નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 1-24

નાટકચન્દ્રિકા
શ્રી-શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-ચન્દ્રાય નમઃ ।
વીક્ષ્ય ભરત-મુનિ-શાસ્ત્રં રસપૂર્વસુધાકરં ચ રમણીયમ્ ।
લક્ષણમ્ અતિ-સંક્ષેપાદ્ વિલિખ્યતે નાટકસ્યેદમ્

નાતીવ-સઙ્ગતત્વાદ્ ભરત-મુનેર્ મત-વિરોધાચ્ ચ ।
સાહિત્ય-દર્પણીયા ન ગૃહીતા પ્રક્રિયા પ્રાયઃ

દિવ્યેન દિવ્યાદિવ્યેન તથાઽદિવ્યેન વા યુતમ્ ।
ધીરેણાઢ્યમ્ ઉદાત્તેન કૃષ્ણશ્ ચ લલિતેન ચ

શૃઙ્ગાર-વીરાન્યતર-મુખ્યં રમ્યેઽનિવૃત્તયુક્ ।
પ્રસ્તાવનાન્ત-સમ્બન્ધં સન્ધિ-સન્ધ્ય્-અઙ્ગ-સઙ્ગતમ્

સન્ધ્યન્તરૈકવિંશત્યા ષટ્-ત્રિંશદ્-ભૂષણૈર્ યુતમ્ ।
પતાકા-સ્થાનકૈર્ યુક્તમ્ અથોપેક્ષેપકૈસ્ તથા

ભાષાવિધાન-સંયુક્તં સત્કાવ્ય-ગુણ-ગર્ભિતમ્ ।
નાટકં દોષ-રહિતં સર્વામન્દ-પ્રદાયકમ્

તત્ર નાયકઃ --
સ્વયં પ્રકટિતૈશ્વર્યો દિવ્યઃ કૃષ્ણાદિર્ ઈરિતઃ ।
દિવ્યોઽપિ નર-ચેષ્ટત્વાદ્ દિવ્યાદિવ્યો રઘૂદ્વહઃ

અદિવ્યો ધર્મ-પુત્રાદિર્ એષુ કૃષ્ણો ગુણાધિકઃ ।
નાયકાનાં ગુણાઃ સર્વે યત્ર સર્વ-વિધાઃ સ્મૃતાઃ

લાલિત્યૌદત્ત્યયોર્ અત્ર વ્યક્તા શોભાભરોઽધિકઃ ।
તેનૈષ નાયકો યુક્તઃ શૃઙ્ગારોત્તર-નાટકે

યત્-પરોઢોપપત્યોસ્ તુ ગૌણત્વં કથિતં બુધૈઃ ।
તત્ તુ કૃષ્ણં ચ ગોપીશ્ ચ વિનેતિ પ્રતિપાદિતમ્

તથા ચોક્તમ્ રસ-વિલાસે (સુદેવ-કૃતે) --
નેષ્ટા યદ્ અઙ્ગિનિ રસે કવિભિઃ પરોઢા
તદ્ ગોકુલામ્બુજ-દૃશાં કુલમ્ અન્તરેણ ।
આશંસયા રસ-વિધેર્ અવતારિકાણાં
કંસારિણા રસિક-મણ્ડલ-શેખરેણ

અથ રસાઃ --
રસાઃ શૃઙ્ગાર-વીરાદ્યા જ્ઞેયા રસ-સુધાર્ણવે ।
અન્યે હાસ્યાદયઃ કાર્યા અસ્મિન્ન્ અઙ્ગતયા બુધૈઃ

અથેતિવૃત્તમ્ --
ઇતિવૃત્તં ભવેત્ ખ્યાતં ક્ પ્તં મિશ્રમ્ ઇતિ ત્રિધા ।
શાસ્ત્ર-પ્રસિદ્ધં ખ્યાતં સ્યાત્ ક્ પ્તં કવિ-વિનિર્મિતમ્ ।
તયોઃ સઙ્કુલતા મિશ્રં ક્ પ્તં રમ્યં તુ નાટકે ।
નાટકં ખ્યાત-વૃત્તં સ્યાત્ ક્ પ્ત-વૃત્તા તુ નાટિકા ।
ઈહામૃગો મિશ્ર-વૃત્ત ઇતિ નાટ્યાઙ્ગ-ભાષિતમ્ ॥
અથ પ્રસ્તાવના --
અથાસ્ય પ્રતિપાદ્યસ્ય તીર્થં પ્રસ્તાવનોચ્યતે ।
પ્રસ્તાવનાયાં તુ મુખે નાન્દી કાર્યા શુભાવહા ॥
આશીર્નમસ્ક્રિયા-વસ્તુનિર્દેશાન્યતમાન્વિતા ।
અષ્ટભિર્ દશભિર્ યુક્તા કિં વા દ્વાદશભિઃ પદૈઃ ॥
ચન્દ્રનામાઙ્કિતા પ્રાયો મઙ્ગલાર્થ-પદોજ્જ્વલા ।
મઙ્ગલં ચક્ર-કમલ-ચક્રોર-કુમુદાદિકમ્ ॥
તત્રાશીર્-અન્વિતા, યથા લલિત-માધવે (1.1) --
સુરરિપુ-સુદૃશાંમ્ ઉરોજ-કોકાન્
મુખ-કમલાનિ ચ ખેદયન્ નખણ્ડઃ ।
ચિરમ્ અખિલ-સુહૃત્ ચકોરનન્દી
દિશતુ મુકુન્દ-યશઃ-શશી મુદં વઃ ॥
નમસ્ક્રિયાન્વિતા, યથા તત્રૈવ (1.2)
અષ્ટૌ પ્રોક્ષ્ય દિગ્-અઙ્ગના ઘન-રસૈઃ પત્રાઙ્કુરાણાં શ્રિયા
કુર્વન્-મઞ્જુલતા-ભરસ્ય ચ સદા રામાવલી-મણ્ડનમ્ ।
યઃ પીને હૃદિ ભાનુજામ્ અતુલભાં ચન્દ્રાકૃતિં ચોજ્જ્વલાં
રુન્ધાનઃ ક્રમતે તમ્ અત્ર મુદિરં કૃષ્ણં નમસ્કુર્મહે ॥
વસ્તુ-નિર્દેશાન્વિતા ચાત્રૈવ અષ્ટૌ પ્રોક્ષ્ય દિગઙ્ગના ઇત્યાદિર્ એવ ।
અષ્ટપદ-યુક્તા યથા વીર-ચરિતે પ્રથમાઙ્કે (પ્રસ્તાવનાયાઃ પ્રથમઃ
શ્લોકઃ)-
અન્તઃ-સ્વચ્છાય નિત્યાય દેવાય હૃત-પાપ્મને ।
ત્યક્ત-ક્રમ-વિભાગાય ચૈતન્ય-જ્યોતિષે નમઃ ॥
કશ્ચિદ્ અષ્ટ-પદાં પાદૈર્ અષ્ટભિઃ પદ્યયોર્ જગૌ

દશપદાન્વિતા યથા અભિરામ-રાઘવે --
ક્રિયાસુ કલ્યાણં ભુજગ-શયનાદ્ ઉત્થિતવતઃ ।
કટાક્ષાઃ કારુણ્ય-પ્રસર-રસ-વેણી-લહરયઃ ।
હરેર્ લક્ષ્મી-લીલા-કમલ-દલ-સૌભાગ્ય-સુહૃદઃ
સુધાસાર-સ્મેરાઃ સુચરિત-વિશેષૈક-સુલભાઃ ॥
દ્વાદશ-પદાન્વિતા યથા સુર-રિપુ-સુદૃશામ્ ઉરોજ-કોકાન્ ઇત્યાદિ (લલ્મ્ 1.1) ।
અત્રૈવ ચન્દ્ર-નામાઙ્કિતા મઙ્ગલાર્થતા ચાસ્તિ ।
ભારત્ય્ અત્રોચિતા વૃત્તિર્ એષા તુ ચતુરઙ્ગિકા ।
પ્રરોચના મુખે ચૈવ વીથી-પ્રહસને તથા

તત્ર પ્રરોચના --
દેશ-કાલ-કથા-નાથ-સભ્યાદીનાં પ્રશંસયા ।
શ્રોતૄણામ્ ઉન્મુખીકારઃ કથિતેયં પ્રરોચના

યથા લલિત-માધવે (1.7) --
સૂત્રધારઃ । કિમ્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે । પશ્ય પશ્ય --
ચકાસ્તિ શરદ્-ઉત્સવઃ સ્ફુરતિ વૈષ્ણવાનાં સભા
ચિરસ્ય ગિરિર્ ઉત્દ્ગિરત્ય્ અમલ-કીર્તિધારાં હરેઃ ।
કિમ્ અન્યદ્ ઇહ માધવો મધુર-મૂર્તિર્ ઉદ્ભાસતે
તદ્ એષ પરઓદયસ્ તવ વિશુદ્ધ-પુણ્ય-શ્રિયઃ ॥
અથ આમુખમ્ --
સૂત્રધારો નટીં બ્રૂતે સ્વકાર્યં પ્રતિ યુક્તિતઃ ।
પ્રસ્તુતાક્ષેપિ ચિત્રોક્ત્યા યત્ તદ્ આમુખમ્ ઈરિતમ્

યદ્ આમુખમ્ ઇતિ પ્રોક્તં સૈવ પ્રત્સાવનોચ્યતે ।
પઞ્ચામુખાઙ્ગાન્ય્ ઉચ્યન્તે કથોદ્ઘાતઃ પ્રવર્તકમ્

પ્રયોગાતિશયશ્ ચેતિ તથા વીથ્ય્-અઙ્ગ-યુગ્મકમ્ ।
ઉદ્ઘાત્યકાવલગિત-સઙ્ગકં મુનિનોદિતમ્

તત્ર કથોદ્ઘાતઃ --
સૂત્રિવાક્યં તદ્-અર્થં વા સ્વેતિવૃત્તસમં યદા ।
સ્વીકૃત્ય પ્રવિશેત્ પાત્રં કથોદ્ઘાતઃ સ કીર્તિતઃ

યથા હરિવિલાસે --
નિરુપમ-મહિમ-ધુરાણાં જગતી-દુર્બોધ-ભાવાનામ્ ।
લોકોત્તર-ચરિતાનાં હૃદયં કો જ્ઞાતુમ્ ઈશતિ ॥
(નેપથ્યે) હન્ત ભોઃ સત્યમ્ આત્થ લોકોત્તર-ચરિતાનાં હૃદયં કો જ્ઞાતુમ્
ઈશતીતિ ॥
અથ પ્રવર્તકમ્ --
આક્ષિપ્તં કાલ-સામ્યેન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ પ્રવર્તકમ્