નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 25-44

યથા કેશવ-ચરિતે --
ઉલ્લાસયન્ સુમનસાં પરિતઃ કલાપં
સંવર્ધયન્ સપદિ વૈભવમ્ ઉદ્ધવસ્ય ।
ધીરં નુમેર્ અપિ મનો મદયન્ સમન્તાદ્
આનન્દનો મિલતિ સુન્દરિ માધવોઽયમ્ ॥
ઇતિ નિષ્ક્રાન્તૌ તતઃ પ્રવિશતિ માધવઃ ।
યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (1.10) --
સોઽયં વસન્ત-સમયઃ સમિયાય યસ્મિન્
પૂર્ણં તમ્ ઈશ્વરમ્ ઉપોઢ-નવાનુગાગમ્ ।
ગૂઢ-ગ્રહા રુચિરયા સહ રાધયાસૌ
રઙ્ગાય સઙ્ગમયિતા નિશિ પૌર્ણમાસી ॥
અથ પ્રયોગાતિશયઃ --
એષોઽયમ્ ઇત્ય્ ઉપક્ષેપાત્ સૂત્રધાર-પ્રયોગતઃ ।
પ્રેવેશ-સૂચનં યત્ર પ્રયોગાતિશયો હિ સઃ

યથા લલિત-માધવે (4.16) ગર્ભાઙ્કે --
વૃદ્ધયા શશ્વદ્-આરબ્ધ-નિરોધામ્ અપિ રાધિકામ્ ।
નિરાબાધં સદા સાધુ રમયત્ય્ એષ માધવઃ ॥
અથોદ્ઘાત્યકમ્ --
પદાનિ ત્વ્ અગતાર્થાનિ તદ્-અર્થ-ગતયે નરાઃ ।
યોજયન્તિ પદૈર્ અન્યૈસ્ તદ્ ઉદ્ઘાત્યકમ્ ઉચ્યતે

યથા લલિત-માધવે (1.11) --
નટતા કિરાત-રાજં નિહત્ય રઙ્ગ-સ્થલે કલાનિધિના ।
સમયે તેન વિધેયં ગુણવતિ તારા-કર-ગ્રહણમ્ ॥
(નેપથ્યે) હન્ત રાધા-માધવયોઃ પાણિબન્ધં કંસ-ભૂપતેર્ ભયાદ્
અભિવ્યક્તમ્ ઉદાહર્તુમ્ અસમર્થો નટતા કિરાત-રાજમ્ ઇત્ય્ ઉપદેશેન બોધયન્
ધન્યઃ કોઽયં ચિન્તા-વિક્લવાં મામ્ આશ્વાસયતીતિ તત્ર પૌર્ણમાસી-પ્રવેશઃ ॥
અથાવલગિતમ્ --
યત્રૈકસ્મિન્ સમાવેશ્ય કાર્યમ્ અન્યત્ પ્રસાધ્યતે ।
પુરાનુરોધાત્ તજ્ જ્ઞેયં નામ્નાવગલિતં બુધૈઃ

યથા કંસ-વધે --
નટરાજ-પુરુષોત્તમ કથં વિલમ્બસે ।
(નેપથ્યે) ભોઃ કસ્ ત્વમ્ અસિ યદ્ અત્ર માં ત્વરયસિ ।
સૂત્રધારઃ -- કથમ્ અયં ગોપાલ-વેશો ભગવાન્ ઉપસ્થિત એવ પશ્ય પશ્ય
ઇત્યાદિ ॥
શૃઙ્ગાર-પ્રચુરે નાટ્યે યુક્તમ્ આમુખમ્ એવ હિ ।
વીથી પ્રહસનં ચેતિ દ્વિવિધે નાત્ર લક્ષિતે

અત એવામુખં તત્ર ભવેલ્ લલિત-માધવે ।
પ્રસ્તાવના-સ્થાપને દ્વે આમુખસ્યાપરે ભિદે ।
ઇત્ય્ આખ્યાય સ્ફુટં કેચિત્ તયોઃ કુર્વન્તિ લક્ષણમ્

યથા -
નટી-વિદૂષક-નટ-સૂત્ર-સંલાપ-સઙ્ગતમ્ ।
સ્તોક-વીથ્યાદિ-સહિતં ભવેત્ પ્રસ્તાવનામુખમ્ ॥
સર્વ-વીથ્યાદિ-સહિતં તદ્ એવ સ્થાપનોચ્યતે ।
વીરાદ્ભુતાદિ પ્રાયેષુ ભવેત્ પ્રસ્તાવનોચિતા ॥
હાસ્ય-બીભત્સ-રૌદ્રાદૌ પ્રાયેણ સ્થાપના મતેતિ ।
વીથી-પ્રહસને દ્વે તુ રૂપકાણાં ભિદે સ્મૃતે ॥
અથ સન્ધિઃ --
એકૈકસ્યાસ્ ત્વ્ અવસ્થાયાઃ પ્રકૃત્યા ચૈકયૈકયા ।
યોગઃ સન્ધિર્ ઇતિ જ્ઞેયો નાટ્ય-વિદ્યા-વિશારદૈઃ

તત્ર પ્રકૃતિઃ --
પાઞ્ચવિધ્યાત્ કથાયાસ્ તુ પ્રકૃતિઃ પઞ્ચધા સ્મૃતા ।
બીજં બિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્યમ્ એવ ચ

તત્ર બીજમ્ --
યત્ તુ સ્વલ્પમ્ ઉપક્ષિપ્તં બહુધા વિસ્તૃતિં ગતમ્ ।
કાર્યસ્ય કારણં ધીરૈસ્ તદ્ બીજમ્ ઇતિ કથ્યતે

યથા લલિત-માધવે પ્રથમ-દ્વિતીયયોર્ અઙ્કયોઃ કલ્પિતે મુખ-સન્ધૌ નિરૂઢો
રાધા-માધવયોર્ અનુરાગો બીજમ્ ઉચ્યતે ।
અથ બિન્દુઃ --
ફલે પ્રધાને બીજસ્ય પ્રસઙ્ગોક્તૈઃ ફલાન્તરૈઃ ।
વિચ્છિન્ને યદ્ અવિચ્છેદ-કારણં બિન્દુર્ ઉચ્યતે

યથા તત્રૈવે તૃતીય-ચતુર્થયોઃ કલ્પિત પ્રતિમુખ-સન્ધૌ
કૃષ્ણ-પુર-ગમનાદિના મુખ્ય-ફલે વિચ્છિન્ને તેનૈવ સમાશાસનં એતાસ્ તૂર્ણં
નયત કિયતીઃ ઇત્ય્ આદિ સૂર્ય-વાક્ય-શ્રવણ-જનિત-કૃષ્ણ-પ્રત્યાશાં નીરે
મઙ્ક્ષુ-મિમઙ્ક્ષુમ્ (4.10) ઇત્યાદ્યુક્ત્યા ગર્ભાઙ્કશ્ ચ બિન્દુઃ ।
અથ પતાકા --
યત્ પ્રધાનોપકરણં પ્રસઙ્ગાત્ સ્વાર્થમ્ ઋચ્છતિ ।
સા પતાકા બુધૈઃ પ્રોક્તા યાદવામાત્ય-વૃત્તવત્

યથા તત્રૈવ પઞ્ચમ-ષષ્ઠ્યોઃ કલ્પિતે ગર્ભ-સન્ધૌ
પૌર્ણમાસ્ય્-ઉદ્ધવ-વૃત્તં પતાકા ।
અથ પ્રકરી --
યત્ કેવલં પરાર્થસ્ય સાધકં ચ પ્રદેશ-ભાક્ ।
પ્રકરી સા સમુદ્દિષ્ટા નવ-વૃન્દાદિ-વૃત્તવત્

યથા તત્રૈવ સપ્તમાષ્ટયોઃ કલ્પિતે વિમર્ષ-સન્ધૌ યથા
નવ-વૃન્દાદિ-કુલાદિ-વૃત્તં પ્રકરી ॥
અથ કાર્યં --
વસ્તુનસ્ તુ સમસ્તસ્ય સાધ્યં કાર્યમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
રાધા-માધવયોઃ સઙ્ગો યથા લલિત-માધવે

યથાત્ર નવમ-દશમયોઃ કલ્પિતે નિર્વહઃઅણ-સન્ધૌ રાધા-માધવયોઃ
પુનઃ સઙ્ગમ-પુરઃસર-ક્રીડાદિ ॥
પ્રધાનમ્ અઙ્ગમ્ ઇતિ ચ તત્ તુ સ્યાદ્ દ્વિવિધં પુનઃ ।
પ્રધાનં નેતૃ-ચરિતં વ્યાપિ કૃષ્ણસ્ય ચેષ્ટિતમ્

નાયકાર્થં કૃદઙ્ગં સ્યાત્ નાયકેતર-ચેષ્ટિત્મ્ ।
નિત્યં પતાકા પ્રકરી ચાઙ્ગં બીજાદયઃ ક્વચિત્

બીજત્વાદ્ બીજમ્ આદૌ સ્યાત્ ફલત્વાત્ કાર્યમ્ અન્તતઃ ।
તયોઃ સન્ધાન-હેતુત્વાત્ મધ્યે બિન્દું મુહુઃ ક્ષિપેત્

યથાયોગં પતાકાયાઃ પ્રકાર્યાશ્ ચ નિવેશનમ્

અતએવ બિન્દુર્, યથા પઞ્ચમે (લલ્મ્ 5.23) --
સ્ફુરન્-મણિ-સરાધિકં નવતમાલ-નીલં હરેર્
ઉદૂઢ-નવ-કુઙ્કુમં જયતિ હારિ બક્ષઃ-સ્થલમ્ ।
ઉડુ-સ્તવકિતં સદા તડિદ્-ઉદીર્ણ-લક્ષ્મી-ભરં
યદ્ અભ્રમ્ ઇવ લીલયા સ્ફુણમ્ અદભ્રમ્ ઉદ્ભ્રાજતે ॥
એવં ષષ્ઠ-સપ્તમાદિષ્વ્ અપિ બિન્દુર્ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
અથાવસ્થા --
કાર્યસ્ય પઞ્ચધાવસ્થા નાયકાદિ-ક્રિયા-વશાત્ ।
આરમ્ભ-યત્ન-પ્રાપ્ત્ય્-આશા-નિયતાપ્તિ-ફલાગમાઃ

તત્રારમ્ભઃ --
બુધૈર્ મુખ્ય-ફલોદ્યોગ આરમ્ભ ઇતિ કથ્યતે ।
યથા લલિત-માધવે મુખ-સન્ધૌ રાધા-માધવયોર્ અન્યોન્ય-સઙ્ગમાય
વ્યવસાય આરમ્ભઃ ।
અથ યત્નઃ --
યત્નસ્ તુ તત્-ફલ-પ્રાપ્તાવ્ ઔત્સુક્યેન તુ વર્તનમ્

યથા તત્રૈવ પ્રતિમુખ-સન્ધૌ રાધયા કૃષ્ણસ્યાન્વેષણે કૃષ્ણેન ચ
ગન્ધર્વ-કૃત-નૃત્યાદૌ રાધાવલોકાયોદ્યમો યત્નઃ ।
અથ પ્રાપ્ત્ય્-આશા
પ્રાપ્ત્ય્-આશા તુ નિજાર્થસ્ય સિદ્ધિ-સમ્ભાવના મતા ॥
[*નોતે: સિદ્ધ-સદ્-ભાવના મતા.]
તથા ચ મુનિનાપ્ય્ (19.11) ઉક્તમ્ --
ઈષત્ પ્રાપ્તિર્ યદા કાચિત્ ફલસ્ય પરિકલ્પ્યતે ।
ભાવ-માત્રેણ તં પ્રાહુર્ વિધિજ્ઞાઃ પ્રાપ્તિ-સમ્ભવમ્ ॥
યથા, તત્રૈવ ગર્ભ-સન્ધૌ રાધાયાઃ સત્રાજિતિ સમર્પણ્ કૃષ્ણસ્ય ચ
લલિતા-શઙ્ખચૂડ-રત્નાદિ-લાભાદિના સમ્ભાવનાયોગ્યત્વાત્ પ્રાપ્ત્યાશા ।
અથ નિયતાપ્તિઃ --
નિયતાપ્તિર્ અવિઘ્નેન કાર્ય-સંસિદ્ધિ-નિશ્ચયઃ ।
યથા, તત્રૈવ વિમર્શ-સન્ધૌ રાધા-દર્શનાદ્ અવિઘ્નેન ફલ-સંસિદ્ધિ-નિશયાન્
નિયતાપ્તિઃ ।
અથ ફલાગમઃ --
નિજાભીષ્ટ-ફલાવાપ્તિર્ ભવેદ્ એવ ફલાગમઃ

યથા તત્રૈવ નિર્વહણ-સન્ધૌ
વ્રજ-બન્ધુ-સમાગમ-રાધા-લાભ-રત્નાભિષેકાદિઃ ફલાગમઃ ।
પતાકાયાસ્ ત્વ્ અવસ્થાનં ક્વચિદ્ અસ્તિ ન વા ક્વચિત્ ।
પતાકયા વિહીને તુ બીજ-બિન્દૂ નિવેશયેત્