નારાયણીય · અધ્યાય 12.338

બહવઃ પુરુષા બ્રહ્મન્ન્ ઉતાહો એક એવ તુ
કો હ્ય્ અત્ર પુરુષઃ શ્રેષ્ઠઃ કો વા યોનિર્ ઇહોચ્યતે ॥

બહવઃ પુરુષા લોકે સાંખ્યયોગવિચારિણામ્
નૈતદ્ ઇચ્છન્તિ પુરુષમ્ એકં કુરુકુલોદ્વહ ॥

બહૂનાં પુરુષાણાં ચ યથૈકા યોનિર્ ઉચ્યતે
તથા તં પુરુષં વિશ્વં વ્યાખ્યાસ્યામિ ગુણાધિકમ્ ॥

નમસ્કૃત્વા તુ ગુરવે વ્યાસાયા-મિતતેજસે
તપોયુક્તાય દાન્તાય વન્દ્યાય પરમર્1ષયે ॥

ઇદં પુરુષસૂક્તં હિ સર્વવેદેષુ પાર્થિવ
ઋતં સત્યં ચ વિખ્યાતમ્ ઋષિસિંહેન ચિન્તિતમ્ ॥

ઉત્સર્ગેણાપવાદેન ઋષિભિઃ કપિલાદિભિઃ
અધ્યાત્મચિન્તામ્ આશ્રિત્ય શાસ્ત્રાણ્ય્ ઉક્તાનિ ભારત ॥

સમાસતસ્ તુ યદ્ વ્યાસઃ પુરુષૈકત્વમ્ ઉક્તવાન્
તત્ તે ઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ પ્રસાદાદ્ અમિતૌજસઃ ॥

અત્રાપ્ય્ ઉદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
બ્રહ્મણા સહ સંવાદં ત્ર્યમ્બકસ્ય વિશાં પતે ॥

ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્ય મધ્યે હાટકસપ્રભઃ
વૈજયન્ત ઇતિ ખ્યાતઃ પર્વતપ્રવરો નૃ

તત્રાધ્યાત્મગતિં દેવ એકાકી પ્રવિચિન્તયન્
વૈરાજસદને નિત્યં વૈજયન્તં નિષેવતે ॥

અથ તત્રાસતસ્ તસ્ય ચતુર્વક્ત્રસ્ય ધીમતઃ
લલાટપ્રભવઃ પુત્રઃ શિવ આગાદ્ યદૃચ્છયા
આકાશેનૈવ યોગીશઃ પુરા ત્રિનયનઃ પ્રભુઃ ॥

તતઃ ખાન્ નિપપાતાશુ ધરણીધરમૂર્ધનિ
અગ્રતશ્ ચાભવત્ પ્રીતો વવન્દે ચાપિ પાદયોઃ ॥

તં પાદયોર્ નિપતિતં દૃષ્ટ્વા સવ્યેન પાણિના
ઉત્થાપયામ્ આસ તદા પ્રભુર્ એકઃ પ્રજાપતિઃ ॥

ઉવાચ ચૈનં ભગવાંશ્ ચિરસ્યાગતમ્ આત્મજમ્
સ્વાગતં તે મહાબાહો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો ઽસિ મે ઽન્તિકમ્ ॥

કચ્ચિત્ તે કુશલં પુત્ર સ્વાધ્યાયતપસોઃ સદા
નિત્યમ્ ઉગ્રતપાસ્ ત્વં હિ તતઃ પૃચ્છામિ તે પુનઃ ॥

ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્ સ્વાધ્યાયતપસોર્ મમ
કુશલં ચા-વ્યયં ચૈવ સર્વસ્ય જગતસ્ તથા ॥

ચિરદૃષ્ટો હિ ભગવાન્ વૈરાજસદને મયા
તતો ઽહં પર્વતં પ્રાપ્તસ્ ત્વ્ ઇમં ત્વત્પાદસેવિતમ્ ॥

કૌતૂહલં ચાપિ હિ મે એકાન્તગમનેન તે
નૈતત્ કારણમ્ અલ્પં હિ ભવિષ્યતિ પિતામહ ॥

કિં નુ તત્ સદનં શ્રેષ્ઠં ક્ષુત્પિપાસાવિવર્જિતમ્
સુરાસુરૈર્ અધ્યુષિતમ્ ઋષિભિશ્ ચા-મિતપ્રભૈઃ ॥

ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોભિશ્ ચ સતતં સંનિષેવિતમ્
ઉત્સૃજ્યેમં ગિરિવરમ્ એકાકી પ્રાપ્તવાન્ અસિ ॥

બ્રહ્મોવાચ: વૈજયન્તો ગિરિવરઃ સતતં સેવ્યતે મયા
અત્રૈકાગ્રેણ મનસા પુરુષશ્ ચિન્ત્યતે વિરાટ્ ॥

બહવઃ પુરુષા બ્રહ્મંસ્ ત્વયા સૃષ્ટાઃ સ્વયંભુવા
સૃજ્યન્તે ચાપરે બ્રહ્મન્ સ ચૈકઃ પુરુષો વિરાટ્ ॥

કો હ્ય્ અસૌ ચિન્ત્યતે બ્રહ્મંસ્ ત્વયા વૈ પુરુષોત્તમઃ
એતન્ મે સંશયં બ્રૂહિ મહત્ કૌતૂહલં હિ મે ॥

બ્રહ્મોવાચ: બહવઃ પુરુષાઃ પુત્ર યે ત્વયા સમુદાહૃતાઃ
એવમ્ એતદ્ અતિક્રાન્તં દ્રષ્ટવ્યં નૈવમ્ ઇત્ય્ અપિ
આધારં તુ પ્રવક્ષ્યામિ એકસ્ય પુરુષસ્ય તે ॥

બહૂનાં પુરુષાણાં સ યથૈકા યોનિર્ ઉચ્યતે
તથા તં પુરુષં વિશ્વં પરમં સુમહત્તમમ્
નિર્ગુણં નિર્ગુણા ભૂત્વા પ્રવિશન્તિ સનાતનમ્ ॥