નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 108-127

અત્રાઙ્ગ-કલ્પનાકાર્ય-ફલાગમ-સમાગમાત્ ।
રાધાદીનાં તુ સર્વાસાં કુમારીણામ્ અવાપ્તિતઃ

ઉદ્વાહાદ્ય્-ઉત્સવઃ પ્રોક્તો યથા લલિત-માધવે ।
સન્ધિર્ વિરોધો ગ્રહ્તનં નિર્ણયઃ પરિભાષણમ્

પ્રસાદાનન્દ-સમયાઃ કૃતિર્ ભાષોપગૂહને ।
પૂર્વ-ભાવોપસંહારૌ પ્રશસ્તિશ્ ચ મનીષિભિઃ

ઇતિ નિર્વહણસ્યાઙ્ગાન્ય્ ઉક્તાન્ય્ અસ્ય ચતુર્દશ ।
તત્ર સન્ધિઃ -
બીજોપગમનં સન્ધિઃ...
યથા તત્રૈવ નવમેઽઙ્કે -
નિહ્નૂતામૃત-માધુરી-પરિમલઃ કલ્યાણિ બિમ્બાધરૌ
વક્ત્રં પઙ્કજ-સૌરભં કુહરિત-શ્લાઘાભિદસ્ તે ગિરઃ ।
અઙ્કશ્ ચન્દન-શીતલસ્ તનુર્ ઇયં સૌન્દર્ય-સર્વસ્વ-ભાક્
ત્વામ્ આસાદ્ય મમેદમ્ ઇન્દ્રિય-કુલં રાધે મુહુર્ મોદતે ॥ (9.9)
અત્રાનુરાગ-બીજોપગમનાત્ સન્ધિઃ ।
અથ વિરોધઃ -
... વિરોધઃ કાર્ય-માર્ગણમ્

યથા તત્રૈવ નવમાઙ્કે નવ-વૃન્દા --
માધવી-વિરહિતાં મધુવીરઃ
કુણ્ડિનેશ્વર-સુતાં નિશમય્ય ।
નન્દયન્ સ્ફુરદ્-અમન્દ-વિલાસૈર્
હાસકન્દલ-લસન્-મુખમ્ આહ ॥ (9.7)
સત્યાખ્યસ્ય વિલોકાય લોકસ્યાત્મ-ભુવાર્થિતઃ ।
પ્રતિષ્ઠાસુરહં દેવિ તત્રાનુજ્ઞા વિધીયતામ્ ॥ (9.8)
અત્ર રાધા-સઙ્ગમ-કાર્યસ્ય મારણાદ્ વિરોધઃ ।
અથ ગ્રથનમ્ -
ગ્રથનં સદ્-ઉપેક્ષેપઃ...
યથા તત્રૈવ રાધિકા (કૃષ્ણં પશ્યન્તી)
અંજલિમ્ એત્તં સલિલં સભરીએ અહિલસંતીએ ।
ઓબરિ સઅં ણઅજલદા ધારાવરિસી સમુલ્લસઈ ॥ 9.19
[અઞ્જલિ-માત્રં સલિલં શફર્યા અહિલષન્ત્યા ।
ઉપરિ સ્વયં નવજલદો ધારાવર્ષી સમુલ્લસતિ ॥]
અત્ર પુનઃ સહસા કૃષ્ણ-દર્શન-રૂપસ્ય સદ્-અર્થસ્યોપક્ષેપાદ્ ગ્રથનમ્ ।
અથ નિર્ણયઃ -
નિર્ણયસ્ ત્વ્ અનુભૂતોક્તિઃ

યથા તત્રૈવ કૃષ્ણઃ -
નવ-મદન-વિનોદૈઃ કેલિ-કુઞ્જેષુ રાધે
નિમિષવદ્ ઉપરામં કામ આસેદુષીણામ્ ।
ઉપચિત-પરિતોષ-પ્રોષિતાપત્રપાણાં
સ્મરસિ કિમ્ ઇવ તાસાં શારદીનાં ક્ષપાણામ્ ॥ (9.47)
અત્ર સ્પષ્ટ એવ નિર્ણયઃ ।
અથ પરિભાષણમ્ -
પરિભાષા મિથો જલ્પઃ પરિવાદોઽથવા ભવેત્

તત્રાદ્યં યથા તત્રૈવ -
મધુમઙ્ગલઃ -ભોદિ કિં તિ આઅદાસિ? [ભવતિ કિમ્ ઇત્ય્ આગતાસિ?]
સુકણ્ઠી - ઇમસ્સ પણ્હોત્તરસ્સ સદિક્ખં અણ્ણં બિ મહુરં સુણિદુમ્ । [અસ્ય
પ્રશ્નોત્તરસ્ય સદૃક્ષમ્ અન્યદ્ અપિ મધુરં શ્રોતુમ્ ।]
મધુમઙ્ગલઃ -ભોદિ પણ્ણોત્તરં બિ તુએ સુણિદમ્? [ભવતિ પ્રશ્નોત્તરમ્ અપિ
ત્વયા શ્રુતમ્]
સુકણ્ઠી - ણ કેઅણં ઇદં જ્જેબ । [ન કેવલમ્ ઇદમ્ એવ ।]
મધુમઙ્ગલઃ -અબરં કિં? [અપરં કિમ્ ?]
સુકણ્ઠી - જા કિં પિ દિઠ્ઠં તં ગદુઅ દેઇએ ણિવેદિસ્સં । [યત્ કિમ્ અપિ દૃષ્ટં તદ્
ગત્વા દેવ્યૈ નિવેદયિષ્યામિ ।]
અત્ર વિદૂષક-સુકણ્ઠ્યોર્ મિથો જલ્પઃ । દ્વિતીયો યથા તત્રૈવ -
મધુમઙ્ગલઃ -(સંસ્કૃતેન)
અસિ વિષકણ્ઠી-કઠિને કિમ્ ઇતિ સુકણ્ઠીતિ ભણ્યતે ચેટિ ।
અથવા કા મમ શસ્તા ભદ્રેત્ય્ અભિધીયતે વિષ્ટિઃ ॥ 9.21
અત્ર સુકણ્ઠ્યાઃ દોષ-દર્શનાત્ પરીવાદઃ ।
અથ પ્રસાદઃ -
શુશ્રૂષાદ્ય્-ઉપસમ્પન્ના યત્ પ્રસાદઃ પ્રસન્નતા

યથા નવમે -
કૃષ્ણઃ (સહર્ષમ્) સુકણ્ઠિકે! બાઢમ્ અસ્મિન્ન્ અર્થે દુષ્કરસ્ તે મયા
નિષ્ક્રયઃ ।
અત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પ્રસાદઃ સ્પષ્ટ એવ ।
અથાનન્દઃ -
આનન્દોઽભીષ્ટ-સમ્પ્રાપ્તિઃ...
યથા તત્રૈવ દશમે -
નયનયોઃ સ્તનયોર્ અપિ યુગ્મતઃ
પરિપતદ્ભિર્ અસૌ પયસાઞ્ઝિરૈઃ ।
અહહ વલ્લવ-રાજ-ગૃહેશ્વરી
સ્વતનયં પ્રણયાદ્ અભિષિઞ્ચતિ ॥(10.14)॥
અત્ર યશોદાયા આનન્દઃ ।
યથા વા તત્રૈવ -
કૃષ્ણઃ (સાનન્દમ્) ચિરેણાદ્ય ગોકુલ-વાસિનામ્ ઇવાત્માનમ્ અભિમન્યમાનઃ
પ્રમોદ-મુગ્ધોઽસ્મિ ।
અત્ર કૃષ્ણસ્યાનન્દઃ ।
અથ સમયઃ -
સમયો દુઃખ-સઙ્ક્ષયઃ

યથા તત્રૈવ દશમે -
રાધિકા (મુખાદ્ અઞ્ચલમ્ અપાસ્ય, સવિક્રોશમ્) હા હા કધં પિઅસહી મે લલિદા ।
હા કધં બચ્ચલા ભઅવદી । હા કધં અજ્જિઆ મુહરા । [હા હા કથં પ્રિયસખી
મે લલિતા । હા કથં વત્સહા ભગવતી । હા કથં આર્યા મુખરા ।] (ઇત્ય્ આનન્દેન
ઘૂર્ણન્તી ભૂમૌ સ્ખલતિ ।)
અત્ર સુહૃદ્-દર્શનાદ્ રાધાયા દુઃખ-સઙ્ક્ષયઃ ।
અથ કૃતિઃ
લબ્ધાર્થસ્ય કૃતિઃ સ્થૈર્યમ્ ...
યથા તત્રૈવ ચન્દ્રાવલી (જનાન્તિકમ્) -
ભઅવદિ બહિણીએ કરં ગેણ્હિદું મહ બઅણેણ અબ્ભત્થીઅદુ... અજ્જ-ઉત્તો ।
[ભગવતિ ભગિન્યાઃ કરં ગ્રહીતું મમ વચનેન અભ્યર્થ્યતામ્ આર્યપુત્રઃ ।]
અત્ર યશોદાદિ-સમાગમાલ્ લબ્ધ્યસ્ય રાધિકા-રૂપાર્થસ્ય ચન્દ્રાવલી-પ્રાર્થનેન
સ્થૈર્ય-કૃતિઃ ।
અથ ભાષણમ્ -
માનાદ્યાપ્તિશ્ ચ ભાષણમ્

યથા તત્રૈવ -
(ભગિન્યૌ પૌર્ણમાસીમ્ અન્તરાકૃત્ય ગોપેન્દ્રં પ્રણમતઃ)
નન્દઃ - વત્સે, પરસ્પરસ્ય પ્રાણાધિક્યં ભજન્ત્યૌ સૌભાગ્યવત્યૌ ભૂયાસમ્ ।
અત્ર નન્દ-કૃતાશીર્વાદાદિમાન-પ્રાપ્ત્યા ભાષણમ્ ।
અથોપગૂહનમ્ -
અદ્ભુતાર્થ-પરિપ્રાપ્તિર્ ઉપગૂહનમ્ ઉચ્યતે

યથ તત્રૈવ -
રાધા (સર્વાસાં પાદાન્ અભિવાદ્ય સોત્કણ્ઠમ્) -- કુસલિણી કિં મે બહિણી
ચન્દાઅલી । [કુશલિની કિં મે ભગિની ચન્દ્રાવલી ।]
ચન્દ્રાવલી (ગાઢં પરિષ્વજ્ય) - બહિણી એસામ્હિ દુજ્જણી-હત-ચન્દાઅલિઆ । [ભગિની,
એષાસ્મિ દુર્જની હત-ચન્દ્રાવલિકા ।] (ઇતિ રોદિતિ)
રાધિકા (સાનન્દં સસમ્ભ્રમં પાદયોઃ પતન્તી) હદ્ધિ હદ્ધિ, બિડમ્બિદહ્મિ
હદ-દેબ્બેણ । [હા ધિક્! હા ધિક્!, વિડમ્બિતાસ્મિ હત-દૈવેન ।]
અત્રાદૃષ્ટ-પૂર્વ-ભગિન્યોઃ પરસ્પરાલિઙ્ગનાદ્ય્-અદ્ભુતાર્થ-પરિપ્રાપ્તિર્
ઉપગૂહનમ્ ।
અથ પૂર્વ-ભાવઃ -
મુખ્ય-કાર્યસ્ય સંસર્ગઃ પૂર્વ-ભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ

યથા તત્રૈવ -
પૌર્ણમાસી - યશોદા-માતઃ, ઉપસ્થિતોઽયં સર્વોઽભિષેક-સમ્ભારઃ । તદ્
અલઙ્ક્રિયતાં પ્રથમં રાધયા સહ પર્વ-વેદી તતઃ ક્રમેણ કુમારીભિશ્ ચ ।
અત્ર મુખ્ય-કાર્યસ્ય રાધા-માધવયોઃ પરિણય-મહોત્સવસ્ય સંસર્ગાત્
પૂર્વ-ભાવઃ । કેચિત્ પૂર્વ-વાક્યં કેચિત્ પૂર્વ-ભાષામ્ ઇતિ પઠન્તો લક્ષયન્તિ
(સાહ્દ્ 6.113) - પૂર્વ-વાક્યં તુ વિજ્ઞેયં યથોક્તાર્થોપદર્શનમ્ । યથા તત્રૈવ
(નેપથ્યે) -
વિનીતે રાધાયાઃ પરિણય-વિધાનાનુમતિભિઃ
સ્વયં દેવ્યા તસ્મિન્ પિતુર્ ઇહ નિબન્ધે મુદિતયા ।
કુમારીણાં તાસામ્ અયમ્ ઉપનયન્ ષોડશ કૃતી
સહસ્રાણિ સ્મેરઃ પ્રવિશતિ શતાઢ્યાનિ ગરુડઃ ॥ (10.31)
અત્ર પૂર્વં કૃષ્ણેન તૃતીયાઙ્કે યદ્ ઉક્તં એતાસ્ તૂર્ણં નયત કિયતીર્ ઇત્ય્ આદિના
પુનઃ સ્વયં ગમનં તસ્યૈવોપદર્શનમ્ ।
અથોપસંહારઃ -
કૃતાર્થતોપસંહારઃ સર્વાભીષ્ટોપલક્સિતઃ

યથા તત્રૈવ દશમે -
કૃષ્ણઃ (સર્વમ્ અભિનન્દ્ય જનાન્તિકમ્) પ્રાણેશ્વરિ રાધે પ્રાર્થયસ્વ કિમ્ અતઃ
પરં તે પ્રિયં કરવાણિ । (ઇત્ય્ આરભ્ય)
રાધિકા (સાનન્દમ્ સંસ્કૃતેન) -
સખ્યસ્ તા મિલિતા નિસર્ગ-મધુર-પ્રેમાભિરામીકૃતા
યામી મે સમગંસ્ તુ સંસ્તવવતી શ્વશ્રૂશ્ ચ ગોષ્ઠેશ્વરી ।
વૃન્દારણ્ય-નિકુઞ્જ-ધામ્નિ ભવતા સઙ્ગોઽયં રઙ્ગવાન્
સંવૃત્તઃ કિમ્ અતઃ પરં પ્રિયતરં કર્તવ્યમ્ અત્રાસ્મિ મે ॥ (10.36) ॥
અત્ર પ્રકટમ્ એવોપસંહારઃ ।
અથ પ્રશસ્તિઃ -
મઙ્ગલાશંસનં સમ્યક્ પ્રશસ્તિર્ અભિધીયતે

યથા તત્રૈવ -
તથાપીદમ્ અસ્તુ -
ચિરાદ્ આશા-માત્રં ત્વયિ વિરચયન્તુ સ્થિર-ધિયો
વિદધ્યુર્ યે વાસં મધુરિમ-ગભીરે મધુપુરે ।
દધાનઃ કૈશોરે વયસિ સખિતાં ગોકુલ-પતેઃ
પ્રપદ્યેથાસ્ તેષાં પરિચયમ્ અવશ્યં નયનયોઃ ॥ 10.37 ॥
અત્ર માથુર-મઞ્જુલ-નિબદ્ધ-વાસાનાં નેત્ર-પથે
કૃષ્ણાવાપ્તિ-રૂપ-મઙ્ગલાશંસનાત્ પ્રશસ્તિઃ ।
પઞ્ચાનામ્ એવ સન્ધીનાં ચતુષષ્ટિઃ ક્રમાદ્ ઇહ ।
કીર્તિરાનિ મયાઙ્ગાનિ સમ્યગ્ લલિત-માધવે

રસ-ભાવાનુબોધેન પ્રયોજનમ્ અવેક્ષ ચ ।
સાફલ્યં કાર્યમ્ અઙ્ગાનામ્ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ પ્રચક્ષતે

કેષાંચિદ્ એષામ્ અઙ્ગાનાં વૈફલ્યં કેચિદ્ ઊચિરે ।
દશરૂપક-કારાદ્યાસ્ તત્ સર્વેષાં ન સમ્મતમ્

મુખાદિ-સન્ધિષ્વ્ અઙ્ગાનાં ક્રમોઽયં ન વિવક્ષિતઃ ।
ક્રમસ્યાનાદરાદાદ્યૈઃ લક્ષ્યેષુ વ્યુત્ક્રમાદ્ અપિ

અઙ્ગાન્ નિષ્પાદયેદ્ એતાન્ નાયકા પ્રતિનાયકા ।
તદ્-અભાવે પતાકાદ્યાસ્ તદ્-અભાવે તથેતરઃ

અથ સન્ધ્ય્-અન્તરાણિ -
સુખાદિ-સન્ધિષ્વ્ અઙ્ગાનામ્ અશૈથિલ્યાય સર્વદા ।
સન્ધ્ય્-અન્તરાણિ યોજ્યાનિ તચ્ ચ તત્રૈકવિંશતિઃ

સામ-દાને ભેદ-દણ્ડૌ પ્રત્યુત્પન્ન-મતિર્ વધઃ ।
ગોત્ર-સ્ખલિતમ્ ઓજશ્ ચ ધીઃ ક્રોધઃ સાહસં ભયમ્