નારાયણીય · અધ્યાય 12.322

સ એવમ્ ઉક્તો દ્વિપદાં વરિષ્ઠો
નારાયણેનોત્તમપુરુષેણ
જગાદ વાક્યં દ્વિપદાં વરિષ્ઠં
નારાયણં લોકહિતાધિવાસમ્

યદર્થમ્ આત્મપ્રભવેહ જન્મ
તવોત્તમં ધર્મગૃહે ચતુર્ધા
તત્ સાધ્યતાં લોકહિતાર્થમ્ અદ્ય
ગચ્છામિ દ્રષ્ટું પ્રકૃતિં તવાદ્યામ્

વેદાઃ સ્વધીતા મમ લોકનાથ
તપ્તં તપો નાનૃતમ્ ઉક્તપૂર્વમ્
પૂજાં ગુરૂણાં સતતં કરોમિ
પરસ્ય ગુહ્યં ન ચ ભિન્નપૂર્વમ્

ગુપ્તાનિ ચત્વારિ યથાગમં મે
શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સમો ઽસ્મિ નિત્યમ્
તં ચાદિદેવં સતતં પ્રપન્ન
એકાન્તભાવેન વૃણોમ્ય્ અજસ્રમ્
એભિર્ વિશેષૈઃ પરિશુદ્ધસત્ત્વઃ
કસ્માન્ ન પશ્યેયમ્ અનન્તમ્ ઈશમ્

તત્ પારમેષ્ઠ્યસ્ય વચો નિશમ્ય
નારાયણઃ સાત્વતધર્મગોપ્તા

ગચ્છેતિ તં નારદમ્ ઉક્તવાન્ સ
સંપૂજયિત્વાત્મવિધિક્રિયાભિઃ

તતો વિસૃષ્ટઃ પરમેષ્ઠિપુત્રઃ
સો ઽભ્યર્ચયિત્વા તમ્ ઋષિં પુરાણમ્
ખમ્ ઉત્પપાતોત્તમવેગયુક્તસ્
તતો ઽધિમેરૌ સહસા નિલિલ્યે

તત્રાવતસ્થે ચ મુનિર્ મુહૂર્તમ્
એકાન્તમ્ આસાદ્ય ગિરેઃ સ શૃઙ્ગે
આલોકયન્ન્ ઉત્તરપશ્ચિમેન
દદર્શ ચાત્યદ્ભુતરૂપયુક્તમ્

ક્ષીરોદધેર્ ઉત્તરતો હિ દ્વીપઃ
શ્વેતઃ સ નામ્ના પ્રથિતો વિશાલઃ
મેરોઃ સહસ્રૈઃ સ હિ યોજનાનાં
દ્વાત્રિંશતોર્ધ્વં કવિભિર્ નિરુક્તઃ

અતીન્દ્રિયાશ્ ચાનશનાશ્ ચ તત્ર
નિષ્પન્દહીનાઃ સુસુગન્ધિનશ્ ચ
શ્વેતાઃ પુમાંસો ગતસર્વપાપાશ્
ચક્ષુર્મુષઃ પાપકૃતાં નરાણામ્

વજ્રાસ્થિકાયાઃ સમમાનોન્માના
દિવ્યાન્વયરૂપાઃ શુભસારોપેતાઃ
છત્ત્રાકૃતિશીર્ષા મેઘૌઘનિનાદાઃ
સત્પુષ્કરચતુષ્કા રાજીવશતપાદાઃ

ષષ્ટ્યા દન્તૈર્ યુક્તાઃ શુક્લૈર્ અષ્ટાભિર્ દંષ્ટ્રાભિર્ યે
જિહ્વાભિર્ યે વિષ્વગ્વક્ત્રં લેલિહ્યન્તે સૂર્યપ્રખ્યમ્ ॥

ભક્ત્યા દેવં વિશ્વોત્પન્નં યસ્માત્ સર્વે લોકાઃ સૂતાઃ
વેદા ધર્મા મુનયઃ શાન્તા દેવાઃ સર્વે તસ્ય વિસર્ગાઃ ॥

અતીન્દ્રિયા નિરાહારા અનિષ્પન્દાઃ સુગન્ધિનઃ
કથં તે પુરુષા જાતાઃ કા તેષાં ગતિર્ ઉત્તમા ॥

યે વિમુક્તા ભવન્તીહ નરા ભરતસત્તમ
તેષાં લક્ષણમ્ એતદ્ ધિ યચ્ છ્વેતદ્વીપવાસિનામ્ ॥

તસ્માન્ મે સંશયં છિન્ધિ પરં કૌતૂહલં હિ મે
ત્વં હિ સર્વકથારામસ્ ત્વાં ચૈવોપાશ્રિતા વયમ્ ॥

વિસ્તીર્ણૈષા કથા રાજઞ્ શ્રુતા મે પિતૃસંનિધૌ
સૈષા તવ હિ વક્તવ્યા કથાસારો હિ સ સ્મૃતઃ ॥

રાજોપરિચરો નામ બભૂવાધિપતિર્ ભુવઃ
આખણ્ડલસખઃ ખ્યાતો ભક્તો નારાયણં હરિમ્ ॥

ધાર્મિકો નિત્યભક્તશ્ ચ પિતૄન્ નિત્યમ્ અતન્દ્રિતઃ
સામ્રાજ્યં તેન સંપ્રાપ્તં નારાયણવરાત્ પુરા ॥

સાત્વતં વિધિમ્ આસ્થાય પ્રાક્સૂર્યમુખનિઃસૃતમ્
પૂજયામ્ આસ દેવેશં તચ્છેષેણ પિતામહાન્ ॥

પિતૃશેષેણ વિપ્રાંશ્ ચ સંવિભજ્યાશ્રિતાંશ્ ચ સઃ
શેષાન્નભુક્ સત્યપરઃ સર્વભૂતેષ્વ્ અહિંસકઃ
સર્વભાવેન ભક્તઃ સ દેવદેવં જનાર્દનમ્ ॥

તસ્ય નારાયણે ભક્તિં વહતો ઽમિત્રકર્શન
એકશય્યાસનં શક્રો દત્તવાન્ દેવરાટ્ સ્વયમ્ ॥

આત્મા રાજ્યં ધનં ચૈવ કલત્રં વાહનાનિ ચ
એતદ્ ભગવતે સર્વમ્ ઇતિ તત્ પ્રેક્ષિતં સદા ॥

કામ્યનૈમિત્તિકા-જસ્રં યજ્ઞિયાઃ પરમક્રિયાઃ
સર્વાઃ સાત્વતમ્ આસ્થાય વિધિં ચક્રે સમાહિતઃ ॥

પઞ્ચરાત્રવિદો મુખ્યાસ્ તસ્ય ગેહે મહાત્મનઃ
પ્રાયણં ભગવત્પ્રોક્તં ભુઞ્જતે ચાગ્રભોજનમ્ ॥

તસ્ય પ્રશાસતો રાજ્યં ધર્મેણા-મિત્રઘાતિનઃ
નાનૃતા વાક્ સમભવન્ મનો દુષ્ટં ન ચાભવત્
ન ચ કાયેન કૃતવાન્ સ પાપં પરમ્ અણ્વ્ અપિ ॥

યે હિ તે મુનયઃ ખ્યાતાઃ સપ્ત ચિત્રશિખણ્ડિનઃ
તૈર્ એકમતિભિર્ ભૂત્વા યત્ પ્રોક્તં શાસ્ત્રમ્ ઉત્તમમ્ ॥

મરીચિર્ અત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ
વસિષ્ઠશ્ ચ મહાતેજા એતે ચિત્રશિખણ્ડિનઃ ॥

સપ્ત પ્રકૃતયો હ્ય્ એતાસ્ તથા સ્વાયંભુવો ઽષ્ટમઃ
એતાભિર્ ધાર્યતે લોકસ્ તાભ્યઃ શાસ્ત્રં વિનિઃસૃતમ્ ॥

એકાગ્રમનસો દાન્તા મુનયઃ સંયમે રતાઃ

ઇદં શ્રેય ઇદં બ્રહ્મ ઇદં હિતમ્ અનુત્તમમ્
લોકાન્ સંચિન્ત્ય મનસા તતઃ શાસ્ત્રં પ્રચક્રિરે ॥

તત્ર ધર્માર્થકામા હિ મોક્ષઃ પશ્ચાચ્ ચ કીર્તિતઃ
મર્યાદા વિવિધાશ્ ચૈવ દિવિ ભૂમૌ ચ સંસ્થિતાઃ ॥

આરાધ્ય તપસા દેવં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં વૈ સર્વે તે ઋષિભિઃ સહ ॥

નારાયણાનુશાસ્તા હિ તદા દેવી સરસ્વતી
વિવેશ તાન્ ઋષીન્ સર્વાંલ્ લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

તતઃ પ્રવર્તિતા સમ્યક્ તપોવિદ્ભિર્ દ્વિજાતિભિઃ
શબ્દે ચાર્થે ચ હેતૌ ચ એષા પ્રથમસર્ગજા ॥

આદાવ્ એવ હિ તચ્ છાસ્ત્રમ્ ઓંકારસ્વરભૂષિતમ્
ઋષિભિર્ ભાવિતં તત્ર યત્ર કારુણિકો હ્ય્ અસૌ ॥

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્ અનિર્દિષ્ટશરીરગઃ_1
ઋષીન્ ઉવાચ તાન્ સર્વાન્ અદૃશ્યઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

કૃતં શતસહસ્રં હિ શ્લોકાનામ્ ઇદમ્ ઉત્તમમ્
લોકતન્ત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય યસ્માદ્ ધર્મઃ પ્રવર્તતે ॥

પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ યોનિર્ એતદ્ ભવિષ્યતિ
ઋગ્યજુઃસામભિર્ જુષ્ટમ્ અથર્વાઙ્ગિરસૈસ્ તથા ॥

તથાપ્રમાણં હિ મયા કૃતો બ્રહ્મા પ્રસાદજઃ
રુદ્રશ્ ચ ક્રોધજો વિપ્રા યૂયં પ્રકૃતયસ્ તથા ॥

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વાયુર્ ભૂમિર્ આપો ઽગ્નિર્ એવ ચ
સર્વે ચ નક્ષત્રગણા યચ્ ચ ભૂતાભિશબ્દિતમ્ ॥

અધિકારેષુ વર્તન્તે યથાસ્વમ્ બ્રહ્મવાદિનઃ
સર્વે પ્રમાણં હિ યથા તથૈતચ્ છાસ્ત્રમ્ ઉત્તમમ્ ॥

ભવિષ્યતિ પ્રમાણં વૈ એતન્ મદનુશાસનમ્
અસ્માત્ પ્રવક્ષ્યતે ધર્માન્ મનુઃ સ્વાયંભુવઃ સ્વયમ્ ॥

ઉશના બૃહસ્પતિશ્ ચૈવ યદોત્પન્નૌ ભવિષ્યતઃ
તદા પ્રવક્ષ્યતઃ શાસ્ત્રં યુષ્મન્મતિભિર્ ઉદ્ધૃતમ્ ॥

સ્વાયંભુવેષુ ધર્મેષુ શાસ્ત્રે ચોશનસા કૃતે
બૃહસ્પતિમતે_1 ચૈવ લોકેષુ પ્રવિચારિતે ॥

યુષ્મત્કૃતમ્ ઇદં શાસ્ત્રં પ્રજાપાલો વસુસ્ તતઃ
બૃહસ્પતિસકાશાદ્ વૈ પ્રાપ્સ્યતે દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સ હિ મદ્ભાવિતો રાજા મદ્ભક્તશ્ ચ ભવિષ્યતિ
તેન શાસ્ત્રેણ લોકેષુ ક્રિયાઃ સર્વાઃ કરિષ્યતિ ॥

એતદ્ ધિ સર્વશાસ્ત્રાણાં શાસ્ત્રમ્ ઉત્તમસંજ્ઞિતમ્
એતદ્ અર્થ્યં ચ ધર્મ્યં ચ યશસ્યં ચૈતદ્ ઉત્તમમ્ ॥

અસ્ય પ્રવર્તનાચ્ ચૈવ પ્રજાવન્તો ભવિષ્યથ
સ ચ રાજા શ્રિયા યુક્તો ભવિષ્યતિ મહાન્ વસુઃ ॥

સંસ્થિતે તુ નૃપે_2 તસ્મિઞ્ શાસ્ત્રમ્ એતત્ સનાતનમ્
અન્તર્ ધાસ્યતિ તત્ સત્યમ્ એતદ્ વઃ કથિતં મયા ॥

એતાવદ્ ઉક્ત્વા વચનમ્ અદૃશ્યઃ પુરુષોત્તમઃ
વિસૃજ્ય તાન્ ઋષીન્ સર્વાન્ કામપિ પ્રસ્થિતો દિશમ્ ॥

તતસ્ તે લોકપિતરઃ સર્વલોકાર્થચિન્તકાઃ
પ્રાવર્તયન્ત તચ્ છાસ્ત્રં ધર્મયોનિં સનાતનમ્ ॥

ઉત્પન્ને આઙ્ગિરસે ચૈવ યુગે પ્રથમકલ્પિતે
સાઙ્ગોપનિષદં શાસ્ત્રં સ્થાપયિત્વા બૃહસ્પતૌ ॥

જગ્મુર્ યથેપ્સિતં દેશં તપસે કૃતનિશ્ચયાઃ
ધારણાત્ સર્વલોકાનાં સર્વધર્મપ્રવર્તકાઃ ॥