નારાયણીય · અધ્યાય 12.328

અસ્તૌષીદ્ યૈર્ ઇમં વ્યાસઃ સશિષ્યો મધુસૂદનમ્
નામભિર્ વિવિધૈર્ એષાં નિરુક્તં ભગવન્ મમ ॥

વક્તુમ્ અર્હસિ શુશ્રૂષોઃ પ્રજાપતિપતેર્ હરેઃ
શ્રુત્વા ભવેયં યત્ પૂતઃ શરચ્ચન્દ્ર ઇવા-મલઃ ॥

શૃણુ રાજન્ યથાચષ્ટ ફલ્ગુનસ્ય હરિર્ વિભુઃ
પ્રસન્નાત્માત્મનો નામ્નાં નિરુક્તં ગુણકર્મજમ્ ॥

નામભિઃ કીર્તિતૈસ્ તસ્ય કેશવસ્ય મહાત્મનઃ
પૃષ્ટવાન્ કેશવં રાજન્ ફલ્ગુનઃ પરવીરહા ॥

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ સર્વભૂતસૃગ્ અવ્યય
લોકધામ જગન્નાથ લોકાનામ્ અભયપ્રદ ॥

યાનિ નામાનિ તે દેવ કીર્તિતાનિ મહર્2ષિભિઃ
વેદેષુ સપુરાણેષુ યાનિ ગુહ્યાનિ કર્મભિઃ ॥

તેષાં નિરુક્તં ત્વત્તો ઽહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ કેશવ
ન હ્ય્ અન્યો વર્તયેન્ નામ્નાં નિરુક્તં ત્વામ્ ઋતે પ્રભો ॥

ઋગ્વેદે સયજુર્વેદે તથૈવાથર્વસામસુ
પુરાણે સોપનિષદે તથૈવ જ્યોતિષે ઽર્જુન ॥

સાંખ્યે ચ યોગશાસ્ત્રે ચ આયુર્વેદે તથૈવ ચ
બહૂનિ મમ નામાનિ કીર્તિતાનિ મહર્2ષિભિઃ ॥

ગૌણાનિ તત્ર નામાનિ કર્મજાનિ ચ કાનિચિત્
નિરુક્તં કર્મજાનાં ચ શૃણુષ્વ પ્રયતો ઽનઘ
કથ્યમાનં મયા તાત ત્વં હિ મે ઽર્ધં સ્મૃતઃ પુરા ॥

નમો ઽતિયશસે તસ્મૈ દેહિનાં પરમાત્મને
નારાયણાય વિશ્વાય નિર્ગુણાય ગુણાત્મને ॥

યસ્ય પ્રસાદજો બ્રહ્મા રુદ્રશ્ ચ ક્રોધસંભવઃ
યો ઽસૌ યોનિર્ હિ સર્વસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥

અષ્ટાદશગુણં યત્ તત્ સત્ત્વં સત્ત્વવતાં વર
પ્રકૃતિઃ સા પરા મહ્યં રોદસી યોગધારિણી
ઋતા સત્યા-મરા-જય્યા લોકાનામ્ આત્મસંજ્ઞિતા ॥

તસ્માત્ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ
તતો યજ્ઞશ્ ચ યષ્ટા ચ પુરાણઃ પુરુષો વિરાટ્
અનિરુદ્ધ ઇતિ પ્રોક્તો લોકાનાં પ્રભવાપ્યયઃ ॥

બ્રાહ્મે રાત્રિક્ષયે પ્રાપ્તે તસ્ય હ્ય્ અમિતતેજસઃ_1
પ્રસાદાત્ પ્રાદુર્ અભવત્ પદ્મં પદ્મનિભેક્ષણ
તત્ર બ્રહ્મા સમભવત્ સ તસ્યૈવ પ્રસાદજઃ ॥

અહ્નઃ ક્ષયે લલાટાચ્ ચ સુતો દેવસ્ય વૈ તથા
ક્રોધાવિષ્ટસ્ય સંજજ્ઞે રુદ્રઃ સંહારકારકઃ ॥

એતૌ દ્વૌ વિબુધશ્રેષ્ઠૌ પ્રસાદક્રોધજૌ સ્મૃતૌ
તદાદેશિતપન્થાનૌ સૃષ્ટિસંહારકારકૌ
નિમિત્તમાત્રં તાવ્ અત્ર સર્વપ્રાણિવરપ્રદૌ ॥

કપર્દી જટિલો મુણ્ડઃ શ્મશાનગૃહસેવકઃ
ઉગ્રવ્રતધરો રુદ્રો યોગી ત્રિપુરદારુણઃ ॥

દક્ષક્રતુહરશ્ ચૈવ ભગનેત્રહરસ્ તથા
નારાયણાત્મકો જ્ઞેયઃ પાણ્ડવેય યુગે યુગે ॥

તસ્મિન્ હિ પૂજ્યમાને વૈ દેવદેવે મહેશ્વરે
સંપૂજિતો ભવેત્ પાર્થ દેવો નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥

અહમ્ આત્મા હિ લોકાનાં વિશ્વાનાં પાણ્ડુનન્દન
તસ્માદ્ આત્માનમ્ એવાગ્રે રુદ્રં સંપૂજયામ્ય્ અહમ્ ॥

યદ્ય્ અહં નાર્ચયેયં વૈ ઈશાનં વરદં શિવમ્
આત્માનં નાર્ચયેત્ કશ્ચિત્ ઇતિ મે ભાવિતં મનઃ
મયા પ્રમાણં હિ કૃતં લોકઃ સમનુવર્તતે ॥

પ્રમાણાનિ હિ પૂજ્યાનિ તતસ્ તં પૂજયામ્ય્ અહમ્
યસ્ તં વેત્તિ સ માં વેત્તિ યો ઽનુ તં સ હિ મામ્ અનુ ॥

રુદ્રો નારાયણશ્ ચૈવ સત્ત્વમ્ એકં દ્વિધાકૃતમ્
લોકે ચરતિ કૌન્તેય વ્યક્તિસ્થં સર્વકર્મસુ ॥

ન હિ મે કેનચિદ્ દેયો વરઃ પાણ્ડવનન્દન
ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા પુરાણં વિશ્વમ્ ઈશ્વરમ્
પુત્રાર્થમ્ આરાધિતવાન્ આત્માનમ્ અહમ્ આત્મના ॥

ન હિ વિષ્ણુઃ પ્રણમતિ કસ્મૈચિદ્ વિબુધાય તુ
ઋતએ આત્માનમ્ એવેતિ તતો રુદ્રં ભજામ્ય્ અહમ્ ॥

સબ્રહ્મકાઃ સરુદ્રાશ્ ચ સેન્દ્રા દેવાઃ સહર્7ષિભિઃ
અર્ચયન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં દેવં નારાયણં હરિમ્ ॥

ભવિષ્યતાં વર્તતાં ચ ભૂતાનાં ચૈવ ભારત
સર્વેષામ્ અગ્રણીર્ વિષ્ણુઃ સેવ્યઃ પૂજ્યશ્ ચ નિત્યશઃ ॥

નમસ્વ હવ્યદં વિષ્ણું તથા શરણદં નમ
વરદં નમસ્વ કૌન્તેય હવ્યકવ્યભુજં નમ ॥

ચતુર્વિધા મમ જના ભક્તા એવં હિ તે શ્રુતમ્
તેષામ્ એકાન્તિનઃ શ્રેષ્ઠાસ્ તે ચૈવાનન્યદેવતાઃ
અહમ્ એવ ગતિસ્ તેષાં નિરાશીઃકર્મકારિણામ્ ॥

યે ચ શિષ્ટાસ્ ત્રયો ભક્તાઃ ફલકામા હિ તે મતાઃ
સર્વે ચ્યવનધર્માણઃ પ્રતિબુદ્ધસ્ તુ શ્રેષ્ઠભાક્ ॥

બ્રહ્માણં શિતિકણ્ઠં ચ યાશ્ ચાન્યા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ
પ્રબુદ્ધવર્યાઃ સેવન્તે મામ્ એવૈષ્યન્તિ યત્પરમ્
ભક્તં પ્રતિ વિશેષસ્ તે એષ પાર્થાનુકીર્તિતઃ ॥

ત્વં ચૈવાહં ચ કૌન્તેય નરનારાયણૌ સ્મૃતૌ
ભારાવતરણાર્થં હિ પ્રવિષ્ટૌ માનુષીં તનુમ્ ॥

જાનામ્ય્ અધ્યાત્મયોગાંશ્ ચ યો ઽહં યસ્માચ્ ચ ભારત
નિવૃત્તિલક્ષણો ધર્મસ્ તથાભ્યુદયિકો ઽપિ ચ ॥

નરાણામ્ અયનં ખ્યાતમ્ અહમ્ એકઃ સનાતનઃ
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ
અયનં મમ તત્ પૂર્વમ્ અતો નારાયણો હ્ય્ અહમ્ ॥

છાદયામિ જગદ્ વિશ્વં ભૂત્વા સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ
સર્વભૂતાધિવાસશ્ ચ વાસુદેવસ્ તતો હ્ય્ અહમ્ ॥

ગતિશ્ ચ સર્વભૂતાનાં પ્રજાનાં ચાપિ ભારત
વ્યાપ્તા મે રોદસી પાર્થ કાન્તિશ્ ચાભ્યધિકા મમ ॥

અધિભૂતાનિ ચાન્તે ઽહં તદ્ ઇચ્છંશ્ ચાસ્મિ ભારત
ક્રમણાચ્ ચાપ્ય્ અહં પાર્થ વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ અભિસંજ્ઞિતઃ ॥

દમાત્ સિદ્ધિં પરીપ્સન્તો માં જનાઃ કામયન્તિ હિ
દિવં ચોર્વીં ચ મધ્યં ચ તસ્માદ્ દામોદરો હ્ય્ અહમ્ ॥

પૃશ્નિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ચાન્નં વેદા આપો ઽમૃતં તથા
મમૈતાનિ સદા ગર્ભે પૃશ્નિગર્ભસ્ તતો હ્ય્ અહમ્ ॥

ઋષયઃ પ્રાહુર્ એવં માં ત્રિતકૂપાભિપાતિતમ્
પૃશ્નિગર્ભ ત્રિતં પાહીત્ય્ એકતદ્વિતપાતિતમ્ ॥

તતઃ સ બ્રહ્મણઃ પુત્ર આદ્યો ઋષિવરસ્ ત્રિતઃ
ઉત્તતારોદપાનાદ્ વૈ પૃશ્નિગર્ભાનુકીર્તનાત્ ॥

સૂર્યસ્ય તપતો લોકાન્ અગ્નેઃ સોમસ્ય ચાપ્ય્ ઉત
અંશવો યે પ્રકાશન્તે મમ તે કેશસંજ્ઞિતાઃ
સર્વજ્ઞાઃ કેશવં તસ્માન્ મામ્ આહુર્ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સ્વપત્ન્યામ્ આહિતો ગર્ભ ઉતથ્યેન મહાત્મના
ઉતથ્યે ઽન્તર્હિતે ચૈવ કદાચિદ્ દેવમાયયા
બૃહસ્પતિર્ અથાવિન્દત્ તાં પત્નીં તસ્ય ભારત ॥

તતો વૈ તમ્ ઋષિશ્રેષ્ઠં મૈથુનોપગતં તથા
ઉવાચ ગર્ભઃ કૌન્તેય પઞ્ચભૂતસમન્વિતઃ ॥

પૂર્વાગતો ઽહં વરદ નાર્હસ્ય્ અમ્બાં પ્રબાધિતુમ્
એતદ્ બૃહસ્પતિઃ શ્રુત્વા ચુક્રોધ ચ શશાપ ચ ॥

મૈથુનોપગતો યસ્માત્ ત્વયાહં વિનિવારિતઃ
તસ્માદ્ અન્ધો જાસ્યસિ ત્વં મચ્છાપાન્ નાત્ર સંશયઃ ॥

સ શાપાદ્ ઋષિમુખ્યસ્ય દીર્ઘં તમ ઉપેયિવાન્
સ હિ દીર્ઘતમા નામ નામ્ના હ્ય્ આસીદ્ ઋષિઃ પુરા ॥

વેદાન્ અવાપ્ય ચતુરઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાન્ સનાતનાન્
પ્રયોજયામ્ આસ તદા નામ ગુહ્યમ્ ઇદં મમ ॥

આનુપૂર્વ્યેણ વિધિના કેશવેતિ પુનઃ પુનઃ
સ ચક્ષુષ્માન્ સમભવદ્ ગૌતમશ્ ચાભવત્ પુનઃ ॥

એવં હિ વરદં નામ કેશવેતિ મમાર્જુન
દેવાનામ્ અથ સર્વેષામ્ ઋષીણાં ચ મહાત્મનામ્ ॥

અગ્નિઃ સોમેન સંયુક્ત એકયોનિ મુખં કૃતમ્
અગ્નીષોમાત્મકં તસ્માજ્ જગત્ કૃત્સ્નં ચરા-ચરમ્ ॥

અપિ હિ પુરાણે ભવતિ
એકયોન્યાત્મકાવ્ અગ્નીષોમૌ
દેવાશ્ ચાગ્નિમુખા ઇતિ
એકયોનિત્વાચ્ ચ પરસ્પરં મહયન્તો લોકાન્ ધારયત ઇતિ