નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 208-227

અસૂચ્યં તુ શોભોદાર-રસ-ભાવ-નિરન્તરમ્ ।
પ્રારમ્ભે યદ્ય્ અસૂચ્યં સ્યાદ્ અઙ્કમ્ એવાત્ર કલ્પયેત્

અસૂચ્યં તુ દ્વિધા દૃશ્યં શ્રવ્યં ચાદ્યં તુ દર્શયેત્ ।
દ્વેધા દ્વિતીયં સ્વગતં પ્રકાશં ચેતિ ભેદતઃ

સ્વગતં સ્વૈક-વિજ્ઞેયં પ્રકાશં તદ્ દ્વિધા ભવેત્ ।
સર્વ-પ્રકાશં નિયત-પ્રકાશં ચેતિ ભેદતઃ

સર્વ-પ્રકાશં સર્વેષાં સ્થિતાનાં શ્રવણોચિતમ્ ।
દ્વિધા વિભજ્યતે તચ્ ચ જનાન્તમ્ અપવારિતમ્

ત્રિપતાક-કરેણાન્યાન્ અપવાર્યાન્તરા કથામ્ ।
યા મિથઃ ક્રિયતે દ્વાભ્યાં તજ્ જનાન્તિકમ્ ઉચ્યતે

રહસ્યં કથ્યતેઽન્યસ્ય પરાવૃત્યાપવારિતમ્ ।
અથાઙ્ક-સ્વરૂપમ્ -
પ્રત્યક્ષનેતૃ-ચરિતઃ ક્ષુદ્ર-ચૂર્ણક-સંયુતઃ

નાતીવગૂઢ-શબ્દાર્થો નાતિપ્રચુર-પદ્યવાન્ ।
અયુતો બહુભિઃ કાર્યૈર્ બીજ-સંહરણેન ચ

અનેક-દિન-નિર્વર્ત્યકથયા ચ વિવર્જિતઃ ।
દિનાર્ધ-દિનયોર્ યોગ્ય-વસ્તુના પરિકલ્પિતઃ

વધેન દૂરાહ્વાનેન યુદ્ધ-રાજ્યાદિ-વિપ્લવૈઃ ।
શાપોત્સર્ગ-વિહારાભ્યાં રત-ભોજન-મૃત્યુભિઃ

સ્નાનાનુલેપ-નિદ્રાદ્યૈશ્ ચુમ્બનાલિઙ્ગનાદિભિઃ ।
વ્રીડા-હેતુર્ભિર્ અન્યૈશ્ ચ બીભતૈશ્ ચ વિના કૃતઃ

અન્ત-નિષ્ક્રાન્ત-નિખિલ-પાત્રોઽઙ્ક ઇતિ કીર્તિતઃ ।
અથ ગર્ભાઙ્કઃ
અઙ્ક-પ્રસઙ્ગાદ્ ગર્ભાઙ્ક-લક્ષણં વક્ષ્યતે મયા

અઙ્કસ્ય મધ્યે યોઽઙ્કઃ સ્યાદ્ અસૌ ગર્ભાઙ્ક ઈરિતઃ ।
વસ્તુ-સૂચક-નાન્દીકો દિઙ્-માત્ર-મુખ-સઙ્ગતઃ

અર્થોપક્ષેપકૈર્ હીનો યુતઃ પાત્રૈસ્ તુ પઞ્ચષૈઃ ।
અન્વેષ્ય-વસ્તુ-વિષયઃ સ્વાધારાઙ્કાન્ત-શોભિતઃ

નાતિપ્રપઞ્ચેતિવૃત્તઃ પ્રસ્તુતાર્થાનુબન્ધકઃ।
પ્રથમાઙ્કે ન કર્તવ્યઃ સોઽયં કાવ્ય-વિશારદૈઃ

ચતુર્થેઽઙ્કે તુ ગર્ભાઙ્કો યથા લલિત-માધવે ।
અથ સામાન્ય-નિર્ણયઃ -
નાટકેઽઙ્કા ન કર્તવ્યા પઞ્ચ-ન્યૂના દશાધિકાઃ

વિષ્કમ્ભકાદ્યૈર્ અપિ નો વધો વાચ્યોઽધિકારિણઃ ।
અન્યોન્યેન તિરોધાનં ન કુર્યાદ્ રસ-વસ્તુનોઃ

યત્ સ્યાદ્ અનુચિતં વસ્તુ નાયકસ્ય રસસ્ય વા ।
વિરુદ્ધં તત્ પરિત્યાજ્યમ્ અન્યથા વા પ્રકલ્પયેત્

અવિરુદ્ધં ચ યદ્ વૃત્તં રસાભિવ્યક્તયેઽધિકમ્ ।
તદ્ અપ્ય્ અન્યથયેદ્ ધીમાન્ ન વદેદ્ વા કદાચન

લાસ્યાઙ્ગાનિ દશ તથા વીથ્ય્-અઙ્ગાનિ ત્રયોદશ ।
અઙ્કેષ્વ્ અપિ નિબધ્યાનિ કેચિદ્ એવં પ્રચક્સતે

પ્રાયસ્ તાન્ય્ અપિ સન્ત્ય્ એવ તસ્મિન્ લલિત-માધવે ।
ક્વચિદ્ અત્ર વિનિષ્પાદ્યં ધીરૈર્ આકાશ-ભાષિતમ્