નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 45-66

અથ સન્ધ્ય્-અઙ્ગાનિ --
મુખ્ય-પ્રયોજન-વશાત્ કથાઙ્ગ્.નાં સમન્વયે ।
અવાન્તરાર્થ-સમ્બન્ધઃ સન્ધોઃ સન્ધાન-રૂપકઃ

મુખ-પ્રતિમુખે ગર્ભ-વિમર્શાવ્ ઉપસંહૃતિઃ ।
પઞ્ચૈતે સન્ધયસ્ તેષુ મુખ-લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

અથ મુખમ્ --
મુખં બીજ-સમુત્પત્તિર્ નાનાર્થ-રસ-સમ્ભવા ।
અત્ર તુ દ્વાદશાઙ્ગાનિ બીજારમ્ભાનુરોધતઃ

રાધા-માધવયોર્ અત્ર પ્રેમ-બીજ-સમુદ્ભવઃ ।
સૂચિતઃ સૌષ્ટવાત્ તત્ર યથા લલિત-માધવે

ઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યાસો વિલોભનમ્ ।
યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાધાનં વિધાનં પરિભાવના

ઉદ્ભેદ-ભેદ-કરણાન્ય્ એષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે ।
તત્રોપક્ષેપઃ --
ઉપક્ષેપસ્ તુ બીજસ્ય સૂચનં કથ્યતે બુધૈઃ

યથા લલિત-માધવે પ્રથમેઽઙ્કે (1.14)
પૌર્ણમાસી -- (હન્ત રાધા-માધવયોર્ ઇતિ પઠિત્વા) વત્સે ગાર્ગિ શ્રૂયતામ્ ।
કૃષ્ણાપાઙ્ગ-તરઙ્ગિત-દ્યુમણિજાસમ્ભેદ-વેણીકૃતે
રાધાયાઃ સ્મિત-ચન્દ્રિકા-સુરધુની-પુરે નિપીયામૃતમ્ ।
અન્તસ્ તોષ-તુષાર-સમ્પ્રવલવ-વ્યાલીઢતાપોચ્ચયાઃ
ક્રાન્ત્વા સપ્ત જગન્તિ સમ્પ્રતિ વયં સર્વોર્ધ્વમ્ અધ્યાસ્મહે ॥
અત્ર રાધા-માધવયોર્ અનુરાગ-બીજસ્ય સૂચનમ્ ઉપક્ષેપઃ ।
અથ પરિકરઃ --
બીજસ્ય બહુલીકારો જ્ઞેયઃ પરિકરો બુધૈઃ ।
યથા તત્રૈવ (1.24) --
ગાર્ગી (સંસ્કૃતેન)
હ્રિયમ્ અવગૃહ્ય ગૃહેભ્યઃ કર્ષતિ રાધાં વનાય યા નિપુણા ।
સા જયતિ નિસૃષ્ટાર્થી વર-વંશજ-કાકલી દૂતી ॥
અત્ર વનાકર્ષણાદિના અનુરાગ-બીજસ્ય બહુલીકરણાત્ પરિકરઃ ॥
અથ પરિન્યાસઃ --
બીજ-નિષ્પત્તિ-કથનં પરિન્યાસ ઇતીર્યતે

યથા તત્રૈવ પ્રથમેઽઙ્કે --
રાધા (સરોમાઞ્ચમ્): લલિદે કા ક્ખુ કહ્નત્તિ સુનીઅદિ જેણ કેઅલં કણ્ણસ્સ જ્જેઅ
અદિધીહોન્તેણ ઉમ્મતીકિજ્જહ્મિ ॥ [લલિતે, કઃ ખલુ કૃષ્ણ ઇતિ શ્રૂયતે? યેન કેવલં
કર્ણસ્યૈવ અતિથીભવતા ઉન્મત્તીક્રિયેઽહમ્ ।]
અત્ર ઉન્મત્તીકરણેન બીજ-નિષ્પત્તિકથનાત્ પરિન્યાસઃ ।
અથ વિલોભનમ્ --
નાયકાદિ-ગુણાનાં યદ્ વર્ણનં તદ્ વિલોભનમ્ ।
યથા તત્રૈવ પ્રથમેઽઙ્કે --
તત્ર કૃષ્ણઃ (સન્નિધાય)
સમીક્ષ્ય તવ રાધિકે વદન-બિમ્બમ્ ઉદ્ભાસ્વરં
ત્રપા-ભર-પરીત-ધીઃ શ્રયિતુમ્ અસ્ય તુલ્ય-શ્રિયમ્ ।
શશી કિલ કૃસીભવન્ સુરધુની-તરઙ્ગોક્ષિતાં
તપસ્યતિ કપર્દિનઃ સ્ફુટ-જટાટવીમ્ આસ્થિતઃ ॥
તત્ર રાધા-સૌન્દર્ય-ગુણ-વર્ણનાદ્ વિલોભનમ્ ।
અથ યુક્તિઃ --
સમ્યક્ પ્રયોજનાનાં હિ નિર્ણયો યુક્તિર્ ઇષ્યતે

યથા તત્રૈવ (પર 1.111-2)--
યશોદા -- ભઅદિ ચન્દાઅલી ણોમાલિઆ રાહા માહરિઅ સબ્બાઓ મહ આસાઓ
ગુણાસોહર-પૂરેણ પુરેઇ । તત્થબિ બચ્છો બિઅ બચ્ચા લૈઈ ણેત્ત-ભિઙ્ગં
સોન્દર-મરન્દેણ આણન્દેઇ ॥ [ભગવતિ ચન્દ્રાવલી નવ-માલિકા રાધા માધવી
ચ સર્વથા મમ આશા ગુણ-સૌરભ-પૂરેણ પૂરયતિ । તત્રાપિ વત્સ ઇવ વત્સા
લઘ્વી નેત્ર-ભૃઙ્ગં સૌન્દર્ય-મકરન્દેન આનન્દયતિ । ]
ભગવતી: ગોકુલેશ્વરિ । સર્વેષાં ગોકુલ-વાસિનાં ઈદૃગ્ એવ સમુદાચાર ઇતિ ।
અત્ર રાધાયાં સર્વતોઽધિકાનાં ગુણોત્કર્ષાણાં નિર્ણયો યુક્તિઃ ।
અથ પ્રાપ્તિઃ --
પ્રાજ્ઞૈઃ સુખસ્ય સમ્પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા તત્રૈવ (1.51) --
તત્ર કૃષ્ણઃ (પુનર્ ઉત્કર્ણો ભવન્ સપુલકમ્)
મધુરિમ-લહરીભિઃ સ્તમ્ભયત્ય્ અમ્બરે યા
સ્મર-મદ-સરસાનાં સારસાનાં રુતાનિ ।
ઇયમ્ ઉદયતિ રાધા-કિઙ્કિની-ઝઙ્કૃતિર્ મે
હૃદિ પરિણમયન્તી વિક્રિયાડમ્બરાણિ ॥
અત્ર રાધા-ઝઙ્કૃતિ-શ્રવણાત્ કૃષ્ણસ્ય સુખ-સમ્પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્તિઃ ।
અથ સમાધાનં --
બીજસ્ય પુનર્ આધાનં સમાધાનમ્ ઇહોચ્યતે

યથા તત્રૈવ --
રાધા (સાસ્રં): કુન્દલૈએ, અબિ ણામ ઇમસ્સ એકસ્સ બિ હદણ્ત્તસ્સ મગ્ગં ક્ખણં
બિ આરોહિસ્સદિ સો મહ ધણ્ણસ્સ કણ્ણસ્સ અદિધી । [કુન્દલતે! અપિ નામ
તસ્યૈકસ્યાપિ હત-નેત્રસ્ય માર્ગં ક્ષણમ્ અપિ આરોહિષ્યતિ સ મે ધન્યસ્ય
કર્ણસ્યાતિથિઃ ।]
અત્ર સ્વયં રાધયા પુનર્ અનુરાગ-બીજસ્યાધાનાત્ સમાધાનમ્ ।
અથ વિધાનં --
સુખ-દુઃખ-કરં યત્ તુ તદ્-વિધાનં બુધા વિદુઃ

યથા તત્રૈવ દ્વિતીયાઙ્કે --
રાધિકા - (દૂરતઃ કૃષ્ણમ્ ઈષદ્ અવલોક્ય, જનાન્તિકં સંસ્કૃતેન)
સહચરિ નિરાતઙ્કઃ કોઽયં યુવા મુદિર-દ્યુતિર્
વ્રજ-ભુવિ કુતઃ પ્રાપ્તો માદ્યન્-મતઙ્ગજ-વિભ્રમઃ ।
અહહ ચટુલૈર્ ઉત્સર્પદ્ભિર્ દૃગ-અઙ્ચલ-તસ્કરૈર્
મમ ધૃતિર્-ધનં ચેતઃ-કોષાદ્ વિલુણ્ઠયતીહ યઃ ॥ (2.11)
(પુનર્ અવેક્ષ્ય) હદ્ધી હદ્ધી પ્પમાદો, લલિદે પેક્ખ પેક્ખ એણં બમ્હઆરિણં
દટ્ઠૂણ વિક્ખુહિદં મહ હદહિઅઅમ્ । તા ઇમસ્સ મહાપાબસ્સ અગ્ગિપ્પવેસો જેબ્બ
પરાઅચિત્તમ્ । [હ ધિક્ હા ધિક્ પ્રમાદઃ । લલિતે પ્રેક્ષ્ય પ્રેક્ષ્ય । એતં
બ્રહ્મચારિણં દૃષ્ટ્વા વિક્ષ્બ્ધં મે હત-હૃદયમ્ । તદ્ એતસ્ય મહા-પાપસ્ય
અગ્નિ-પ્રવેશ એવ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।]
લલિતા : હલા, સચ્ચં કધેસિ । તા ણૂણં સબણ્ણતણં ભામેદિ । [હલા, સત્યં
કથયસિ, તન્ નૂનં સવર્ણત્વં ભ્રમયતિ ।]
રાધિકા : (પુનર્ નિભાલ્ય, સંસ્કૃતેન) -
સહચરિ હરિર્ એષ બ્રહ્મ-વેશં પ્રપન્નઃ
કિમ્ અયમ્ ઇતરથા મે વિદ્રવત્ય્ અન્તરાત્મા ।
શશધર-મણિ-વેદી સ્વેદ-ધારાં પ્રસૂતે
ન કિલ કુમુદ-બન્ધોઃ કૌમુદીમ્ અન્તરેણ ॥ (2.12)
અત્ર રાધાયાઃ કૃષ્ણ-બુદ્ધ્યા વિપ્રબુદ્ધ્યા ચ સુખ-દુઃખ-કથનાદ્ વિધાનમ્ ।
અથ પરિભાવના -
શ્લાઘ્યૈશ્ ચિત્ત-ચમત્કારો ગુણૌઘૈઃ પરિભાવના

યથા તત્રૈવ પ્રથમેઽઙ્કે --
રાધા (સચમત્કારં સંસ્કૃતેન) -
કુલ-વરતનુ-ધર્મ-ગ્રાવ-વૃન્દાનિ ભિન્દન્
સુમુખિ નિશિત-દીર્ઘાપાઙ્ગ-ટઙ્ક-ચ્છટાભિઃ
યુગપદ્ અયમ્ અપૂર્વઃ કઃ પુરો વિશ્વ-કર્મા
મરકત-મણિ-લક્ષૈર્ ગોષ્ઠ-કક્ષાં ચિનોતિ ॥ 52 ॥
લલિતા: હલા, સો એસો દે પરાણ-નાધો । [હલા, સ એષ તે પ્રાણનાથઃ ।]
રાધા: (સોન્માદં પુનઃ સંસ્કૃતેન)
સ એષ કિમ્ ઉ ગોપિકા-કુમુદિની-સુધા-દીધિતિઃ
સ એષ કિમ્ ઉ ગોકુલ-સ્ફુરિત-યૌવરાજ્યોત્સવઃ ।
સ એષ કિમ્ ઉ મન્-મનઃ-પિક-વિનોદ-પુષ્પાકરઃ
કૃશોદરિ દૃશોર્ દ્વઈમ્ અમૃત-વીચિભિઃ સિઞ્ચતિ ॥ (1.53)
અત્ર કૃષ્ણસ્ય વૈદગ્ધ-સૌન્દર્યાદિ-ગુણ-નિદર્શનેન ચ
રાધા-ચમત્કાર-કથનાત્ પરિભાવના ।
અથોદ્ભેદઃ -
બીજસ્ય તુ ય ઉદ્ઘાતઃ સ ઉદ્ભેદ ઇતિ સ્મૃતઃ

યથા તત્રૈવ દ્વિતીયાઙ્કે -
રાધિકા (અપવાર્ય, સંસ્કૃતેન)
ચલાક્ષિ-ગુરુ-લોકતઃ સ્ફુરતિ તાવદ્ અન્તર્ભયં
કુલ-સ્થિતિર્ અલં તુ મે મનસિ તાવદ્ ઉન્મીલતિ ।
ચલન્-મકર-કુણ્ડલ-સ્ફુરિત-ફુલ્લ-ગણ્ડ-સ્થલં
ન યાવદ્ અપરોક્ષતામ્ ઇદમ્ અપૈતિ વક્ત્રામ્બુજમ્ ॥ (2.26)
અત્રાદૌ સંવૃત્તસ્યાનુરાગ-બીજસ્ય સ્વમુખેનૈવોધ્ઘાતનાદ્ ઉદ્ભેદઃ ।
અથ ભેદઃ
બીજસ્યોત્તેજનં ભેદો યદ્ વા સઙ્ઘાત-ભેદનમ્

યથા તત્રૈવ -
કુન્દલતા - રાહે, અક્ખલિદં તુમ્હ સદીબ્બદં, તા અલં સઅં વિક્ખાબિદેણ । [રાધે,
જાને સસ્ખલિતં તવ સતી-વ્રતં, તદ્ અલં સ્વયં વિખ્યાપિતેન । ]
વિશાખા - (સ-પ્રણયાભ્યસૂયમ્) કુન્દલદે! કા ક્ખુ અબરા તુમં બિઅ વંસીએ
તિણ્ણિ-સઞ્ઝં આઅડ્ઢીઅદિ ? [રાધે, કા ખલ્વ્ અપરા ત્વામ્ ઇવ વંશ્યા ત્રિસન્ધ્યમ્
આકૃષ્યતે ।]
કુન્દલતા (સનર્મ-સ્મિતં, સંસ્કૃતેન) -
દદામિ સદયં સદા વિશદ-બુદ્ધિ-રાશીઃ-શતં
ભવાદૃશિ પતિવ્રતા-વ્રતમ્ અખણ્ડિતં તિષ્ઠતુ ।
શ્રુતૈર્ નિખિલ-માધુરી-પરિણતેઽપિ વેણુ-ધ્વનૌ
મનઃ સખિ મનાગ્ અપિ ત્યજતિ વો ન ધૈર્યં યથા ॥ (2.20)
અત્ર કુન્દલતયા રાધાદિ-પ્રેમસ્યોત્તેજનાદ્ ભેદનાચ્ ચાત્મનસ્ તાભ્યો ભેદઃ ।
અથ કરણમ્ -
પ્રસ્તુતાર્થ-સમારમ્ભં કરણં પરિચક્ષતે

યથા, તત્રૈવ -
કુન્દલતા -(સંસ્કૃતેન)
ત્રપાં ત્યજ કુડઙ્ગકં પ્રવિશ સન્તુ તે મઙ્ગલા-
ન્ય્ અનઙ્ગ-સમરાઙ્ગણે પરમ-સાંયુગીના ભવ ।
વિવસ્વદ્-ઉદયે ભવદ્-વિજય-કીર્તિ-ગાથાવલી
પુરઃ સ્કહિ મુરદ્વિષઃ સહચરીભિર્ ઉદ્ગીયતામ્ ॥ 2.24 ॥
અત્ર પ્રસ્તુતસ્ય ક્રીડારૂપસ્યાર્થસ્ય સમારમ્ભ-કથનાત્ કરણમ્ ।
અથ પ્રતિમુખ-સન્ધિઃ -
ભવેત્ પ્રતિમુખં દૃશ્યં બીજ-પ્રકાશનમ્ ।
બિન્દુ-પ્રયત્નોપગમાદ્ અઙ્ગાન્ય્ અસ્ય ત્રયોદશ

વિષમાત્યન્ત-વિશ્લેષાદ્ રાધામાધવયોર્ ઇહ ।
દૃશ્યાદૃશ્યં પ્રેમ-બીજં યથા લલિત-માધવે

વિલાસઃ પરિસર્પશ્ ચ વિધુતં શમનર્મણી ।
નર્મ-દ્યુતિઃ પ્રગમનં વિરોધઃ પર્યુપાસનમ્ ।
પુષ્પં વજ્રમ્ ઉપન્યાસો વર્ણ-સંહાર ઇત્ય્ અપિ

તત્ર વિલાસઃ -
વિલાસઃ સઙ્ગમાર્થસ્ તુ વ્યાપારઃ પરિકીર્તિતઃ

યથા તત્રૈવ ચતુર્થાઙ્કે -
માધવઃ - (અધરે વેણું વિન્યસ્ય) -
અક્ષ્ણોર્ બન્ધું હરિ-હય-હરિન્-નાગરિ-પ્રાગ્-અરિક્તાં
રોગેણાવિષ્કુરુ ગુરુ-રુચં ભાનવીયાં નવીનામ્ ।
ચક્રાભિખ્યઃ કિમ્ અપિ વિરહાદ્ આકુલઃ કાકૂ-લક્ષં
કુર્વન્ મુખ્યસ્ ત્વયિ સ વયસામ્ અર્થિભાવં તનોતિ ॥4.22॥
અત્ર માધવસ્ય સઙ્ગમાર્થ-વ્યાપાર-કથનાદ્ વિલાસઃ ।
અથ પરિસર્પઃ -
સ્મૃતિર્ નષ્ટસ્ય બીજસ્ય પરિસર્પ ઇતિ સ્મૃતઃ