નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 50

વાલિના કૃતવૈરો ઽથ દુર્ગવર્તી હરીશ્વરઃ
સુગ્રીવો દૃષ્ટવાન્ દૂરાદ્ દૃષ્ટ્વાહ પવનાત્મજમ્ ॥

કસ્યેમૌ સુધનુઃપાણી ચીરવલ્કલધારિણૌ
પશ્યન્તૌ સરસીં દિવ્યાં પદ્મોત્પલસમાવૃતામ્ ॥

નાનારૂપધરાવ્ એતૌ તાપસં વેષમ્ આસ્થિતૌ
વાલિદૂતાવ્ ઇહ પ્રાપ્તાવ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય સૂર્યજઃ ॥

ઉત્પપાત ભયત્રસ્તઃ ઋષ્યમૂકાદ્ વનાન્તરમ્
વાનરૈઃ સહિતઃ સર્વૈર્ અગસ્ત્યાશ્રમમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તત્ર સ્થિત્વા સ સુગ્રીવઃ પ્રાહ વાયુસુતં પુનઃ
હનૂમન્ પૃચ્છ શીઘ્રં ત્વં ગચ્છ તાપસવેષધૃક્ ॥

કૌ હિ કસ્ય સુતૌ જાતૌ કિમર્થં તત્ર સંસ્થિતૌ
જ્ઞાત્વા સત્યં મમ બ્રૂહિ વાયુપુત્ર મહામતે ॥

ઇત્યુક્તો હનુમાન્ ગત્વા પમ્પાતટમ્ અનુત્તમમ્
બિક્ષુરૂપી સ તં પ્રાહ રામં ભ્રાત્રા સમન્વિતમ્ ॥

કો ભવાન્ ઇહ સંપ્રાપ્તસ્ તથ્યં બ્રૂહિ મહામતે
અરણ્યે નિર્જને ઘોરે કુતસ્ ત્વં કિં પ્રયોજનમ્ ॥

એવં વદન્તં તં પ્રાહ લક્ષ્મણો ભ્રાતુર્ આજ્ઞયા
પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધ ત્વં રામવૃત્તાન્તમ્ આદિતઃ ॥

રાજા દશરથો નામ બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતઃ
તસ્ય પુત્રો મહાબુદ્ધે રામો જ્યેષ્ઠો મમાગ્રજઃ ॥

અસ્યાભિષેક આરબ્ધઃ કૈકેય્યા તુ નિવારિતઃ
પિતુર્ આજ્ઞામ્ અયં કુર્વન્ રામો ભ્રાતા મમાગ્રજઃ ॥

મયા સહ વિનિષ્ક્રમ્ય સીતયા સહ ભાર્યયા
પ્રવિષ્ટો દણ્ડકારણ્યં નાનામુનિસમાકુલમ્ ॥

જનસ્થાને નિવસતો રામસ્યાસ્ય મહાત્મનઃ
ભાર્યા સીતા તત્ર વને કેનાપિ પાપ્મના હૃતા ॥

સીતામ્ અન્વેષયન્ વીરો રામઃ કમલલોચનઃ
ઇહાયાતસ્ ત્વયા દૃષ્ટ ઇતિ વૃત્તાન્તમ્ ઈરિતમ્ ॥

શ્રુત્વા તતો વચસ્ તસ્ય લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ
અવ્યઞ્જિતાત્મા વિશ્વાસાદ્ *ધનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ ॥

ત્વં મે સ્વામી ઇતિ વદન્ રામં રઘુપતિં તદા
આશ્વાસ્યાનીય સુગ્રીવં તયોઃ સખ્યમ્ અકારયત્ ॥

શિરસ્ય્ આરોપ્ય પાદાબ્જં રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ
સુગ્રીવો વાનરેન્દ્રસ્ તુ ઉવાચ મધુરાક્ષરમ્ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર ત્વં મે સ્વામી ન સંશયઃ
અહં તુ તવ ભૃત્યશ્ ચ વાનરૈઃ સહિતઃ પ્રભો ॥

ત્વચ્છત્રુર્ મમ શત્રુઃ સ્યાદ્ અદ્યપ્રભૃતિ રાઘવ
મિત્રં તે મમ સન્મિત્રં ત્વદ્દુઃખં તન્ મમાપિ ચ ॥

ત્વત્પ્રીતિર્ એવ મત્પ્રીતિર્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુનર્ આહ તમ્
વાલી નામ મમ જ્યેષ્ઠો મહાબલપરાક્રમઃ ॥

ભાર્યાપહારી દુષ્ટાત્મા મદનાસક્તમાનસઃ
ત્વામ્ ઋતે પુરુષવ્યાઘ્ર નાસ્તિ હન્તાદ્ય વાલિનમ્ ॥

યુગપત્ સપ્તતાલાંસ્ તુ તરૂન્ યો વૈ વધિષ્યતિ
સ તં વધિષ્યતીત્ય્ ઉક્તં પુરાણજ્ઞૈર્ નૃપાત્મજ ॥

તત્પ્રિયાર્થં હિ રામો ઽપિ શ્રીમાંશ્ છિત્ત્વા મહાતરૂન્
અર્ધાકૃષ્ટેન બાણેન યુગપદ્ રઘુનન્દનઃ ॥

વિદ્ધ્વા મહાતરૂન્ રામઃ સુગ્રીવં પ્રાહ પાર્થિવમ્
વાલિના ગચ્છ યુધ્યસ્વ કૃતચિહ્નો રવેઃ સુત ॥

ઇત્યુક્તઃ કૃતચિહ્નો ઽયં યુદ્ધં ચક્રે ઽથ વાલિના
રામો ઽપિ તત્ર ગત્વાથ શરેણૈકેન વાલિનમ્ ॥

વિવ્યાધ વીર્યવાન્ વાલી પપાત ચ મમાર ચ
વિત્રસ્તં વાલિપુત્રં તુ અઙ્ગદં વિનયાન્વિતમ્ ॥

રણશૌણ્ડં યૌવરાજ્યે નિયુક્ત્વા રાઘવસ્ તદા
તાં ચ તારાં તથા દત્ત્વા રામશ્ ચ રવિસૂનવે ॥

સુગ્રીવં પ્રાહ ધર્માત્મા રામઃ કમલલોચનઃ
રાજ્યમ્ અન્વેષય સ્વં ત્વં કપીનાં પુનર્ આવ્રજ ॥

ત્વં સીતાન્વેષણે યત્નં કુરુ શીઘ્રં હરીશ્વર
ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ સુગ્રીવો રામં લક્ષ્મણસંયુતમ્ ॥

પ્રાવૃટ્કાલો મહાન્ પ્રાપ્તઃ સાંપ્રતં રઘુનન્દન
વાનરાણાં ગતિર્ નાસ્તિ વને વર્ષતિ વાસવે ॥

ગતે તસ્મિંસ્ તુ રાજેન્દ્ર પ્રાપ્તે શરદિ નિર્મલે
ચારાન્ સંપ્રેષયિષ્યામિ વાનરાન્ દિક્ષુ રાઘવ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રામચન્દ્રં સ તં પ્રણમ્ય કપીશ્વરઃ
પમ્પાપુરં પ્રવિશ્યાથ રેમે તારાસમન્વિતઃ ॥

રામો ઽપિ વિધિવદ્ ભ્રાત્રા શૈલસાનૌ મહાવને
નિવાસં કૃતવાન્ શૈલે નીલકણ્ઠે મહામતિઃ ॥

પ્રાવૃટ્કાલે ગતે કૃચ્છ્રાત્ પ્રાપ્તે શરદિ રાઘવઃ
સીતાવિયોગાદ્ વ્યથિતઃ સૌમિત્રિં પ્રાહ લક્ષ્મણમ્ ॥

ઉલ્લઙ્ઘિતસ્ તુ સમયઃ સુગ્રીવેણ તતો રુષા
લક્ષ્મણં પ્રાહ કાકુત્સ્થો ભ્રાતરં ભ્રાતૃવત્સલઃ ॥

ગચ્છ લક્ષ્મણ દુષ્ટો ઽસૌ નાગતઃ કપિનાયકઃ
ગતે તુ વર્ષાકાલે ઽહં આગમિષ્યામિ તે ઽન્તિકમ્ ॥

અનેકૈર્ વાનરૈઃ સાર્ધમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાસૌ તદા ગતઃ
તત્ર ગચ્છ ત્વરાયુક્તો યત્રાસ્તે કપિનાયકઃ ॥

તં દુષ્ટં અગ્રતઃ કૃત્વા હરિસેનાસમન્વિતમ્
રમન્તં તારયા સાર્ધં શીઘ્રમ્ આનય માં પ્રતિ ॥

નાત્રાગચ્છતિ સુગ્રીવો યદ્ય્ અસૌ પ્રાપ્તભૂતિકઃ
તદા ત્વયૈવં વક્તવ્યઃ સુગ્રીવો ઽનૃતભાષકઃ ॥

વાલિહન્તા શરો દુષ્ટ કરે મે ઽદ્યાપિ તિષ્ઠતિ
સ્મૃત્વૈતદ્ આચર કપે રામવાક્યં હિતં તવ ॥

ઇત્યુક્તસ્ તુ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા રામં નત્વા ચ લક્ષ્મણઃ
પમ્પાપુરં જગામાથ સુગ્રીવો યત્ર તિષ્ઠતિ
દૃષ્ટ્વા સ તત્ર સુગ્રીવં કપિરાજં બભાષ વૈ ॥

તારાભોગવિષક્તસ્ ત્વં રામકાર્યપરાઙ્મુખઃ
કિં ત્વયા વિસ્મૃતં સર્વં રામાગ્રે સમયં કૃતમ્ ॥

સીતામ્ અન્વિષ્ય દાસ્યામિ યત્ર ક્વાપીતિ દુર્મતે
હત્વા તુ વાલિનં રાજ્યં યેન દત્તં પુરા તવ ॥

ત્વામ્ ઋતે કો ઽવમન્યેત કપીન્દ્ર પાપચેતસ
પ્રતિશ્રુત્ય ચ રામસ્ય ભાર્યાહીનસ્ય ભૂપતે ॥

સાહાય્યં તે કરોમીતિ દેવાગ્નિજલસંનિધૌ
યે યે ચ શત્રવો રાજંસ્ તે તે ચ મમ શત્રવઃ ॥

મિત્રાણિ યાનિ તે દેવ તાનિ મિત્રાણિ મે સદા
સીતામ્ અન્વેષિતું રાજન્ વાનરૈર્ બહુભિર્ વૃતઃ ॥

સત્યં યાસ્યામિ તે પાર્શ્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કો ઽન્યથાકરોત્
ત્વામ્ ઋતે પાપિનં દુષ્ટં રામદેવસ્ય સંનિધૌ ॥

કારયિત્વા તુ તેનૈવં સ્વકાર્યં દુષ્ટવાનર
ઋષીણાં સત્યવદ્ વાક્યં ત્વયિ દૃષ્ટં મયાધુના ॥

સર્વસ્ય હિ કૃતાર્થસ્ય મતિર્ અન્યા પ્રવર્તતે
વત્સઃ ક્ષીરક્ષયં દૃષ્ટ્વા પરિત્યજતિ માતરમ્ ॥

જનવૃત્તવિદાં લોકે સર્વજ્ઞાનાં મહાત્મનામ્
ન તં પશ્યામિ લોકે ઽસ્મિન્ કૃતં પ્રતિકરોતિ યઃ ॥

શાસ્ત્રેષુ નિષ્કૃતિર્ દૃષ્ટા મહાપાતકિનામ્ અપિ
કૃતઘ્નસ્ય કપે દુષ્ટ ન દૃષ્ટા નિષ્કૃતિઃ પુરા ॥

કૃતઘ્નતા ન કાર્યા તે ત્વત્કૃતં સમયં સ્મર
એહ્ય્ એહ્ય્ આગચ્છ શરણં કકુત્સ્થં હિતપાલકમ્ ॥

યદિ નાયાસિ ચ કપે રામવાક્યમ્ ઇદં શૃણુ
નયિષે મૃત્યુસદનં સુગ્રીવં વાલિનં યથા ॥

સ શરો વિદ્યતે ઽસ્માકં યેન વાલી હતઃ કપિઃ
લક્ષ્મણેનૈવમ્ ઉક્તો ઽસૌ સુગ્રીવઃ કપિનાયકઃ ॥

નિર્ગત્ય તુ નમશ્ ચક્રે લક્ષ્મણં મન્ત્રિણોદિતઃ
ઉવાચ ચ મહાત્માનં લક્ષ્મણં વાનરાધિપઃ ॥

અજ્ઞાનકૃતપાપાનામ્ અસ્માકં ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ
સમયઃ કૃતો મયા રાજ્ઞા રામેણામિતતેજસા ॥

યસ્ તદાનીં મહાભાગ તમ્ અદ્યાપિ ન લઙ્ઘયે
યાસ્યામિ નિખિલૈર્ અદ્ય કપિભિર્ નૃપનન્દન ॥

ત્વયા સહ મહાવીર રામપાર્શ્વં ન સંશયઃ
માં દૃષ્ટ્વા તત્ર કાકુત્સ્થો યદ્ વક્ષ્યતિ ચ માં પ્રતિ ॥

તત્ સર્વં શિરસા ગૃહ્ય કરિષ્યામિ ન સંશયઃ
સન્તિ મે હરયઃ શૂરાઃ સીતાન્વેષણકર્મણિ ॥

તાન્ય્ અહં પ્રેષયિષ્યામિ દિક્ષુ સર્વાસુ પાર્થિવ
ઇત્યુક્તઃ કપિરાજેન સુગ્રીવેણ સ લક્ષ્મણઃ ॥

એહિ શીઘ્રં ગમિષ્યામો રામપાર્શ્વમ્ ઇતો ઽધુના
સેના ચાહૂયતાં વીર ઋક્ષાણાં હરિણામ્ અપિ ॥

યાં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમ્ અબહ્યેતિ રાઘવસ્ તે મહામતે
ઇત્યુક્તો લક્ષ્મણેનાથ સુગ્રીવઃ સ તુ વીર્યવાન્ ॥

પાર્શ્વસ્થં યુવરાજાનમ્ અઙ્ગદં સંજ્ઞયાબ્રવીત્
સો ઽપિ નિર્ગત્ય સેનાનીમ્ આહ સેનાપતિં તદા ॥

તેનાહૂતાઃ સમાગત્ય ઋક્ષવાનરકોટયઃ
ગુહાસ્થાશ્ ચ ગિરિસ્થાશ્ ચ વૃક્ષસ્થાશ્ ચૈવ વાનરાઃ ॥

તૈઃ સાર્ધં પર્વતાકારૈર્ વાનરૈર્ ભીમવિક્રમૈઃ
સુગ્રીવઃ શીઘ્રમ્ આગત્ય વવન્દે રાઘવં તદા ॥

લક્ષ્મણો ઽપિ નમસ્કૃત્ય રામં ભ્રાતરમ્ અબ્રવીત્
પ્રસાદં કુરુ સુગ્રીવે વિનીતે ચાધુના નૃપ ॥

ઇત્યુક્તો રાઘવસ્ તેન ભ્રાતા સુગ્રીવમ્ અબ્રવીત્
આગચ્છાત્ર મહાવીર સુગ્રીવ કુશલં તવ ॥

શ્રુત્વેત્થં રામવચનં પ્રસન્નં ચ નરાધિપમ્
શિરસ્ય્ અઞ્જલિમ્ આધાય સુગ્રીવો રામમ્ અબ્રવીત્ ॥

તદા મે કુશલં રાજન્ સીતાદેવી તવ પ્રભો
અન્વિષ્ય તુ યદા દત્તા મયા ભવતિ નાન્યથા ॥

ઇત્યુક્તે વચને તેન હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
નત્વા રામં બભાષૈનં સુગ્રીવં કપિનાયકમ્ ॥

શૃણુ સુગ્રીવ મે વાક્યં રાજાયં દુઃખિતો ભૃશમ્
સીતાવિયોગેન ચ સદા નાશ્નાતિ ચ ફલાદિકમ્ ॥

અસ્ય દુઃખેન સતતં લક્ષ્મણો ઽયં સુદુઃખિતઃ
એતયોર્ અત્ર યાવસ્થા તાં શ્રુત્વા ભરતો ઽનુજઃ ॥

દુઃખી ભવતિ તદ્દુઃખાદ્ દુઃખં પ્રાપ્નોતિ તજ્જનઃ
યત એવમ્ અતો રાજન્ સીતાન્વેષનમ્ આચર ॥

ઇત્યુક્તે વચને તત્ર વાયુપુત્રેણ ધીમતા
જામ્બવાન્ અતિતેજસ્વી નત્વા રામં પુરઃસ્થિતઃ ॥

સ પ્રાહ કપિરાજં તં નીતિમાન્ નીતિમદ્ વચઃ
યદ્ ઉક્તં વાયુપુત્રેણ તત્ તથેત્ય્ અવગચ્છ ભોઃ ॥

યત્ર ક્વાપિ સ્થિતા સીતા રામભાર્યા યશસ્વિની
પતિવ્રતા મહાભાગા વૈદેહી જનકાત્મજા ॥

અદ્યાપિ વૃત્તસંપન્ના ઇતિ મે મનસિ સ્થિતમ્
ન હિ કલ્યાણચિત્તાયાઃ સીતાયાઃ કેનચિદ્ ભુવિ ॥

પરાભવો ઽસ્તિ સુગ્રીવ પ્રેષયાદ્યૈવ વાનરાન્
ઇત્યુક્તસ્ તેન સુગ્રીવઃ પ્રીતાત્મા કપિનાયકઃ ॥

પશ્ચિમાયાં દિશિ તદા પ્રેષયામ્ અસ તાન્ કપીન્
અન્વેષ્ટું રામભાર્યાં તાં મહાબલપરાક્રમઃ ॥

ઉત્તરસ્યાં દિશિ તદા નિયુતાન્ વાનરાન્ અસૌ
પ્રેષયામ્_અસ ધર્માત્મા સીતાન્વેષણકર્મણિ ॥

પૂર્વાસ્યાં દિશિ કપીંશ્ ચ કપિરાજઃ પ્રતાપવાન્
પ્રેષયામ્_અસ રામસ્ય સુભારાન્વેષણાય વૈ ॥

ઇતિ તાન્ પ્રેષયામ્_અસ વાનરાન્ વાનરાધિપઃ
સુગ્રીવો વાલિપુત્રં તમ્ અઙ્ગદં પ્રાહ બુદ્ધિમાન્ ॥

ત્વં ગચ્છ દક્ષિણં દેશં સીતાન્વેષણકર્મણિ
જામ્બવાંશ્ ચ હનૂમાંશ્ ચ મૈન્દો દ્વિવિદ એવ ચ ॥

નીલાદ્યાશ્ ચૈવ હરયો મહાબલપરાક્રમાઃ
અનુયાસ્યન્તિ ગચ્છન્તં ત્વામ્ અદ્ય મમ શાસનાત્ ॥

અચિરાદ્ એવ યૂયં તાં દૃષ્ટ્વા સીતાં યશસ્વિનીમ્
સ્થાનતો રૂપતશ્ ચૈવ શીલતશ્ ચ વિશેષતઃ ॥

કેન નીતા ચ કુત્રાસ્તે જ્ઞાત્વાત્રાગચ્છ પુત્રક
ઇત્યુક્તઃ કપિરાજેન પિતૃવ્યેણ મહાત્મના ॥

અઙ્ગદસ્ તૂર્ણમ્ ઉત્થાય તસ્યાજ્ઞાં શિરસા દધે
ઇત્યુક્તે દૂરતઃ સ્થાપ્ય વાનરાન્ અથ જામ્બવાન્ ॥

રામં ચ લક્ષ્મણં ચૈવ સુગ્રીવં મારુતાત્મજમ્
એકતઃ સ્થાપ્ય તાન્ આહ નીતિમાન્ નીતિમદ્ વચઃ ॥

શ્રૂયતાં વચનં મે ઽદ્ય સીતાન્વેષણકર્મણિ
શ્રુત્વા ચ તદ્ ગૃહાણ ત્વં રોચતે યન્ નૃપાત્મજ ॥

રાવણેન જનસ્થાનાન્ નીયમાના તપસ્વિની
જટાયુષા તુ સા દૃષ્ટ્વા શક્ત્યા યુદ્ધં પ્રકુર્વતા ॥

ભૂષણાનિ ચ દૃષ્ટાનિ તયા ક્ષિપ્તાનિ તેન વૈ
તાન્ય્ અસ્માભિઃ પ્રદૃષ્ટાનિ સુગ્રીવાયાર્પિતાનિ ચ ॥

જટાયુવાક્યાદ્ રાજેન્દ્ર સત્યમ્ ઇત્ય્ અવધારય
એતસ્માત્ કારણાત્ સીતા નીતા તેનૈવ રક્ષસા ॥

રાવણેન મહાબાહો લઙ્કાયાં વર્તતે તુ સા
ત્વાં સ્મરન્તી તુ તત્રસ્થા ત્વદ્દુઃખેન સુદુઃખિતા ॥

રક્ષન્તી યત્નતો વૃત્તં તત્રાપિ જનકાત્મજા
ત્વદ્ધ્યાનેનૈવ સ્વાન્ પ્રાણાન્ ધારયન્તી શુભાનના ॥

સ્થિતા પ્રાયેણ તે દેવી સીતા દુઃખપરાયણા
હિતમ્ એવ ચ તે રાજન્ન્ ઉદધેર્ લઙ્ઘને ક્ષમમ્ ॥

વાયુપુત્રં હનૂમન્તં ત્વમ્ અત્રાદેષ્ટુમ્ અર્હસિ
ત્વં ચાપ્ય્ અર્હસિ સુગ્રીવ પ્રેષિતું મારુતાત્મજમ્ ॥

તમ્ ઋતે સાગરં ગન્તું વાનરાણાં ન વિદ્યતે
બલં કસ્યાપિ વા વીર ઇતિ મે મનસિ સ્થિતમ્ ॥

ક્રિયતાં મદ્વચઃ ક્ષિપ્રં હિતં પથ્યં ચ નઃ સદા
ઉક્તે જામ્બવતૈવં તુ નીતિસ્વલ્પાક્ષરાન્વિતે ॥

વાક્યે વાનરરાજો ઽસૌ શીઘ્રમ્ ઉત્થાય ચાસનાત્
વાયુપુત્રસમીપં તુ તં ગત્વા વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

શૃણુ મદ્વચનં વીર હનુમન્ મારુતાત્મજ
અયમ્ ઇક્ષ્વાકુતિલકો રાજા રામઃ પ્રતાપવાન્ ॥

પિતુર્ આદેશમ્ આદાય ભ્રાતૃભાર્યાસમન્વિતઃ
પ્રવિષ્ટો દણ્ડકારણ્યં સાક્ષાદ્ ધર્મપરાયણઃ ॥

સર્વાત્મા સર્વલોકેશો વિષ્ણુર્ માનુષરૂપવાન્
અસ્ય ભાર્યા હૃતા તેન દુષ્ટેનાપિ દુરાત્મના ॥

તદ્વિયોગજદુઃખાર્તો વિચિન્વંસ્ તાં વને વને
ત્વયા દૃષ્ટો નૃપઃ પૂર્વમ્ અયં વીરઃ પ્રતાપવાન્ ॥

એતેન સહ સંગમ્ય સમયં ચાપિ કારિતમ્
અનેન નિહતઃ શત્રુર્ મમ વાલિર્ મહાબલઃ ॥

અસ્ય પ્રસાદેન કપે રાજ્યં પ્રાપ્તં મયાધુના
મયા ચ તત્ પર્તિજ્ઞાતમ્ અસ્ય સાહાય્યકર્મણિ ॥

તત્ સત્યં કર્તુમ્ ઇચ્છામિ ત્વદ્બલાન્ મારુતાત્મજ
ઉત્તીર્ય સાગરં વીર દૃષ્ટ્વા સીતામ્ અનિન્દિતામ્ ॥

ભૂયસ્ તર્તું બલં નાસ્તિ વાનરાણાં ત્વયા વિના
અતસ્ ત્વમ્ એવ જાનાસિ સ્વામિકાર્યં મહામતે ॥

બલવાન્ નીતિમાંશ્ ચૈવ દક્ષસ્ ત્વં દૌત્યકર્મણિ
તેનૈવમ્ ઉક્તો હનુમાન્ સુગ્રીવેણ મહાત્મના ॥

સ્વામિનો ઽર્થં ન કિં કુર્યામ્ ઈદૃશં કિં નુ ભાષસે
ઇત્યુક્તો વાયુપુત્રેણ રામસ્ તં પુરતઃ સ્થિતમ્ ॥

પ્રાહ વાક્યં મહાબાહુર્ બાષ્પસંપૂર્ણલોચનઃ
સીતાં સ્મૃત્વા સુદુઃખાર્તઃ કાલયુક્તમ્ અમિત્રજિત્ ॥

ત્વયિ ભારં સમારોપ્ય સમુદ્રતરણાદિકમ્
સુગ્રીવઃ સ્થાપ્યતે હ્ય્ અત્ર મયા સાર્ધં મહામતે ॥

હનૂમંસ્ તત્ર ગચ્છ ત્વં મત્પ્રીત્યૈ કૃતનિશ્ચયઃ
જ્ઞાતીનાં ચ તથા પ્રીત્યૈ સુગ્રીવસ્ય વિશેષતઃ ॥

પ્રાયેણ રક્ષસા નીતા ભાર્યા મે જનકાત્મજા
તત્ર ગચ્છ મહાવીર યત્ર સીતા વ્યવસ્થિતા ॥

યદિ પૃચ્છતિ સાદૃશ્યં મદાકારમ્ અશેષતઃ
અતો નિરીક્ષ્ય માં ભૂયો લક્ષ્મણં ચ મમાનુજમ્ ॥

જ્ઞાત્વા સર્વાઙ્ગગં લક્ષ્મ સકલં ચાવયોર્ ઇહ
નાન્યથા વિશ્વસેત્ સીતા ઇતિ મે મનસિ સ્થિતમ્ ॥

ઇત્યુક્તો રામદેવેન પ્રભઞ્જનસુતો બલી
ઉત્થાય તત્પુરઃ સ્થિત્વા કૃતાઞ્જલિર્ ઉવાચ તમ્ ॥

જાનામિ લક્ષણં સર્વં યુવયોસ્ તુ વિશેષતઃ
ગચ્છામિ કપિભિઃ સાર્ધં ત્વં શોકં મા કુરુષ્વ વૈ ॥

અન્યચ્ ચ દેહ્ય્ અભિજ્ઞાનં વિશ્વાસો યેન મે ભવેત્
સીતાયાસ્ તવ દેવ્યાસ્ તુ રાજન્ રાજીવલોચન ॥

ઇત્યુક્તો વાયુપુત્રેણ રામઃ કમલલોચનઃ
અઙ્ગુલીયકમ્ ઉન્મુચ્ય દત્તવાન્ રામચિહ્નિતમ્ ॥

તદ્ ગૃહીત્વા તદા સો ઽપિ હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય લક્ષ્મણં ચ કપીશ્વરમ્ ॥

નત્વા તતો જગામાશુ હનૂમાન્ અઞ્જનીસુતઃ
સુગ્રીવો ઽપિ ચ તાઞ્ છ્રુત્વા વાનરાન્ ગન્તુમ્ ઉદ્યતાન્ ॥

આજ્ઞેયાન્ આજ્ઞાપયતિ વાનરાન્ બલદર્પિતાન્
શૃણ્વન્તુ વાનરાઃ સર્વે શાસનં મમ ભાષિતમ્ ॥

વિલમ્બનં ન કર્તવ્યં યુષ્માભિઃ પર્વતાદિષુ
દ્રુતં ગત્વા તુ તાં વીક્ષ્ય આગન્તવ્યમ્ અનિન્દિતામ્ ॥

રામપત્નીં મહાભાગાં સ્થાસ્યે ઽહં રામસંનિધૌ
કર્તનં વા કરિષ્યામિ અન્યથા કઋનનાસયોઃ ॥

એવં તાન્ પ્રેષયિત્વા તુ આજ્ઞાપૂર્વં કપીશ્વરઃ
અથ તે વાનરા યાતાઃ પશ્ચિમાદિષુ દિક્ષુ વૈ ॥

તે સાનુષુ સમસ્તેષુ ગિરીણામ્ અપિ મૂર્ધસુ
નદીતીરેષુ સર્વેષુ મુનીનામ્ આશ્રમેષુ ચ ॥

કન્દરેષુ ચ સર્વેષુ વનેષૂપવનેષુ ચ
વૃક્ષેષુ વૃક્ષગુલ્મેષુ ગુહાસુ ચ શિલાસુ ચ ॥

સહ્યપર્વતપાર્શ્વેષુ વિન્ધ્યસાગરપાર્શ્વયોઃ
હિમવત્ય્ અપિ શૈલે ચ તથા કિંપુરુષાદિષુ ॥

મનુદેશેષુ સર્વેષુ સપ્તપાતાલકેષુ ચ
મધ્યદેશેષુ સર્વેષુ કશ્મીરેષુ મહાબલાઃ ॥

પૂર્વદેશેષુ સર્વેષુ કામરૂપેષુ કોશલે
તીર્થસ્થાનેષુ સર્વેષુ સપ્તકોઙ્કણકેષુ ચ ॥

યત્ર તત્રૈવ તે સીતામ્ અદૃષ્ટ્વા પુનર્ આગતાઃ
આગત્ય તે નમસ્કૃત્ય રામલક્ષ્મણપાદયોઃ ॥

સુગ્રીવં ચ વિશેષેણ નાસ્માભિઃ કમલેક્ષણા
દૃષ્ટા સીતા મહાભાગેત્ય્ ઉક્ત્વા તાંસ્ તત્ર તસ્થિરે ॥

તતસ્ તં દુઃખિતં પ્રાહ રામદેવં કપીશ્વરઃ
સીતા દક્ષિણદિગ્ભાગે સ્થિતા દ્રષ્ટું વને નૃપ ॥

શક્યા વાનરસિંહેન વાયુપુત્રેણ ધીમતા
દૃષ્ટ્વા સીતામ્ ઇહાયાતિ હનૂમાન્ નાત્ર સંશયઃ ॥

સ્થિરો ભવ મહાબાહો રામ સત્યમ્ ઇદં વચઃ
લક્ષ્મણો ઽપ્ય્ આહ શકુનં તત્ર વાક્યમ્ ઇદં તદા ॥

સર્વથા દૃષ્ટસીતસ્ તુ હનુમાન્ આગમિષ્યતિ
ઇત્ય્ આશ્વાસ્ય સ્થિતૌ તત્ર રામં સુગ્રીવલક્ષ્મણૌ ॥

અથાઙ્ગદં પુરસ્કૃત્ય યે ગતા વાનરોત્તમાઃ
યત્નાદ્ અન્વેષનાર્થાય રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્ ॥

અદૃષ્ટ્વા શ્રમમ્ આપન્નાઃ કૃચ્છ્રભૂતાસ્ તદા વને
ભક્ષણેન વિહીનાસ્ તે ક્ષુધયા ચ પ્રપીડિતાઃ ॥

ભ્રમદ્ભિર્ ગહને ઽરણ્યે ક્વાપિ દૃષ્ટા ચ સુપ્રભા
ગુહાનિવાસિની સિદ્ધા ઋસિપત્ની હ્ય્ અનિન્દિતા ॥

સા ચ તાન્ આગતાન્ દૃષ્ટ્વા સ્વાશ્રમં પ્રતિ વાનરાન્
આગતાઃ કસ્ય યૂયં તુ કુતઃ કિં નુ પ્રયોજનમ્ ॥

ઇત્યુક્તે જામ્બવાન્ આહ તાં સિદ્ધાં સુમહામતિઃ
સુગ્રીવસ્ય વયં ભૃત્યા આગતા હ્ય્ અત્ર શોભને ॥

રામભાર્યાર્થમ્ અનઘે સીતાન્વેષણકર્મણિ
કાંદિગ્ભૂતા નિરાહારા અદૃષ્ટ્વા જનકાત્મજામ્ ॥

ઇત્યુક્તે જામ્બવત્ય્ અત્ર પુનસ્ તાન્ આહ સા શુભા
જાનામિ રામં સીતાં ચ લક્ષ્મણં ચ કપીશ્વરમ્ ॥

ભુઞ્જીધ્વમ્ અત્ર મે દત્તમ્ આહારં ચ કપીશ્વરાઃ
રામકાર્યાગતાસ્ ત્વ્ અત્ર યૂયં રામસમા મમ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચામૃતં તેષાં યોગાદ્ દત્ત્વા તપસ્વિની
ભોજયિત્વા યથાકામં ભૂયસ્ તાન્ આહ તાપસી ॥

સીતાસ્થાનં તુ જાનાતિ સંપાતિર્ નામ પક્ષિરાટ્
આસ્થિતો વૈ વને સો ઽપિ મહેન્દ્રે પર્વતે દ્વિજઃ ॥

માર્ગેણાનેન હરયસ્ તત્ર યૂયં ગમિષ્યથ
સ વક્તિ સીતાં સંપાતિર્ દૂરદર્શી તુ યઃ ખગઃ ॥

તેનાદિષ્ટં તુ પન્થાનં પુનર્ આસાદ્ય ગચ્છથ
અવશ્યં જાનકીં સીતાં દ્રક્ષ્યતે પવનાત્મજઃ ॥

તયૈવમુક્તાઃ કપયઃ પરાં પ્રીતિમ્ ઉપાગતાઃ
હૃષ્ટાસ્ તેજનમ્ આપન્નાસ્ તાં પ્રણમ્ય પ્રતસ્થિરે ॥

મહેન્દ્રાદ્રિં ગતા વીરા વાનરાસ્ તદ્દિદૃક્ષયા
તત્ર સમ્પાતિમ્ આસીનં દૃષ્ટવન્તઃ કપીશ્વરાઃ ॥

તાન્ ઉવાચાથ સમ્પાતિર્ વાનરાન્ આગતાન્ દ્વિજઃ
કે યૂયમ્ ઇતિ સંપ્રાપ્તાઃ કસ્ય વા બ્રૂત મા ચિરમ્ ॥

ઇત્યુક્તે વાનરા ઊચુર્ યથાવૃત્તમ્ અનુક્રમાત્
રામદૂતા વયં સર્વે સીતાન્વેષણકર્મણિ ॥

પ્રેષિતાઃ કપિરાજેન સુગ્રીવેણ મહાત્મના
ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ ઇહ સંપ્રાપ્તાઃ સિદ્ધાયા વચનાદ્ દ્વિજ ॥

સીતાસ્થાનં મહાભાગ ત્વં નો વદ મહામતે
ઇત્યુક્તો વાનરૈઃ શ્યેનો વીક્ષાં ચક્રે સુદક્ષિણામ્ ॥

સીતાં દૃષ્ટ્વા સ લઙ્કાયામ્ અશોકાખ્યે મહાવને
સ્થિતેતિ કથિતં તેન જટાયુસ્ તુ મૃતસ્ તવ ॥

ભ્રાતેતિ ચોચુઃ સ સ્નાત્વા દત્ત્વા તસ્યોદકાઞ્જલિમ્
યોગમ્ આસ્થાય સ્વં દેહં વિસસર્જ મહામતિઃ ॥

તતસ્ તં વાનરા દગ્ધ્વા દત્ત્વા તસ્યોદકાઞ્જલિમ્
ગત્વા મહેન્દ્રશૃઙ્ગં તે તમ્ આરુહ્ય ક્ષણં સ્થિતાઃ ॥

સાગરં વીક્ષ્ય તે સર્વે પરસ્પરમ્ અથાબ્રુવન્
રાવણેનૈવ ભાર્યા સા નીતા રામસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥

સમ્પાતિવચનાદ્ અદ્ય સંજ્ઞાતં સકલં હિ તત્
વાનરાણાં તુ કશ્ ચાત્ર ઉત્તીર્ય લવણોદધિમ્ ॥

લઙ્કાં પ્રવિષ્ય દૃષ્ટ્વા તાં રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્
પુનસ્ ચોદધિતરણે શક્તિં બ્રૂત હિ શોભનાઃ ॥

ઇત્યુક્તો જામ્બવ્વન્ પ્રાહ સર્વે શક્તાસ્ તુ વાનરાઃ
સાગરોત્તરણે કિંતુ કાર્યમ્ અન્યસ્ય સંભવેત્ ॥

તત્ર દક્ષો ઽયમ્ એવાત્ર હનૂમાન્ ઇતિ મે મતિઃ
કાલક્ષેપો ન કર્તવ્યો માસાર્ધમ્ અધિકં ગતમ્ ॥

યદ્ય્ અદૃષ્ટ્વા તુ ગચ્છામો વૈદેહીં વાનરર્ષભાઃ
કર્ણનાસાદિ નઃ સ્વાઙ્ગં નિકૃન્તતિ કપીશ્વરઃ ॥

તસ્માત્ પ્રાર્થ્યઃ સ ચાસ્માભિર્ વાયુપુત્રસ્ તુ મે મતિઃ
ઇત્યુક્તાસ્ તે તથેત્ય્ ઊચુર્ વાનરા વૃદ્ધવાનરમ્ ॥

તતસ્ તે પ્રાર્થયામ્_અસુર્ વાનરાઃ પવનાત્મજમ્
હનૂમન્તં મહાપ્રાજ્ઞં દક્ષં કાર્યેષુ ચાધિકમ્ ॥

ગચ્છ ત્વં રામભૃત્યસ્ ત્વં રાવણસ્ય ભયાય ચ
રક્ષસ્વ વાનરકુલમ્ અસ્માકમ્ અઞ્જનીસુત
ઇત્યુક્તસ્ તાંસ્ તથેત્ય્ આહ વાનરાન્ પવનાત્મજઃ ॥

રામપ્રયુક્તશ્ ચ પુનઃ સ્વભર્તૃણા પુનર્ મહેન્દ્રં કપિભિશ્ ચ નોદિતઃ
ગન્તું પ્રચક્રે મતિમ્ અઞ્જનીસુતઃ સમુદ્રમ્ ઉત્તીર્ય નિશાચરાલયમ્ ॥