Nārāyaṇīya · Chapter 12.328

astauṣīd yair imaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam
nāmabhir vividhair eṣāṃ niruktaṃ bhagavan mama //

vaktum arhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipater hareḥ
śrutvā bhaveyaṃ yat pūtaḥ śaraccandra ivā-malaḥ //

śṛṇu rājan yathācaṣṭa phalgunasya harir vibhuḥ
prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam //

nāmabhiḥ kīrtitais tasya keśavasya mahātmanaḥ
pṛṣṭavān keśavaṃ rājan phalgunaḥ paravīrahā //

bhagavan bhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛg avyaya
lokadhāma jagannātha lokānām abhayaprada //

yāni nāmāni te deva kīrtitāni mahar2ṣibhiḥ
vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ //

teṣāṃ niruktaṃ tvatto 'haṃ śrotum icchāmi keśava
na hy anyo vartayen nāmnāṃ niruktaṃ tvām ṛte prabho //

ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu
purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe 'rjuna //

sāṃkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca
bahūni mama nāmāni kīrtitāni mahar2ṣibhiḥ //

gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit
niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva prayato 'nagha
kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me 'rdhaṃ smṛtaḥ purā //

namo 'tiyaśase tasmai dehināṃ paramātmane
nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane //

yasya prasādajo brahmā rudraś ca krodhasaṃbhavaḥ
yo 'sau yonir hi sarvasya sthāvarasya carasya ca //

aṣṭādaśaguṇaṃ yat tat sattvaṃ sattvavatāṃ vara
prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī yogadhāriṇī
ṛtā satyā-marā-jayyā lokānām ātmasaṃjñitā //

tasmāt sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ
tato yajñaś ca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ
aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ //

brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hy amitatejasaḥ_1
prasādāt prādur abhavat padmaṃ padmanibhekṣaṇa
tatra brahmā samabhavat sa tasyaiva prasādajaḥ //

ahnaḥ kṣaye lalāṭāc ca suto devasya vai tathā
krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ //

etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau
tadādeśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau
nimittamātraṃ tāv atra sarvaprāṇivarapradau //

kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ
ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ //

dakṣakratuharaś caiva bhaganetraharas tathā
nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge //

tasmin hi pūjyamāne vai devadeve maheśvare
saṃpūjito bhavet pārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ //

aham ātmā hi lokānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana
tasmād ātmānam evāgre rudraṃ saṃpūjayāmy aham //

yady ahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam
ātmānaṃ nārcayet kaścit iti me bhāvitaṃ manaḥ
mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate //

pramāṇāni hi pūjyāni tatas taṃ pūjayāmy aham
yas taṃ vetti sa māṃ vetti yo 'nu taṃ sa hi mām anu //

rudro nārāyaṇaś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam
loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu //

na hi me kenacid deyo varaḥ pāṇḍavanandana
iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvam īśvaram
putrārtham ārādhitavān ātmānam aham ātmanā //

na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicid vibudhāya tu
ṛtae ātmānam eveti tato rudraṃ bhajāmy aham //

sabrahmakāḥ sarudrāś ca sendrā devāḥ sahar7ṣibhiḥ
arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim //

bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata
sarveṣām agraṇīr viṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaś ca nityaśaḥ //

namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama
varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ nama //

caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śrutam
teṣām ekāntinaḥ śreṣṭhās te caivānanyadevatāḥ
aham eva gatis teṣāṃ nirāśīḥkarmakāriṇām //

ye ca śiṣṭās trayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ
sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhas tu śreṣṭhabhāk //

brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāś cānyā devatāḥ smṛtāḥ
prabuddhavaryāḥ sevante mām evaiṣyanti yatparam
bhaktaṃ prati viśeṣas te eṣa pārthānukīrtitaḥ //

tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau
bhārāvataraṇārthaṃ hi praviṣṭau mānuṣīṃ tanum //

jānāmy adhyātmayogāṃś ca yo 'haṃ yasmāc ca bhārata
nivṛttilakṣaṇo dharmas tathābhyudayiko 'pi ca //

narāṇām ayanaṃ khyātam aham ekaḥ sanātanaḥ
āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ
ayanaṃ mama tat pūrvam ato nārāyaṇo hy aham //

chādayāmi jagad viśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ
sarvabhūtādhivāsaś ca vāsudevas tato hy aham //

gatiś ca sarvabhūtānāṃ prajānāṃ cāpi bhārata
vyāptā me rodasī pārtha kāntiś cābhyadhikā mama //

adhibhūtāni cānte 'haṃ tad icchaṃś cāsmi bhārata
kramaṇāc cāpy ahaṃ pārtha viṣṇur ity abhisaṃjñitaḥ //

damāt siddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti hi
divaṃ corvīṃ ca madhyaṃ ca tasmād dāmodaro hy aham //

pṛśnir ity ucyate cānnaṃ vedā āpo 'mṛtaṃ tathā
mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhas tato hy aham //

ṛṣayaḥ prāhur evaṃ māṃ tritakūpābhipātitam
pṛśnigarbha tritaṃ pāhīty ekatadvitapātitam //

tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo ṛṣivaras tritaḥ
uttatārodapānād vai pṛśnigarbhānukīrtanāt //

sūryasya tapato lokān agneḥ somasya cāpy uta
aṃśavo ye prakāśante mama te keśasaṃjñitāḥ
sarvajñāḥ keśavaṃ tasmān mām āhur dvijasattamāḥ //

svapatnyām āhito garbha utathyena mahātmanā
utathye 'ntarhite caiva kadācid devamāyayā
bṛhaspatir athāvindat tāṃ patnīṃ tasya bhārata //

tato vai tam ṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā
uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtasamanvitaḥ //

pūrvāgato 'haṃ varada nārhasy ambāṃ prabādhitum
etad bṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca //

maithunopagato yasmāt tvayāhaṃ vinivāritaḥ
tasmād andho jāsyasi tvaṃ macchāpān nātra saṃśayaḥ //

sa śāpād ṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān
sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hy āsīd ṛṣiḥ purā //

vedān avāpya caturaḥ sāṅgopāṅgān sanātanān
prayojayām āsa tadā nāma guhyam idaṃ mama //

ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ
sa cakṣuṣmān samabhavad gautamaś cābhavat punaḥ //

evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna
devānām atha sarveṣām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām //

agniḥ somena saṃyukta ekayoni mukhaṃ kṛtam
agnīṣomātmakaṃ tasmāj jagat kṛtsnaṃ carā-caram //

api hi purāṇe bhavati
ekayonyātmakāv agnīṣomau
devāś cāgnimukhā iti
ekayonitvāc ca parasparaṃ mahayanto lokān dhārayata iti