નારાયણીય · અધ્યાય 12.339

બ્રહ્મોવાચ: શૃણુ પુત્ર યથા હ્ય્ એષ પુરુષઃ શાશ્વતો ઽવ્યયઃ
અક્ષયશ્ ચા-પ્રમેયશ્ ચ સર્વગશ્ ચ નિરુચ્યતે ॥

ન સ શક્યસ્ ત્વયા દ્રષ્ટું મયાન્યૈર્ વાપિ સત્તમ
સગુણો નિર્ગુણો વિશ્વો જ્ઞાનદૃશ્યો હ્ય્ અસૌ સ્મૃતઃ ॥

અશરીરઃ શરીરેષુ સર્વેષુ નિવસત્ય્ અસૌ
વસન્ન્ અપિ શરીરેષુ ન સ લિપ્યતિ કર્મભિઃ ॥

મમાન્તરાત્મા તવ ચ યે ચાન્યે દેહસંજ્ઞિતાઃ
સર્વેષાં સાક્ષિભૂતો ઽસૌ ન ગ્રાહ્યઃ કેનચિત્ ક્વચિત્ ॥

વિશ્વમૂર્ધા વિશ્વભુજો વિશ્વપાદાક્ષિનાસિકઃ
એકશ્ ચરતિ ક્ષેત્રેષુ સ્વૈરચારી યથાસુખમ્ ॥

ક્ષેત્રાણિ હિ શરીરાણિ બીજાનિ ચ શુભા-શુભે
તાનિ વેત્તિ સ યોગાત્મા તતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

નાગતિર્ ન ગતિસ્ તસ્ય જ્ઞેયા ભૂતેન કેનચિત્
સાંખ્યેન વિધિના ચૈવ યોગેન ચ યથાક્રમમ્ ॥

ચિન્તયામિ ગતિં ચાસ્ય ન ગતિં વેદ્મિ ચોત્તમામ્
યથાજ્ઞાનં તુ વક્ષ્યામિ પુરુષં તં સનાતનમ્ ॥

તસ્યૈકત્વં મહત્ત્વં હિ સ ચૈકઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ
મહાપુરુષશબ્દં સ બિભર્ત્ય્ એકઃ સનાતનઃ ॥

હિત્વા ગુણમયં સર્વં કર્મ હિત્વા શુભા-શુભમ્
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા એવં ભવતિ નિર્ગુણઃ ॥

અચિન્ત્યં ચાપિ તં જ્ઞાત્વા ભાવસૂક્ષ્મં ચતુષ્ટયમ્
વિચરેદ્ યો યતિર્ યત્તઃ સ ગચ્છેત્ પુરુષં પ્રભુમ્ ॥

એવં હિ પરમાત્માનં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ પણ્ડિતાઃ
એકાત્માનં તથાત્માનમ્ અપરે ઽધ્યાત્મચિન્તકાઃ ॥

તત્ર યઃ પરમાત્મા હિ સ નિત્યં નિર્ગુણઃ સ્મૃતઃ
સ હિ નારાયણો જ્ઞેયઃ સર્વાત્મા પુરુષો હિ સઃ
ન લિપ્યતે ફલૈશ્ ચાપિ પદ્મપત્રમ્ ઇવામ્ભસા ॥

કર્માત્મા ત્વ્ અપરો યો ઽસૌ મોક્ષબન્ધૈઃ સ યુજ્યતે
સસપ્તદશકેનાપિ રાશિના યુજ્યતે હિ સઃ
એવં બહુવિધઃ પ્રોક્તઃ પુરુષસ્ તે યથાક્રમમ્ ॥

દ્રષ્ટા દ્રષ્ટવ્યં શ્રાવિતા શ્રાવણીયં
જ્ઞાતા જ્ઞેયં સગુણં નિર્ગુણં ચ
યદ્ વૈ પ્રોક્તં ગુણસામ્યં પ્રધાનં
નિત્યં ચૈતચ્ છાશ્વતં ચા-વ્યયં ચ

યદ્ વૈ સૂતે ધાતુર્ આદ્યં નિધાનં
તદ્ વૈ વિપ્રાઃ પ્રવદન્તે ઽનિરુદ્ધમ્
યદ્ વૈ લોકે વૈદિકં કર્મ સાધુ
આશીર્યુક્તં તદ્ ધિ તસ્યોપભોજ્યમ્

દેવાઃ સર્વે મુનયઃ સાધુ દાન્તાસ્
તં પ્રાગ્યજ્ઞૈર્ યજ્ઞભાગં યજન્તે
અહં બ્રહ્મા આદ્ય ઈશઃ પ્રજાનાં
તસ્માજ્ જાતસ્ ત્વં ચ મત્તઃ પ્રસૂતઃ
મત્તો જગજ્ જઙ્ગમં સ્થાવરં ચ
સર્વે વેદાઃ સરહસ્યા હિ પુત્ર

ચતુર્વિભક્તઃ પુરુષઃ સ ક્રીડતિ યથેચ્છતિ
એવં સ એવ ભગવાઞ્ જ્ઞાનેન પ્રતિબોધિતઃ ॥

એતત્ તે કથિતં પુત્ર યથાવદ્ અનુપૃચ્છતઃ
સાંખ્યજ્ઞાને તથા યોગે યથાવદ્ અનુવર્ણિતમ્ ॥