નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 5

રુદ્રસર્ગં તુ મે બ્રૂહિ વિસ્તરેણ મહામતે
પુનઃ સર્વે મરીચ્યાદ્યાઃ સસૃજુસ્ તે કથં પુનઃ ॥

મિત્રાવરુણપુત્રત્વં વસિષ્ઠસ્ય કથં ભવેત્
બ્રહ્મણો મનસઃ પૂર્વમ્ ઉત્પન્નસ્ય મહામતે ॥

રુદ્રસૃષ્ટિં પ્રવક્ષ્યામિ તત્સર્ગાશ્ ચૈવ સત્તમ
પ્રતિસર્ગં મુનીનાં તુ વિસ્તરાદ્ વદતઃ શૃણુ ॥

કલ્પાદાવ્ આત્મનસ્ તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતસ્ તતઃ
પ્રાદુરાસીત્ પ્રભોર્ અઙ્કે કુમારો નીલલોહિતઃ ॥

અર્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડો ઽતિશરીરવાન્
તેજસા ભાસયન્ સર્વા દિશશ્ ચ પ્રદિશશ્ ચ સઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા તેજસા દીપ્તં પ્રત્યુવાચ પ્રજાપતિઃ
વિભજાત્માનમ્ અદ્ય ત્વં મમ વાક્યાન્ મહામતે ॥

ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા વિપ્ર રુદ્રસ્ તેન પ્રતાપવાન્
સ્ત્રીભાવં પુરુષત્વં ચ પૃથક્ પૃથગ્ અથાકરોત્ ॥

બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ
તેષાં નામાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુ મે દ્વિજસત્તમ ॥

અજૈકપાદ્ અહિર્બુધ્ન્યઃ કપાલી રુદ્ર એવ ચ
હરશ્ ચ બહુરૂપશ્ ચ ત્ર્યમ્બકશ્ ચાપરાજિતઃ ॥

વૃષાકપિશ્ ચ શંભુશ્ ચ કપર્દી રૈવતસ્ તથા
એકાદશૈતે કથિતા રુદ્રાસ્ ત્રિભુવનેશ્વરાઃ ॥

સ્ત્રીત્વં ચૈવ તથા રુદ્રો બિભેદ દશધૈકધા
ઉમૈવ બહુરૂપેણ પત્ની સૈવ વ્યવસ્થિતા ॥

તપઃ કૃત્વા જલે ઘોરમ્ ઉત્તીર્ણઃ સ યદા પુરા
તદા સ સૃષ્ટવાન્ દેવો રુદ્રસ્ તત્ર પ્રતાપવાન્ ॥

તપોબલેન વિપ્રેન્દ્ર ભૂતાનિ વિવિધાનિ ચ
પિશાચાન્ રાક્ષસાંશ્ ચૈવ સિંહોષ્ટ્રમકરાનનાન્ ॥

વેતાલપ્રમુખાન્ ભૂતાન્ અન્યાંશ્ ચૈવ સહસ્રશઃ
વિનાયકાનામ્ ઉગ્રાણાં ત્રિંશત્કોટ્ય્ અર્ધમ્ એવ ચ ॥

અન્યકાર્યં સમુદ્દિશ્ય સૃષ્ટવાન્ સ્કન્દમ્ એવ ચ
એવંપ્રકારો રુદ્રો ઽસૌ મયા તે કીર્તિતઃ પ્રભુઃ ॥

અનુસર્ગં મરીચ્યાદેઃ કથયામિ નિબોદ્ધ મે
દેવાદિસ્થાવરાન્તાશ્ ચ પ્રજાઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયંભુવા ॥

યદાસ્ય ચ પ્રજાઃ સર્વા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ
તદા માનસપુત્રાન્ સ સદૃશાન્ આત્મનો ઽસૃજત્ ॥

મરીચિમ્ અત્ર્યઙ્ગિરસં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્
પ્રચેતસં વસિષ્ઠં ચ ભૃગું ચૈવ મહામતિમ્ ॥

નવ બ્રહ્માણ ઇત્ય્ એતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ
અગ્નિશ્ ચ પિતરશ્ ચૈવ બ્રહ્મપુત્રૌ તુ માનસૌ ॥

સૃષ્ટિકાલે મહાભાગૌ બ્રહ્મન્ સ્વાયંભુવોદ્ગતૌ
શતરૂપાં ચ સૃષ્ટ્વા તુ કન્યાં સ મનવે દદૌ ॥

તસ્માચ્ ચ પુરુષાદ્ દેવી શતરૂપા વ્યજાયત
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂતિં ચૈવ કન્યકામ્ ॥

દદૌ પ્રસૂતિં દક્ષાય મનુઃ સ્વાયંભુવઃ સુતામ્
પ્રસૂત્યાં ચ તદા દક્ષશ્ ચતુર્વિંશતિકં તથા ॥

સસર્જ કન્યકાસ્ તાસાં શૃણુ નામાનિ મે ઽધુના
શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ ધૃતિસ્ તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્ મેધા તથા ક્રિયા ॥

બુદ્ધિર્ લજ્જા વપુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ ત્રયોદશી
અપત્યાર્થં પ્રજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ ॥

શ્રદ્ધાદીનાં તુ પત્નીનાં જાતાઃ કામાદયઃ સુતાઃ
ધર્મસ્ય પુત્રપૌત્રાદ્યૈર્ ધર્મવંશો વિવર્ધિતઃ ॥

તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્યસ્ તાસાં નામાનિ કીર્તયે
સંભૂતિશ્ ચાનસૂયા ચ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમાઃ તથા ॥

સંનતિશ્ ચાથ સત્યા ચ ઊર્જા ખ્યાતિર્ દ્વિજોત્તમ
તદ્વત્ પુત્રૌ મહાભાગૌ માતરિશ્વાથ સત્યવાન્ ॥

સ્વાહાથ દશમી જ્ઞેયા સ્વધા ચૈકાદશી સ્મૃતા
એતાશ્ ચ દત્તા દક્ષેણ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥

મરીચ્યાદીનાં તુ યે પુત્રાસ્ તાન્ અહં કથયામિ તે
પત્ની મરીચેઃ સંભૂતિર્ જજ્ઞે સા કશ્યપં મુનિમ્ ॥

સ્મૃતિશ્ ચાઙ્ગિરસઃ પત્ની પ્રસૂતા કન્યકાસ્ તથા
સિનીવાલી કુહૂસ્ ચૈવ રાકા ચાનુમતિસ્ તથા ॥

અનસૂયા તથા ચાત્રેર્ જજ્ઞે પુત્રાન્ અકલ્મષાન્
સોમં દુર્વાસસં ચૈવ દત્તાત્રેયં ચ યોગિનમ્ ॥

યો ઽસાવ્ અગ્નેર્ અભીમાની બ્રહ્મણસ્ તનયો ઽગ્રજઃ
તસ્માત્ સ્વાહા સુતાંલ્ લેભે ત્રીન્ ઉદારૌજસો દ્વિજ ॥

પાવકં પવમાનં ચ શુચિં ચાપિ જલાશિનમ્
તેષાં તુ સંતતાવ્ અન્યે ચત્વારિંશચ્ ચ પઞ્ચ ચ ॥

કથયન્તે વહ્નયશ્ ચૈતે પિતા પુત્રત્રયં ચ યત્
એવમ્ એકોનપઞ્ચાશદ્ વહ્નયઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

પિતરો બ્રહ્મણા સૃષ્ટા વ્યાખ્યાતા યે મયા તવ
તેભ્યઃ સ્વધા સુતે જજ્ઞે મેનાં વૈ ધારિણીં તથા ॥

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા
યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા મે શૃણુ સત્તમ ॥

મનસૈવ હિ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષો ઽસૃજન્ મુનિઃ
દેવાન્ ઋષીંશ્ ચ ગન્ધર્વાન્ અસુરાન્ પન્નગાંસ્ તથા ॥

યદાસ્ય મનસા જાતા નાભ્યવર્ધન્ત તે દ્વિજ
તદા સંચિન્ત્ય સ મુનિઃ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥

મૈથુનેનૈવ ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ
અસિક્નીમ્ ઉદ્વહન્ કન્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥

ષષ્ટિં દક્ષો ઽસૃજત્ કન્યા વીરણ્યામ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ॥

સપ્તવિંશતિ સોમાય ચતસ્રો ઽરિષ્ટનેમિને
દ્વે ચૈવ બહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા ॥

દ્વે કૃશાશ્વાય વિદુષે તદપત્યાનિ મે શૃણુ
વિશ્વેદેવાંસ્ તુ વિશ્વા યા સાધ્યા સાધ્યાન્ અસૂયત ॥

મરુત્વત્યાં મરુત્વન્તો વસોસ્ તુ વસવઃ સ્મૃતાઃ
ભાનોસ્ તુ ભાનવો દેવા મુહૂર્તાયાં મુહૂર્તજાઃ ॥

લમ્બાયાશ્ ચૈવ ઘોષાખ્યો નાગવીથિશ્ ચ જામિજા
પૃથિવીવિષયં સર્વમ્ અરુન્ધત્યામ્ અજાયત ॥

સંકલ્પાયાશ્ ચ સંકલ્પઃ પુત્રો જજ્ઞે મહામતે
યે ત્વ્ અનેકવસુપ્રાણા દેવા જ્યોતિઃપુરોગમાઃ ॥

વસવો ઽષ્ટૌ સમાખ્યાતાસ્ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ
આપો ધ્રુવશ્ ચ સોમશ્ ચ ધર્મશ્ ચૈવાનિલો ઽનલઃ ॥

પ્રત્યૂષશ્ ચ પ્રભાસશ્ ચ વસવો ઽષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ
તેષાં પુત્રાશ્ ચ પૌત્રાશ્ ચ શતશો ઽથ સહસ્રશા ॥

સાધ્યાશ્ ચ બહવઃ પ્રોક્તાસ્ તત્પુત્રાશ્ ચ સહસ્રશઃ
કશ્યપસ્ય તુ ભાર્યાં યાસ્ તાસાં નામાનિ મે શૃણુ
અદિતિર્ દિતિર્ દનુશ્ ચૈવ અરિષ્ટા સુરસા ખસા ॥

સુરભિર્ વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા
કદ્રુર્ મુનિશ્ ચ ધર્મજ્ઞ તદપત્યાનિ મે શૃણુ ॥

અદિત્યાં કશ્યપાજ્ જાતાઃ પુત્રા દ્વાદશ શોભનાઃ
તાન્ અહં નામતો વક્ષ્યે શૃણુષ્વ ગદતો મમ ॥

ભર્ગો ઽંશુશ્ ચાર્યમા ચૈવ મિત્રો ઽથ વરુણસ્ તથા
સવિતા ચૈવ ધાતા ચ વિવસ્વાંશ્ ચ મહામતે ॥

ત્વષ્ટા પૂષા તથા ચેન્દ્રો દ્વાદશો વિષ્ણુર્ ઉચ્યતે
દિત્યાઃ પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કશ્યપાદ્ ઇતિ નઃ શ્રુતં ॥

હિરણ્યાક્ષો મહાકાયો વારાહેણ તુ યો હતઃ
હિરણ્યકશિપુશ્ ચૈવ નરસિંહેન યો હતઃ ॥

અન્યે ચ બહવો દૈત્યા દનુપુત્રાશ્ ચ દાનવાઃ
અરિષ્ટાયાં તુ ગન્ધર્વા જજ્ઞિરે કશ્યપાત્ તથા ॥

સુરસાયામ્ અથોત્પન્ના વિદ્યાધરગણા બહુ
ગા વૈ સ જનયામ્_અસ સુરભ્યાં કશ્યપો મુનિઃ ॥

વિનતાયાં તુ દ્વૌ પુત્રૌ પ્રખ્યાતૌ ગરુડારુણૌ
ગરુડો દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ ॥

વાહનત્વમ્ ઇયાત્ પ્રીત્યા અરુણઃ સૂર્યસારથિઃ
તામ્રાયાં કશ્યપાજ્ જાતાઃ ષટ્ પુત્રાસ્ તાન્ નિબોધ મે ॥

અશ્વા ઉષ્ટ્રા ગર્દભાશ્ ચ હસ્તિનો ગવયા મૃગાઃ
ક્રોધાયાં જજ્ઞિરે તદ્વદ્ યે ભૂમ્યાં દુષ્ટજાતયઃ ॥

ઇરા વૃક્ષલતાવલ્લી શણજાતીશ્ ચ જજ્ઞિરે
ખસા તુ યક્ષરક્ષાંસિ મુનિર્ અપ્સરસસ્ તથા ॥

કદ્રુપુત્રા મહાનાગા દંદશૂકા વિષોલ્બણાઃ
સપ્તવિંશતિ યાઃ પ્રોક્તાઃ સોમપત્ન્યો ઽથ સવ્રતાઃ ॥

તાસાં પુત્રા મહાસત્ત્વા બુધાદ્યાસ્ ત્વ્ અભવન્ દ્વિજ
અરિષ્ટનેમિપત્નીનામ્ અપત્યાનીહ ષોડશ ॥

બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ ચતસ્રો વિદ્યુતઃ સ્મૃતાઃ
પ્રત્યઙ્ગિરસ્સુતાઃ શ્રેષ્ઠા ઋષયશ્ ચર્ષિસત્કૃતાઃ ॥

કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્ દેવાશ્ ચ ઋષયઃ સુતાઃ
એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનર્ એવ હિ ॥

એતે કશ્યપદાયાદાઃ કીર્તિતાઃ સ્થાણુજઙ્ગમાઃ
સ્થિતૌ સ્થિતસ્ય દેવસ્ય નરસિંહસ્ય ધર્મતઃ ॥

એતા વિભૂતયો વિપ્ર મયા તે પરિકીર્તિતાઃ
કથિતા દક્ષકન્યાનાં મયા તે ઽપત્યસંતતિઃ ॥

શ્રદ્ધાવાન્ સંસ્મરેદ્ એતાં સ સુસંતાનવાન્ ભવેત્ ॥

સર્ગાનુસર્ગૌ કથિતૌ મયા તે સમાસતઃ સૃષ્ટિવિવૃદ્ધિહેતોઃ
પઠન્તિ યે વિષ્ણુપરાઃ સદા નરા ઇદં દ્વિજાસ્ તે વિમલા ભવન્તિ ॥