નારાયણીય · અધ્યાય 12.336

અહો હ્ય્ એકાન્તિનઃ સર્વાન્ પ્રીણાતિ ભગવાન્ હરિઃ
વિધિપ્રયુક્તાં પૂજાં ચ ગૃહ્ણાતિ ભગવાન્ સ્વયમ્ ॥

યે તુ દગ્ધેન્ધના લોકે પુણ્યપાપવિવર્જિતાઃ
તેષાં ત્વયાભિનિર્દિષ્ટા પારંપર્યાગતા ગતિઃ ॥

ચતુર્થ્યાં ચૈવ તે ગત્યાં ગચ્છન્તિ પુરુષોત્તમમ્
એકાન્તિનસ્ તુ પુરુષા ગછન્તિ પરમં પદમ્ ॥

નૂનમ્ એકાન્તધર્મો ઽયં શ્રેષ્ઠો નારાયણપ્રિયઃ
અગત્વા ગતયસ્ તિસ્રો યદ્ ગચ્છન્ત્ય્ અવ્યયં હરિમ્ ॥

સહોપનિષદાન્ વેદાન્ યે વિપ્રાઃ સમ્યગ્ આસ્થિતાઃ
પઠન્તિ વિધિમ્ આસ્થાય યે ચાપિ યતિધર્મિણઃ ॥

તેભ્યો વિશિષ્ટાં જાનામિ ગતિમ્ એકાન્તિનાં નૃણામ્
કેનૈષ ધર્મઃ કથિતો દેવેન ઋષિણાપિ વા ॥

એકાન્તિનાં ચ કા ચર્યા કદા ચોત્પાદિતા વિભો
એતન્ મે સંશયં છિન્ધિ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥

સમુપોઢેષ્વ્ અનીકેષુ કુરુપાણ્ડવયોર્ મૃધે
અર્જુને વિમનસ્કે ચ ગીતા ભગવતા સ્વયમ્ ॥

આગતિશ્ ચ ગતિશ્ ચૈવ પૂર્વં તે કથિતા મયા
ગહનો હ્ય્ એષ ધર્મો વૈ દુર્વિજ્ઞેયો ઽકૃતાત્મભિઃ ॥

સંમિતઃ સામવેદેન પુરૈવાદિયુગે કૃતઃ
ધાર્યતે સ્વયમ્ ઈશેન રાજન્ નારાયણેન હ ॥

એતમ્ અર્થં મહારાજ પૃષ્ટઃ પાર્થેન નારદઃ
ઋષિમધ્યે મહાભાગઃ શૃણ્વતોઃ કૃષ્ણભીષ્મયોઃ ॥

ગુરુણા ચ મમાપ્ય્ એષ કથિતો નૃપ_2-સત્તમ
યથા તુ કથિતસ્ તત્ર નારદેન તથા શૃણુ ॥

યદાસીન્ માનસં જન્મ નારાયણમુખોદ્ગતમ્
બ્રહ્મણઃ પૃથિવીપાલ તદા નારાયણઃ સ્વયમ્
તેન ધર્મેણ કૃતવાન્ દૈવં પિત્ર્યં ચ ભારત ॥

ફેનપા_1 ઋષયશ્ ચૈવ તં ધર્મં પ્રતિપેદિરે
વૈખાનસાઃ ફેનપેભ્યો_1 ધર્મમ્ એતં પ્રપેદિરે
વૈખાનસેભ્યઃ સોમસ્ તુ તતઃ સો ઽન્તર્દધે પુનઃ ॥

યદાસીચ્ ચાક્ષુષં જન્મ દ્વિતીયં બ્રહ્મણો નૃપ_2
તદા પિતામહાત્ સોમાદ્ એતં ધર્મમ્ અજાનત
નારાયણાત્મકં રાજન્ રુદ્રાય પ્રદદૌ ચ સઃ ॥

તતો યોગસ્થિતો રુદ્રઃ પુરા કૃતયુગે નૃપ_2
વાલખિલ્યાન્ ઋષીન્ સર્વાન્ ધર્મમ્ એતમ્ અપાઠયત્
અન્તર્દધે તતો ભૂયસ્ તસ્ય દેવસ્ય માયયા ॥

તૃતીયં બ્રહ્મણો જન્મ યદાસીદ્ વાચિકં મહત્
તત્રૈષ ધર્મઃ સંભૂતઃ સ્વયં નારાયણાન્ નૃ

સુપર્ણો નામ તમ્ ઋષિઃ પ્રાપ્તવાન્ પુરુષોત્તમાત્
તપસા વૈ સુતપ્તેન દમેન નિયમેન ચ ॥

ત્રિઃ પરિક્રાન્તવાન્ એતત્ સુપર્ણો ધર્મમ્ ઉત્તમમ્
યસ્માત્ તસ્માદ્ વ્રતં હ્ય્ એતત્ ત્રિસૌપર્ણમ્ ઇહોચ્યતે ॥

ઋગ્વેદપાઠપઠિતં વ્રતમ્ એતદ્ ધિ દુશ્ચરમ્
સુપર્ણાચ્ ચાપ્ય્ અધિગતો ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥

વાયુના દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠ પ્રથિતો જગદ્ આયુષા
વાયોઃ સકાશાત્ પ્રાપ્તશ્ ચ ઋષિભિર્ વિઘસાશિભિઃ ॥

તેભ્યો મહોદધિશ્ ચૈનં પ્રાપ્તવાન્ ધર્મમ્ ઉત્તમમ્
તતઃ સો ઽન્તર્દધે ભૂયો નારાયણસમાહિતઃ ॥

યદા ભૂયઃ શ્રવણજા સૃષ્ટિર્ આસીન્ મહાત્મનઃ
બ્રહ્મણઃ પુરુષવ્યાઘ્ર તત્ર કીર્તયતઃ શૃણુ ॥

જગત્ સ્રષ્ટુમના દેવો હરિર્ નારાયણઃ સ્વયમ્
ચિન્તયામ્ આસ પુરુષં જગત્ સર્ગકરં પ્રભુઃ ॥

અથ ચિન્તયતસ્ તસ્ય કર્ણાભ્યાં પુરુષઃ સૃતઃ
પ્રજાસર્ગકરો બ્રહ્મા તમ્ ઉવાચ જગત્પતિઃ ॥

સૃજ પ્રજાઃ પુત્ર સર્વા મુખતઃ પાદતસ્ તથા
શ્રેયસ્ તવ વિધાસ્યામિ બલં તેજશ્ ચ સુવ્રત ॥

ધર્મં ચ મત્તો ગૃહ્ણીષ્વ સાત્વતં નામ નામતઃ
તેન સર્વં કૃતયુગં સ્થાપયસ્વ યથાવિધિ ॥

તતો બ્રહ્મા નમશ્ ચક્રે દેવાય હરિમેધસે
ધર્મં ચાગ્ર્યં સ જગ્રાહ સરહસ્યં સસંગ્રહમ્
આરણ્યકેન સહિતં નારાયણમુખોદ્ગતમ્ ॥

ઉપદિશ્ય તતો ધર્મં બ્રહ્મણે ઽમિતતેજસે
તં કાર્તયુગધર્માણં નિરાશીઃકર્મસંજ્ઞિતમ્
જગામ તમસઃ પારં યત્રા-વ્યક્તં વ્યવસ્થિતમ્ ॥

તતો ઽથ વરદો દેવો બ્રહ્મલોકપિતામહઃ
અસૃજત્ સ તદા લોકાન્ કૃત્સ્નાન્ સ્થાવરજઙ્ગમાન્ ॥

તતઃ પ્રાવર્તત તદા આદૌ કૃતયુગં શુભમ્
તતો હિ સાત્વતો ધર્મો વ્યાપ્ય લોકાન્ અવસ્થિતઃ ॥

તેનૈવાદ્યેન ધર્મેણ બ્રહ્મા લોકવિસર્ગકૃત્
પૂજયામ્ આસ દેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥

ધર્મપ્રતિષ્ઠાહેતોશ્ ચ મનું સ્વારોચિષં તતઃ
અધ્યાપયામ્ આસ તદા લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

તતઃ સ્વારોચિષઃ પુત્રં વયં શઙ્ખપદં નૃપ_2
અધ્યાપયત્ પુરા-વ્યગ્રઃ સર્વલોકપતિર્ વિભુઃ ॥

તતઃ શઙ્ખપદશ્ ચાપિ પુત્રમ્ આત્મજમ્ ઔરસમ્
દિશાપાલં સુધર્માણમ્ અધ્યાપયત ભારત
તતઃ સો ઽન્તર્દધે ભૂયઃ પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે પુનઃ ॥

નાસિક્યજન્મનિ પુરા બ્રહ્મણઃ પાર્થિવોત્તમ
ધર્મમ્ એતં સ્વયં દેવો હરિર્ નારાયણઃ પ્રભુઃ
ઉજ્જગારારવિન્દાક્ષો બ્રહ્મણઃ પશ્યતસ્ તદા ॥

સનત્કુમારો ભગવાંસ્ તતઃ પ્રાધીતવાન્ નૃપ_2
સનત્કુમારાદ્ અપિ ચ વીરણો વૈ પ્રજાપતિઃ
કૃતાદૌ કુરુશાર્દૂલ ધર્મમ્ એતમ્ અધીતવાન્ ॥

વીરણશ્ ચાપ્ય્ અધીત્યૈનં રૌચ્યાય મનવે દદૌ
રૌચ્યઃ પુત્રાય શુદ્ધાય સુવ્રતાય સુમેધસે ॥

કુક્ષિનામ્ને ઽથ પ્રદદૌ દિશાં પાલાય ધર્મિણે
તતઃ સો ઽન્તર્દધે ભૂયો નારાયણમુખોદ્ગતઃ ॥

અણ્ડજે જન્મનિ પુનર્ બ્રહ્મણે હરિયોનયે
એષ ધર્મઃ સમુદ્ભૂતો નારાયણમુખાત્ પુનઃ ॥

ગૃહીતો બ્રહ્મણા રાજન્ પ્રયુક્તશ્ ચ યથાવિધિ
અધ્યાપિતાશ્ ચ મુનયો નામ્ના બર્હિષદો નૃ

બર્હિષદ્ભ્યશ્ ચ સંક્રાન્તઃ સામવેદાન્તગં_1 દ્વિજમ્
જ્યેષ્ઠં નામ્નાભિવિખ્યાતં જ્યેષ્ઠસામવ્રતો હરિઃ ॥

જ્યેષ્ઠાચ્ ચાપ્ય્ અનુસંક્રાન્તો રાજાનમ્ અવિકમ્પનમ્
અન્તર્દધે તતો રાજન્ન્ એષ ધર્મઃ પ્રભોર્ હરેઃ ॥

યદ્ ઇદં સપ્તમં જન્મ પદ્મજં બ્રહ્મણો નૃપ_2
તત્રૈષ ધર્મઃ કથિતઃ સ્વયં નારાયણેન હિ ॥

પિતામહાય શુદ્ધાય યુગાદૌ લોકધારિણે
પિતામહશ્ ચ દક્ષાય ધર્મમ્ એતં પુરા દદૌ ॥

તતો જ્યેષ્ઠે તુ દૌહિત્રે પ્રાદાદ્ દક્ષો નૃપ_2-ઉત્તમ
આદિત્યે સવિતુર્ જ્યેષ્ઠે વિવસ્વાઞ્ જગૃહે તતઃ ॥

ત્રેતાયુગાદૌ ચ પુનર્ વિવસ્વાન્ મનવે દદૌ
મનુશ્ ચ લોકભૂત્યર્થં સુતાયેક્ષ્વાકવે દદૌ ॥

ઇક્ષ્વાકુણા ચ કથિતો વ્યાપ્ય લોકાન્ અવસ્થિતઃ
ગમિષ્યતિ ક્ષયાન્તે ચ પુનર્ નારાયણં નૃ

વ્રતિનાં ચાપિ યો ધર્મઃ સ તે પૂર્વં નૃપ_2-ઉત્તમ
કથિતો હરિગીતાસુ સમાસવિધિકલ્પિતઃ ॥

નારદેન તુ સંપ્રાપ્તઃ સરહસ્યઃ સસંગ્રહઃ
એષ ધર્મો જગન્નાથાત્ સાક્ષાન્ નારાયણાન્ નૃ

એવમ્ એષ મહાન્ ધર્મ આદ્યો રાજન્ સનાતનઃ
દુર્વિજ્ઞેયો દુષ્કરશ્ ચ સાત્વતૈર્ ધાર્યતે સદા ॥

ધર્મજ્ઞાનેન ચૈતેન સુપ્રયુક્તેન કર્મણા
અહિંસાધર્મયુક્તેન પ્રીયતે હરિર્ ઈશ્વરઃ ॥

એકવ્યૂહવિભાગો વા ક્વચિદ્ દ્વિવ્યૂહસંજ્ઞિતઃ
ત્રિવ્યૂહશ્ ચાપિ સંખ્યાતશ્ ચતુર્વ્યૂહશ્ ચ દૃશ્યતે ॥

હરિર્ એવ હિ ક્ષેત્રજ્ઞો નિર્મમો નિષ્કલસ્ તથા
જીવશ્ ચ સર્વભૂતેષુ પઞ્ચભૂતગુણાતિગઃ ॥

મનશ્ ચ પ્રથિતં રાજન્ પઞ્ચેન્દ્રિયસમીરણમ્
એષ લોકનિધિર્ ધીમાન્ એષ લોકવિસર્ગકૃત્ ॥

અકર્તા ચૈવ કર્તા ચ કાર્યં કારણમ્ એવ ચ
યથેચ્છતિ તથા રાજન્ ક્રીડતે પુરુષો ઽવ્યયઃ ॥

એષ એકાન્તિધર્મસ્ તે કીર્તિતો નૃપ_2-સત્તમ
મયા ગુરુપ્રસાદેન દુર્વિજ્ઞેયો ઽકૃતાત્મભિઃ
એકાન્તિનો હિ પુરુષા દુર્લભા બહવો નૃ

યદ્ય્ એકાન્તિભિર્ આકીર્ણં જગત્ સ્યાત્ કુરુનન્દન
અહિંસકૈર્ આત્મવિદ્ભિઃ સર્વભૂતહિતે રતૈઃ
ભવેત્ કૃતયુગપ્રાપ્તિર્ આશીઃકર્મવિવર્જિતૈઃ ॥

એવં સ ભગવાન્ વ્યાસો ગુરુર્ મમ વિશાં પતે
કથયામ્ આસ ધર્મજ્ઞો ધર્મરાજ્ઞે દ્વિજોત્તમઃ ॥

ઋષીણાં સંનિધૌ રાજઞ્ શૃણ્વતોઃ કૃષ્ણભીષ્મયોઃ
તસ્યાપ્ય્ અકથયત્ પૂર્વં નારદઃ સુમહાતપાઃ ॥

દેવં પરમકં બ્રહ્મ શ્વેતં ચન્દ્રાભમ્ અચ્યુતમ્
યત્ર ચૈકાન્તિનો યાન્તિ નારાયણપરાયણાઃ ॥

એવં બહુવિધં ધર્મં પ્રતિબુદ્ધૈર્ નિષેવિતમ્
ન કુર્વન્તિ કથં વિપ્રા અન્યે નાનાવ્રતે સ્થિતાઃ ॥

તિસ્રઃ પ્રકૃતયો રાજન્ દેહબન્ધેષુ નિર્મિતાઃ
સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચેતિ ભારત ॥

દેહબન્ધેષુ પુરુષઃ શ્રેષ્ઠઃ કુરુકુલોદ્વહ
સાત્ત્વિકઃ પુરુષવ્યાઘ્ર ભવેન્ મોક્ષાર્થનિશ્ચિતઃ ॥

અત્રાપિ સ વિજાનાતિ પુરુષં બ્રહ્મવર્તિનમ્
નારાયણપરો મોક્ષસ્ તતો વૈ સાત્ત્વિકઃ સ્મૃતઃ ॥

મનીષિતં ચ પ્રાપ્નોતિ ચિન્તયન્ પુરુષોત્તમમ્
એકાન્તભક્તિઃ સતતં નારાયણપરાયણઃ ॥

મનીષિણો હિ યે કેચિદ્ યતયો મોક્ષકાઙ્ક્ષિણઃ
તેષાં વૈ છિન્નતૃષ્ણાનાં યોગક્ષેમવહો હરિઃ ॥

જાયમાનં હિ પુરુષં યં પશ્યેન્ મધુસૂદનઃ
સાત્ત્વિકસ્ તુ સ વિજ્ઞેયો ભવેન્ મોક્ષે ચ નિશ્ચિતઃ ॥

સાંખ્યયોગેન તુલ્યો હિ ધર્મ એકાન્તસેવિતઃ
નારાયણાત્મકે મોક્ષે તતો યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

નારાયણેન દૃષ્ટશ્ ચ પ્રતિબુદ્ધો ભવેત્ પુમાન્
એવમ્ આત્મેચ્છયા રાજન્ પ્રતિબુદ્ધો ન જાયતે ॥

રાજસી તામસી ચૈવ વ્યામિશ્રે પ્રકૃતી સ્મૃતે
તદાત્મકં હિ પુરુષં જાયમાનં વિશાં પતે
પ્રવૃત્તિલક્ષણૈર્ યુક્તં નાવેક્ષતિ હરિઃ સ્વયમ્ ॥

પશ્યત્ય્ એનં જાયમાનં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
રજસા તમસા ચૈવ માનુષં સમભિપ્લુતમ્ ॥

કામં દેવાશ્ ચ ઋષયઃ સત્ત્વસ્થા નૃપ_2-સત્તમ
હીનાઃ સત્ત્વેન સૂક્ષ્મેણ તતો વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

કથં વૈકારિકો ગચ્છેત્ પુરુષઃ પુરુષોત્તમમ્

સુસૂક્ષ્મસત્ત્વસંયુક્તં સંયુક્તં ત્રિભિર્ અક્ષરૈઃ
પુરુષઃ પુરુષં ગચ્છેન્ નિષ્ક્રિયઃ પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

એવમ્ એકં સાંખ્યયોગં વેદારણ્યકમ્ એવ ચ
પરસ્પરાઙ્ગાન્ય્ એતાનિ પઞ્ચરાત્રં ચ કથ્યતે
એષ એકાન્તિનાં ધર્મો નારાયણપરાત્મકઃ ॥

યથા સમુદ્રાત્ પ્રસૃતા જલૌઘાસ્
તમ્ એવ રાજન્ પુનર્ આવિશન્તિ
ઇમે તથા જ્ઞાનમહાજલૌઘા
નારાયણં વૈ પુનર્ આવિશન્તિ

એષ તે કથિતો ધર્મઃ સાત્વતો યદુબાન્ધવ
કુરુષ્વૈનં યથાન્યાયં યદિ શક્નોષિ ભારત ॥

એવં હિ સુમહાભાગો નારદો ગુરવે મમ
શ્વેતાનાં યતિનામ્ આહ એકાન્તગતિમ્ અવ્યયામ્ ॥

વ્યાસશ્ ચાકથયત્ પ્રીત્યા ધર્મપુત્રાય ધીમતે
સ એવાયં મયા તુભ્યમ્ આખ્યાતઃ પ્રસૃતો ગુરોઃ ॥

ઇત્થં હિ દુશ્ચરો ધર્મ એષ પાર્થિવસત્તમ
યથૈવ ત્વં તથૈવાન્યે ન ભજન્તિ વિમોહિતાઃ ॥

કૃષ્ણ એવ હિ લોકાનાં ભાવનો મોહનસ્ તથા
સંહારકારકશ્ ચૈવ કારણં ચ વિશાં પતે ॥