નારાયણીય · અધ્યાય 12.323

તતો ઽતીતે મહાકલ્પે ઉત્પન્ને ઽઙ્ગિરસઃ સુતે
બભૂવુર્ નિર્વૃતા દેવા જાતે દેવપુરોહિતે ॥

બૃહદ્ બ્રહ્મ મહચ્ ચેતિ શબ્દાઃ પર્યાયવાચકાઃ
એભિઃ સમન્વિતો રાજન્ ગુણૈર્ વિદ્વાન્ બૃહસ્પતિઃ ॥

તસ્ય શિષ્યો બભૂવાગ્ર્યો રાજોપરિચરો વસુઃ
અધીતવાંસ્ તદા શાસ્ત્રં સમ્યક્ ચિત્રશિખણ્ડિજમ્ ॥

સ રાજા ભાવિતઃ પૂર્વં દૈવેન વિધિના વસુઃ
પાલયામ્ આસ પૃથિવીં દિવમ્ આખણ્ડલો યથા ॥

તસ્ય યજ્ઞો મહાન્ આસીદ્ અશ્વમેધો મહાત્મનઃ
બૃહસ્પતિર્ ઉપાધ્યાયસ્ તત્ર હોતા બભૂવ હ ॥

પ્રજાપતિસુતાશ્ ચાત્ર સદસ્યાસ્ ત્વ્ અભવંસ્ ત્રયઃ
એકતશ્ ચ દ્વિતશ્ ચૈવ ત્રિતશ્ ચૈવ મહર્2ષયઃ ॥

ધનુષાક્ષો ઽથ રૈભ્યશ્ ચ અર્વાવસુપરાવસૂ
ઋષિર્ મેધાતિથિશ્ ચૈવ તાણ્ડ્યશ્ ચૈવ મહાન્ ઋષિઃ ॥

ઋષિઃ શક્તિર્ મહાભાગસ્ તથા વેદશિરાશ્ ચ યઃ
કપિલશ્ ચ ઋષિશ્રેષ્ઠઃ શાલિહોત્રપિતામહઃ ॥

આદ્યઃ કઠસ્ તૈત્તિરિશ્ ચ વૈશંપાયનપૂર્વજઃ
કણ્વો ઽથ દેવહોત્રશ્ ચ એતે ષોડશ કીર્તિતાઃ
સંભૃતાઃ સર્વસંભારાસ્ તસ્મિન્ રાજન્ મહાક્રતૌ ॥

ન તત્ર પશુઘાતો ઽભૂત્ સ રાજૈવં સ્થિતો ઽભવત્
અહિંસ્રઃ શુચિર્ અક્ષુદ્રો નિરાશીઃ કર્મસંસ્તુતઃ
આરણ્યકપદોદ્ગીતા ભાગાસ્ તત્રોપકલ્પિતાઃ ॥

પ્રીતસ્ તતો ઽસ્ય ભગવાન્ દેવદેવઃ પુરાતનઃ
સાક્ષાત્ તં દર્શયામ્ આસ સો ઽદૃશ્યો ઽન્યેન કેનચિત્ ॥

સ્વયં ભાગમ્ ઉપાઘ્રાય પુરોડાશં ગૃહીતવાન્
અદૃશ્યેન હૃતો ભાગો દેવેન હરિમેધસા ॥

બૃહસ્પતિસ્ તતઃ ક્રુદ્ધઃ સ્રુવમ્ ઉદ્યમ્ય વેગિતઃ
આકાશં ઘ્નન્ સ્રુવઃ પાતૈ રોષાદ્ અશ્રૂણ્ય્ અવર્તયત્ ॥

ઉવાચ ચોપરિચરં મયા ભાગો ઽયમ્ ઉદ્યતઃ
ગ્રાહ્યઃ સ્વયં હિ દેવેન મત્પ્રત્યક્ષં ન સંશયઃ ॥

ઉદ્યતા યજ્ઞભાગા હિ સાક્ષાત્ પ્રાપ્તાઃ સુરૈર્ ઇહ
કિમર્થમ્ ઇહ ન પ્રાપ્તો દર્શનં સ હરિર્ વિભુઃ ॥

તતઃ સ તં સમુદ્ધૂતં ભૂમિપાલો મહાન્ વસુઃ
પ્રસાદયામ્ આસ મુનિં સદસ્યાસ્ તે ચ સર્વશઃ ॥

ઊચુશ્ ચૈનમ્ અસંભ્રાન્તા ન રોષં કર્તુમ્ અર્હસિ

નૈષ ધર્મઃ કૃતયુગે યસ્ ત્વં રોષમ્ અચીકૃથાઃ ॥

અરોષણો હ્ય્ અસૌ દેવો યસ્ય ભાગો ઽયમ્ ઉદ્યતઃ
ન સ શક્યસ્ ત્વયા દ્રષ્ટુમ્ અસ્માભિર્ વા બૃહસ્પતે
યસ્ય પ્રસાદં કુરુતે સ વૈ તં દ્રષ્ટુમ્ અર્હતિ ॥

એકતદ્વિતત્રિતા ઊચુઃ: વયં હિ બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ પરિકીર્તિતાઃ
ગતા નિઃશ્રેયસાર્થં હિ કદાચિદ્ દિશમ્ ઉત્તરામ્ ॥

તપ્ત્વા વર્ષસહસ્રાણિ ચત્વારિ તપ ઉત્તમમ્
એકપાદસ્થિતાઃ સમ્યક્ કાષ્ઠભૂતાઃ સમાહિતાઃ ॥

મેરોર્ ઉત્તરભાગે તુ ક્ષીરોદસ્યાનુકૂલતઃ
સ દેશો યત્ર નસ્ તપ્તં તપઃ પરમદારુણમ્
કથં પશ્યેમહિ વયં દેવં નારાયણં ત્વ્ ઇતિ ॥

તતો વ્રતસ્યાવભૃથે વાગ્ ઉવાચા-શરીરિણી

સુતપ્તં વસ્ તપો વિપ્રાઃ પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના ॥

યૂયં જિજ્ઞાસવો ભક્તાઃ કથં દ્રક્ષ્યથ તં પ્રભુમ્
ક્ષીરોદધેર્ ઉત્તરતઃ શ્વેતદ્વીપો મહાપ્રભઃ ॥

તત્ર નારાયણપરા માનવાશ્ ચન્દ્રવર્ચસઃ
એકાન્તભાવોપગતાસ્ તે ભક્તાઃ પુરુષોત્તમમ્ ॥

તે સહસ્રાર્ચિષં દેવં પ્રવિશન્તિ સનાતનમ્
અતીન્દ્રિયા નિરાહારા અનિષ્પન્દાઃ સુગન્ધિનઃ ॥

એકાન્તિનસ્ તે પુરુષાઃ શ્વેતદ્વીપનિવાસિનઃ
ગચ્છધ્વં તત્ર મુનયસ્ તત્રાત્મા મે પ્રકાશિતઃ ॥

અથ શ્રુત્વા વયં સર્વે વાચં તામ્ અશરીરિણીમ્
યથાખ્યાતેન માર્ગેણ તં દેશં પ્રતિપેદિરે ॥

પ્રાપ્ય શ્વેતં મહાદ્વીપં તચ્ચિત્તાસ્ તદ્દિદૃક્ષવઃ

તતો નો દૃષ્ટિવિષયસ્ તદા પ્રતિહતો ઽભવત્ ॥

ન ચ પશ્યામ પુરુષં તત્તેજોહૃતદર્શનાઃ
તતો નઃ પ્રાદુર્ અભવદ્ વિજ્ઞાનં દેવયોગજમ્ ॥

ન કિલા-તપ્તતપસા શક્યતે દ્રષ્ટુમ્ અઞ્જસા
તતઃ પુનર્ વર્ષશતં તપ્ત્વા તાત્કાલિકં મહત્ ॥

વ્રતાવસાને સુશુભાન્ નરાન્ દદૃશિરે વયમ્
શ્વેતાંશ્ ચન્દ્રપ્રતીકાશાન્ સર્વલક્ષણલક્ષિતાન્ ॥

નિત્યાઞ્જલિકૃતાન્ બ્રહ્મ જપતઃ પ્રાગુદઙ્મુખાન્
માનસો નામ સ જપો જપ્યતે તૈર્ મહાત્મભિઃ
તેનૈકાગ્રમનસ્ત્વેન પ્રીતો ભવતિ વૈ હરિઃ ॥

યા ભવેન્ મુનિશાર્દૂલ ભાઃ સૂર્યસ્ય યુગક્ષયે
એકૈકસ્ય પ્રભા તાદૃક્ સાભવન્ માનવસ્ય હ ॥

તેજોનિવાસઃ સ દ્વીપ ઇતિ વૈ મેનિરે વયમ્
ન તત્રાભ્યધિકઃ કશ્ચિત્ સર્વે તે સમતેજસઃ_1 ॥

અથ સૂર્યસહસ્રસ્ય પ્રભાં યુગપદુત્થિતામ્
સહસા દૃષ્ટવન્તઃ સ્મ પુનર્ એવ બૃહસ્પતે ॥

સહિતાશ્ ચાભ્યધાવન્ત તતસ્ તે માનવા દ્રુતમ્
કૃતાઞ્જલિપુટાઃ હૃષ્ટા નમ ઇત્ય્ એવ વાદિનઃ ॥

તતો ઽભિવદતાં તેષામ્ અશ્રૌષ્મ વિપુલં ધ્વનિમ્
બલિઃ કિલોપહ્રિયતે તસ્ય દેવસ્ય તૈર્ નરૈઃ ॥

વયં તુ તેજસા તસ્ય સહસા હૃતચેતસઃ
ન કિંચિદ્ અપિ પશ્યામો હતદૃષ્ટિબલેન્દ્રિયાઃ ॥

એકસ્ તુ શબ્દો ઽવિરતઃ શ્રુતો ઽસ્માભિર્ ઉદીરિતઃ

જિતં તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્ તે વિશ્વભાવન ॥

નમસ્ તે ઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષપૂર્વજ
ઇતિ શબ્દઃ શ્રુતો ઽસ્માભિઃ શિક્ષા-ક્ષરસમીરિતઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે વાયુઃ સર્વગન્ધવહઃ શુચિઃ
દિવ્યાન્ય્ ઉવાહ પુષ્પાણિ કર્મણ્યાશ્ ચૌષધીસ્ તથા ॥

તૈર્ ઇષ્ટઃ_2 પઞ્ચકાલજ્ઞૈર્ હરિર્ એકાન્તિભિર્ નરૈઃ
નૂનં તત્રાગતો દેવો યથા તૈર્ વાગ્ ઉદીરિતા

વયં ત્વ્ એનં ન પશ્યામો મોહિતાસ્ તસ્ય માયયા ॥

મારુતે સંનિવૃત્તે ચ બલૌ ચ પ્રતિપાદિતે
ચિન્તાવ્યાકુલિતાત્માનો જાતાઃ સ્મો ઽઙ્ગિરસાં વર ॥

માનવાનાં સહસ્રેષુ તેષુ વૈ શુદ્ધયોનિષુ
અસ્માન્ ન કશ્ચિન્ મનસા ચક્ષુષા વાપ્ય્ અપૂજયત્ ॥

તે ઽપિ સ્વસ્થા મુનિગણા એકભાવમ્ અનુવ્રતાઃ
નાસ્માસુ દધિરે ભાવં બ્રહ્મભાવમ્ અનુષ્ઠિતાઃ ॥

તતો ઽસ્માન્ સુપરિશ્રાન્તાંસ્ તપસા ચાપિ કર્શિતાન્
ઉવાચ ખસ્થં કિમપિ ભૂતં તત્રા-શરીરકમ્ ॥

દૃષ્ટા વઃ પુરુષાઃ શ્વેતાઃ સર્વેન્દ્રિયવર્જિતાઃ
દૃષ્ટો ભવતિ દેવેશ એભિર્ દૃષ્ટૈર્ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ગચ્છધ્વં મુનયઃ સર્વે યથાગતમ્ ઇતો ઽચિરાત્
ન સ શક્યો અભક્તેન દ્રષ્ટું દેવઃ કથંચન ॥

કામં કાલેન મહતા એકાન્તિત્વં સમાગતૈઃ
શક્યો દ્રષ્ટું સ ભગવાન્ પ્રભામણ્ડલદુર્દૃશઃ ॥

મહત્ કાર્યં તુ કર્તવ્યં યુષ્માભિર્ દ્વિજસત્તમાઃ
ઇતઃ કૃતયુગે ઽતીતે વિપર્યાસં ગતે_1 ઽપિ ચ ॥

વૈવસ્વતે ઽન્તરે વિપ્રાઃ પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે તતઃ
સુરાણાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં સહાયા વૈ ભવિષ્યથ ॥

તતસ્ તદ્ અદ્ભુતં વાક્યં નિશમ્યૈવં સ્મ સોમપ_1
તસ્ય પ્રસાદાત્ પ્રાપ્તાઃ સ્મો દેશમ્ ઈપ્સિતમ્ અઞ્જસા ॥

એવં સુતપસા ચૈવ હવ્યકવ્યૈસ્ તથૈવ ચ
દેવો ઽસ્માભિર્ ન દૃષ્ટઃ સ કથં ત્વં દ્રષ્ટુમ્ અર્હસિ
નારાયણો મહદ્ ભૂતં વિશ્વસૃગ્ ઘવ્યકવ્યભુક્ ॥

એવમ્ એકતવાક્યેન દ્વિતત્રિતમતેન ચ
અનુનીતઃ સદસ્યૈશ્ ચ બૃહસ્પતિર્ ઉદારધીઃ
સમાનીય તતો યજ્ઞં દૈવતં સમપૂજયત્ ॥

સમાપ્તયજ્ઞો રાજાપિ પ્રજાઃ પાલિતવાન્ વસુઃ
બ્રહ્મશાપાદ્ દિવો ભ્રષ્ટઃ પ્રવિવેશ મહીં તતઃ ॥

અન્તર્ભૂમિગતશ્ ચૈવ સતતં ધર્મવત્સલઃ
નારાયણપરો ભૂત્વા નારાયણપદં જગૌ ॥

તસ્યૈવ ચ પ્રસાદેન પુનર્ એવોત્થિતસ્ તુ સઃ
મહીતલાદ્ ગતઃ સ્થાનં બ્રહ્મણઃ સમનન્તરમ્
પરાં ગતિમ્ અનુપ્રાપ્ત ઇતિ નૈષ્ઠિકમ્ અઞ્જસા ॥