
શ્રુતિસ્મૃતિસદાચારપરિશેષાર્થકલ્પનમ્ ।
વિનોદજનનં લોકે નાટ્યમેતદ્ભવિષ્યતિ ॥ ભ્ન્_1.119** ॥
એતસ્મિન્નન્તરે દેવાન્ સર્વાનાહ પિતામહઃ ।
ક્રિયતામદ્ય વિધિવદ્યજનં નાટ્યમણ્ડપે

બલિપ્રદાનૈર્હોમૈશ્ચ મન્ત્રૌષધિસમન્વિતૈઃ ।
ભોજ્યૈર્ભક્ષૈશ્ચ પાનૈશ્ચ બલિઃ સમુપકલ્પતામ્

મર્ત્યલોકગતાઃ સર્વે શુભાં પૂજામવાપ્સ્યથ ।
અપૂજયિત્વા રઙ્ગં તુ નૈવ પ્રેક્ષાં પ્રવર્તયેત્

અપૂજયિત્વા રઙ્ગં તુ યઃ પ્રેક્ષાં કલ્પયિષ્યતિ ।
નિષ્ફલં તસ્ય તત્ જ્ઞાનં તિર્યગ્યોનિં ચ યાસ્યતિ

યજ્ઞેન સંમિતં હ્યેદદ્રઙ્ગદૈવતપૂજનમ્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કર્તવ્યં નાટ્યયોક્તૃભિઃ

નર્તકો ઽર્થપતિર્વાપિ યઃ પૂજાં ન કરિષ્યતિ ।
ન કારયિષ્યન્ત્યન્યૈર્વા પ્રાપ્નોત્યપચયં તુ સઃ

યથાવિધિં યથાદૃષ્ટં યસ્તુ પૂજાં કરિષ્યતિ ।
સ લપ્સ્યતે શુભાનર્થાન્ સ્વર્ગલોકં ચ યાસ્યતિ

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્દ્રુહિણઃ સહદેવતૈઃ ।
રઙ્ગપૂજાં કુરુશ્વેતિ મામેવં સમચોદયત્