નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 48

કૃતદારો મહાતેજા રામઃ કમલલોચનઃ
પિત્રે સુમહતીં પ્રીતિં જનાનામ્ ઉપપાદયન્ ॥

અયોધ્યાયાં સ્થિતો રામઃ સર્વભોગસમન્વિતઃ
પ્રીત્યા નન્દત્ય્ અયોધ્યાયાં રામે રઘુપતૌ નૃપ ॥

ભ્રાતા શત્રુઘ્નસહિતો ભરતો માતુલં યયૌ
તતો દશરથો રાજા પ્રસમીક્ષ્ય સુશોભનમ્ ॥

યુવાનં બલિનં યોગ્યં ભૂપસિદ્ધ્યૈ સુતં કવિમ્
અભિષિચ્ય રાજ્યભારં રામે સંસ્થાપ્ય વૈષ્ણવમ્ ॥

પદં પ્રાપ્તું મહદ્ યત્નં કરિષ્યામીત્ય્ અચિન્તયત્
સંચિન્ત્ય તત્પરો રાજા સર્વદિક્ષુ સમાદિશત્ ॥

પ્રાજ્ઞાન્ ભૃત્યાન્ મહીપાલાન્ મન્ત્રિગણશ્ ચ ત્વરાન્વિતઃ
રામાભિષેકદ્રવ્યાણિ ઋષિપ્રોક્તાનિ યાનિ વૈ ॥

તાનિ ભૃત્યાઃ સમાહૃત્ય શીઘ્રમ્ આગન્તુમ્ અર્હથ
દૂતામાત્યાઃ સમાદેશાત્ સર્વદિક્ષુ નરાધિપાન્ ॥

આહૂય તાન્ સમાહૃત્ય શીઘ્રમ્ આગન્તુમ્ અર્હથ
અયોધ્યાપુરમ્ અત્યર્થં સર્વશોભાસમન્વિતમ્ ॥

જનાઃ કુરુત સર્વત્ર નૃત્યગીતાદિનન્દિતમ્
પુરવાસિજનાનન્દં દેશવાસિમનઃપ્રિયમ્ ॥

રામાભિષેકં વિપુલં શ્વો ભવિષ્યતિ જાનથ
શ્રુત્વેત્થં મન્ત્રિણઃ પ્રાહુસ્ તં નૃપં પ્રણિપત્ય ચ ॥

શોભનં તે મતં રાજન્ યદ્ ઇદં પરિભાષિતમ્
રામાભિષેકમ્ અસ્માકં સર્વેષાં ચ પ્રિયંકરમ્ ॥

ઇત્યુક્તો દશરથસ્ તૈસ્ તાન્ સર્વાન્ પુનર્ અબ્રવીત્
આનીયન્તાં દ્રુતં સર્વે સંભારા મમ શાસનાત્ ॥

સર્વતઃ સારભૂતા ચ પુરી ચેયં સમન્તતઃ
અદ્ય શોભાન્વિતા કાર્યા કર્તવ્યં યાગમણ્ડલમ્ ॥

ઇત્ય્ એવમુક્તા રાજ્ઞા તે મન્ત્રિણઃ શીઘ્રકારિણઃ
તથૈવ ચક્રુસ્ તે સર્વે પુનઃ પુનર્ ઉદીરિતાઃ ॥

પ્રાપ્તહર્ષઃ સ રાજા ચ શુભં દિનમ્ ઉદીક્ષયન્
કૌશલ્યા લક્ષ્મણશ્ ચૈવ સુમિત્રા નાગરો જનઃ ॥

રામાભિષેકમ્ આકર્ણ્ય મુદં પ્રાપ્યાતિહર્ષિતઃ
શ્વશ્રુશ્વશુરયોઃ સમ્યક્ શુશ્રૂષણપરા તુ સા ॥

મુદાન્વિતા સિતા સીતા ભર્તુર્ આકર્ણ્ય શોભનમ્
શ્વોભાવિન્ય્ અભિષેકે તુ રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ॥

દાસી તુ મન્થરાનામ્ની કૈકેય્યાઃ કુબ્જરૂપિણી
સ્વાં સ્વામિનીં તુ કૈકેયીમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

શૃણુ રાજ્ઞિ મભાભાગે વચનં મમ શોભનમ્
ત્વત્પતિસ્ તુ મહારાજસ્ તવ નાશાય ચોદ્યતઃ ॥

રામો ઽસૌ કૌશલીપુત્રઃ શ્વો ભવિષ્યતિ ભૂપતિઃ
વસુવાહનકોશાદિ રાજ્યં ચ સકલં શુભે ॥

ભવિષ્યત્ય્ અદ્ય રામસ્ય ભરતસ્ય ન કિંચન
ભરતો ઽપિ ગતો દૂરં માતુલસ્ય ગૃહં પ્રતિ ॥

હા કષ્ટં મન્દભાગ્યાસિ સાપત્ન્યાદ્ દુઃખિતા ભૃશમ્
સૈવમ્ આકર્ણ્ય કૈકેયી કુબ્જામ્ ઇદમ્ અથાબ્રવીત્ ॥

પશ્ય મે દક્ષતાં કુબ્જે અદ્યૈવ ત્વં વિચક્ષણે
યથા તુ સકલં રાજ્યં ભરતસ્ય ભવિષ્યતિ ॥

રામસ્ય વનવાસશ્ ચ તથા યત્નં કરોમ્ય્ અહમ્
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મન્થરાં સા તુ ઉન્મુચ્ય સ્વાઙ્ગભૂષણમ્ ॥

વસ્ત્રં પુષ્પાણિ ચોન્મુચ્ય સ્થૂલવાસોધરાભવત્
નિર્માલ્યપુષ્પધૃક્ કષ્ટા કશ્મલાઙ્ગી વિરૂપિણી ॥

ભસ્મધૂલ્યાદિનિર્દિગ્ધા ભસ્મધૂલ્યા તથા શ્રિતે
ભૂભાગે શાન્તદીપે સા સંધ્યાકાલે સુદુઃખિતા ॥

લલાટે શ્વેતચૈલં તુ બદ્ધ્વા સુષ્વાપ ભામિની
મન્ત્રિભિઃ સહ કાર્યાણિ સંમન્ત્ર્ય સકલાનિ તુ ॥

પુણ્યાહઃસ્વસ્તિમાઙ્ગલ્યૈઃ સ્થાપ્ય રામં તુ મણ્ડલે
ઋષિભિસ્ તુ વસિષ્ઠાદ્યૈઃ સાર્ધં સંભારમણ્ડપે ॥

વૃદ્ધિજાગરણીયૈશ્ ચ સર્વતસ્ તૂર્યનાદિતે
ગીતનૃત્યસમકીર્ણે શઙ્ખકાહલનિઃસ્વનૈઃ ॥

સ્વયં દશરથસ્ તત્ર સ્થિત્વા પ્રત્યાગતઃ પુનઃ
કૈકેય્યા વેશ્મનો દ્વારં જરદ્ભિઃ પરિરક્ષિતમ્ ॥

રામાભિષેકં કૈકેયીં વક્તુકામઃ સ પાર્થિવઃ
કૈકેયીભવનં વીક્ષ્ય સાન્ધકારમ્ અથાબ્રવીત્ ॥

અન્ધકારમ્ ઇદં કસ્માદ્ અદ્ય તે મન્દિરે પ્રિયે
રામાભિષેકં હર્ષાય અન્ત્યજા અપિ મેનિરે ॥

ગૃહાલંકરણં કુર્વન્ત્ય્ અદ્ય લોકા મનોહરમ્
ત્વયાદ્ય ન કૃતં કસ્માદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચ મહીપતિઃ ॥

જ્વાલયિત્વા ગૃહે દીપાન્ પ્રવિવેશ ગૃહં નૃપઃ
અશોભનાઙ્ગીં કૈકેયીં સ્વપત્નીં પતિતાં ભુવિ ॥

દૃષ્ટ્વા દશરથઃ પ્રાહ તસ્યાઃ પ્રિયમ્ ઇદં ત્વ્ ઇતિ
આશ્લિષ્યોત્થાય તાં રાજા શૃણુ મે પરમં વચઃ ॥

સ્વમાતુર્ અધિકાં નિત્યં યસ્ તે ભક્તિં કરોતિ વૈ
તસ્યાભિષેકં રામસ્ય શ્વો ભવિષ્યતિ શોભને ॥

ઇત્યુક્તા પાર્થિવેનાપિ કિંચિન્ નોવાચ સા શુભા
મુઞ્ચન્તી દીર્ઘમ્ ઉષ્ણં ચ રોષોચ્છ્વાસં મુહુર્ મુહુઃ ॥

તસ્થાવ્ આશ્લિષ્ય હસ્તાભ્યાં પાર્થિવઃ પ્રાહ રોષિતામ્
કિં તે કૈકેયિ દુઃખસ્ય કારણં વદ શોભને ॥

વસ્ત્રાભરણરત્નાદિ યદ્ યદ્ ઇચ્છસિ શોભને
તત્ ત્વં ગૃહ્ણીષ્વ નિઃશઙ્કં ભાણ્ડારાત્ સુખિની ભવ ॥

ભાણ્ડારેણ મમ શુભે શ્વો ઽર્થસિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ
યદાભિષેકં સંપ્રાપ્તે રામે રાજીવલોચને ॥

ભાણ્ડાગારસ્ય મે દ્વારં મયા મુક્તં નિરર્ગલમ્
ભવિષ્યતિ પુનઃ પૂર્ણં રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥

બહુ માનય રામસ્ય અભિષેકં મહાત્મનઃ
ઇત્યુક્તા રાજવર્યેણ કૈકેયી પાપલક્ષણા ॥

કુમતિર્ નિર્ઘૃણા દુષ્ટા કુબ્જયા શિક્ષિતાબ્રવીત્
રાજાનં સ્વપતિં વાક્યં ક્રૂરમ્ અત્યન્તનિષ્ઠુરમ્ ॥

રત્નાદિ સકલં યત્ તે તન્ મમૈવ ન સંશયઃ
દેવાસુરમહાયુદ્ધે પ્રીત્યા યન્ મે વરદ્વયમ્ ॥

પુરા દત્તં ત્વયા રાજંસ્ તદ્ ઇદાનીં પ્રયચ્છ મે
ઇત્યુક્તઃ પાર્થિવઃ પ્રાહ કૈકેયીમ્ અશુભાં તદા ॥

અદત્તમ્ અપ્ય્ અહં દાસ્યે તવ નાન્યસ્ય વા શુભે
કિં મે પ્રતિશ્રુતં પૂર્વં દત્તમ્ એવ મયા તવ ॥

શુભાઙ્ગી ભવ કલ્યાણિ ત્યજ કોપમ્ અનર્થકમ્
રામાભિષેકજં હર્ષં ભજોત્તિષ્ઠ સુખી ભવ ॥

ઇત્યુક્તા રાજવર્યેણ કૈકેયી કલહપ્રિયા
ઉવાચ પરુષં વાક્યં રાજ્ઞો મરણકારણમ્ ॥

વરદ્વયં પૂર્વદત્તં યદિ દાસ્યસિ મે વિભો
શ્વોભૂતે ગચ્છતુ વનં રામો ઽયં કોશલાત્મજઃ ॥

દ્વાદશાબ્દં નિવસતુ ત્વદ્વાક્યાદ્ દણ્ડકે વને
અભિષેકં ચ રાજ્યં ચ ભરતસ્ય ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સ કૈકેય્યા વચનં ઘોરમ્ અપ્રિયમ્
પપાત ભુવિ નિઃસંજ્ઞો રાજા સાપિ વિભૂષિતા ॥

રાત્રિશેષં નયિત્વા તુ પ્રભાતે સા મુદાવતી
દૂતં સુમન્ત્રમ્ આહૈવં રામ આનીયતામ્ ઇતિ ॥

રામસ્ તુ કૃતપુણ્યાહઃ કૃતસ્વસ્ત્યયનો દ્વિજૈઃ
યાગમણ્ડપમધ્યસ્થઃ શઙ્ખતૂર્યરવાન્વિતઃ ॥

તમ્ આસાદ્ય તતો દૂતઃ પ્રણિપત્ય પુરઃસ્થિતઃ
રામ રામ મહાબાહો આજ્ઞાપયતિ તે પિતા ॥

દ્રુતમ્ ઉત્તિષ્ઠ ગચ્છ ત્વં યત્ર તિષ્ઠતિ તે પિતા
ઇત્યુક્તસ્ તેન દૂતેન શીઘ્રમ્ ઉત્થાય રાઘવઃ ॥

અનુજ્ઞાપ્ય દ્વિજાન્ પ્રાપ્તઃ કૈકેય્યા ભવનં પ્રતિ
પ્રવિશન્તં ગૃહં રામં કૈકેયી પ્રાહ નિર્ઘૃણા ॥

પિતુસ્ તવ મતં વત્સ ઇદં તે પ્રબ્રવીમ્ય્ અહમ્
વને વસ મહાબાહો ગત્વા ત્વં દ્વાદશાબ્દકમ્ ॥

અદ્યૈવ ગમ્યતાં વીર તપસે ધૃતમાનસઃ
ન ચિન્ત્યમ્ અન્યથા વત્સ આદરાત્ કુરુ મે વચઃ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા પિતુર્ વાક્યં રામઃ કમલલોચનઃ
તથેત્ય્ આજ્ઞાં ગૃહીત્વાસૌ નમસ્કૃત્ય ચ તાવ્ ઉભૌ ॥

નિષ્ક્રમ્ય તદ્ગૃહાદ્ રામો ધનુર્ આદાય વેશ્મતઃ
કૌશલ્યાં ચ નમસ્કૃત્ય સુમિત્રાં ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા તુ તતઃ પૌરા દુઃખશોકપરિપ્લુતાઃ
વિવ્યથુશ્ ચાથ સૌમિત્રિઃ કૈકેયીં પ્રતિ રોષિતઃ ॥

તતસ્ તં રાઘવો દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણં રક્તલોચનમ્
વારયામ્_અસ ધર્મજ્ઞો ધર્મવાગ્ભિર્ મહામતિઃ ॥

તતસ્ તુ તત્ર યે વૃદ્ધાસ્ તાન્ પ્રણમ્ય મુનીંશ્ ચ સઃ
રામો રથં ખિન્નસૂતં પ્રસ્થાનાયારુરોહ વૈ ॥

આત્મીયં સકલં દ્રવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યો નૃપાત્મજઃ
શ્રદ્ધયા પરયા દત્ત્વા વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

તિસ્રઃ શ્વશ્રૂઃ સમામન્ત્ર્ય શ્વશુરં ચ વિસંજ્ઞિતમ્
મુઞ્ચન્તમ્ અશ્રુધારાણિ નેત્રયોઃ શોકજાનિ ચ ॥

પશ્યતી સર્વતઃ સીતા ચારુરોહ તથા રથમ્
રથમ્ આરુહ્ય ગચ્છન્તં સીતયા સહ રાઘવમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા સુમિત્રા વચનં લક્ષ્મણં ચાહ દુઃખિતા
રામં દશરથં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ જનકાત્મજામ્ ॥

અયોધ્યામ્ અટવીં વિદ્ધિ વ્રજ તાભ્યાં ગુણાકર
માત્રૈવમુક્તો ધર્માત્મા સ્તનક્ષીરાર્દ્રદેહયા ॥

તાં નત્વા ચારુયાનં તમ્ આરુરોહ સ લક્ષ્મણઃ
ગચ્છતો લક્ષ્મણો ભ્રાતા સીતા ચૈવ પતિવ્રતા ॥

રામસ્ય પૃષ્ઠતો યાતૌ પુરાદ્ ધીરૌ મહામતે
વિધિચ્છિન્નાભિષેકં તં રામં રાજીવલોચનમ્ ॥

અયોધ્યાયા વિનિષ્ક્રાન્તમ્ અનુયાતાઃ પુરોહિતાઃ
મન્ત્રિણઃ પૌરમુખ્યાશ્ ચ દુઃખેન મહતાન્વિતાઃ ॥

તં ચ પ્રાપ્ય હિ ગચ્છન્તં રામમ્ ઊચુર્ ઇદં વચઃ
રામ રામ મહાબાહો ગન્તું નાર્હસિ શોભન ॥

રાજન્ન્ અત્ર નિવર્તસ્વ વિહાયાસ્માન્ ક્વ ગચ્છસિ
ઇત્યુક્તો રાઘવસ્ તૈસ્ તુ તાન્ ઉવાચ દૃઢવ્રતઃ ॥

ગચ્છધ્વં મન્ત્રિણઃ પૌરા ગચ્છધ્વં ચ પુરોધસઃ
પિત્રાદેશં મયા કાર્યમ્ અભિયાસ્યામિ વૈ વનમ્ ॥

દ્વાદશાબ્દં વ્રતં ચૈતન્ નીત્વાહં દણ્ડકે વને
આગચ્છામિ પિતુઃ પાદં માતૄણાં દ્રષ્ટુમ્ અઞ્જસા ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તાઞ્ જગામાથ રામઃ સત્યપરાયણઃ
તં ગચ્છન્તં પુનર્ યાતાઃ પૃષ્ઠતો દુઃખિતા જનાઃ ॥

પુનઃ પ્રાહ સ કાકુત્સ્થો ગચ્છધ્વં નગરીમ્ ઇમામ્
માતૄશ્ ચ પિતરં ચૈવ શત્રુઘ્નં નગરીમ્ ઇમામ્ ॥

પ્રજાઃ સમસ્તાસ્ તત્રસ્થા રાજ્યં ભરતમ્ એવ ચ
પાલયધ્વં મહાભાગાસ્ તપસે યામ્ય્ અહં વનમ્ ॥

અથ લક્ષ્મણમ્ આહેદં વચનં રાઘવસ્ તદા
સીતામ્ અર્પય રાજાનં જનકં મિથિલેશ્વરમ્ ॥

પિતૃમાતૃવશે તિષ્ઠ ગચ્છ લક્ષ્મણ યામ્ય્ અહમ્
ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ ધર્માત્મા લક્ષ્મણો ભ્રાતૃવત્સલઃ ॥

મૈવમ્ આજ્ઞાપય વિભો મામ્ અદ્ય કરુણાકર
ગન્તુમ્ ઇચ્છસિ યત્ર ત્વમ્ અવશ્યં તત્ર યામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇત્યુક્તો લક્ષ્મણેનાસૌ સીતાં તામ્ આહ રાઘવઃ
સીતે ગચ્છ મમાદેશાત્ પિતરં પ્રતિ શોભને ॥

સુમિત્રાયા ગૃહે ચાપિ કૌશલ્યાયાઃ સુમધ્યમે
નિવર્તસ્વ હિ તાવત્ ત્વં યાવદ્ આગમનં મમ ॥

ઇત્યુક્તા રાઘવેનાપિ સીતા પ્રાહ કૃતાઞ્જલિઃ
યત્ર ગત્વા વને વાસં ત્વં કરોષિ મહાભુજ ॥

તત્ર ગત્વા ત્વયા સાર્ધં વસામ્ય્ અહમ્ અરિંદમ
વિયોગં નો સહે રાજંસ્ ત્વયા સત્યવતા ક્વચિત્ ॥

અતસ્ ત્વાં પ્રાર્થયિષ્યામિ દયાં કુરુ મમ પ્રભો
ગન્તુમ્ ઇચ્છસિ યત્ર ત્વમ્ અવશ્યં તત્ર યામ્ય્ અહમ્ ॥

નાનાયાનૈર્ ઉપગતાઞ્ જનાન્ વીક્ષ્ય સ પૃષ્ઠતઃ
યોષિતાં ચ ગણાન્ રામો વારયામ્_અસ ધર્મવિત્ ॥

નિવૃત્ત્ય સ્થીયતાં સ્વૈરમ્ અયોધ્યાયાં જનાઃ સ્ત્રિયઃ
ગત્વાહં દણ્ડકારણ્યં તપસે ધૃતમાનસઃ ॥

કતિપયાબ્દાદ્ આયાસ્યે નાન્યથા સત્યમ્ ઈરિતમ્
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ સ્વભાર્યયા ॥

જનાન્ નિવર્ત્ય રામો ઽસૌ જગામ ચ ગુહાશ્રમમ્
ગુહસ્ તુ રામભક્તો ઽસૌ સ્વભાવાદ્ એવ વૈષ્ણવઃ ॥

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા કિં કર્તવ્યમ્ ઇતિ સ્થિતઃ
મહતા તપસઆનીતા ગુરુણા યા હિ વઃ પુરા ॥

ભાગીરથેન યા ભૂમિં સર્વપાપહરા શુભા
નાનામુનિજનૈર્ જુષ્ટા કૂર્મમત્સ્યસમાકુલા ॥

ગઙ્ગા તુઙ્ગોર્મિમાલાઢ્યા સ્ફટિકાભજલાવહા
ગુહોપનીતનાવા તુ તાં ગઙ્ગાં સ મહાદ્યુતિઃ ॥

ઉત્તીર્ય ભગવાન્ રામો ભરદ્વાજાશ્રમં સુભમ્
પ્રયાગે તુ તતસ્ તસ્મિન્ સ્નાત્વા તીર્થે યથાવિધિ ॥

લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા રાઘવઃ સીતયા સહ
ભરદ્વાજાશ્રમે તત્ર વિશ્રાન્તસ્ તેન પૂજિતઃ ॥

તતઃ પ્રભાતે વિમલે તમ્ અનુજ્ઞાપ્ય રાઘવઃ
ભરદ્વાજોક્તમાર્ગેણ ચિત્રકૂટં શનૈર્ યયૌ ॥

નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં પુણ્યતીર્થમ્ અનુત્તમમ્
તાપસં વેષમ્ આસ્થાય જહ્નુકન્યામ્ અતીત્ય વૈ ॥

ગતે રામે સભાર્યે તુ સહ ભ્રાત્રા સસારથૌ
અયોધ્યામ્ અવસન્ ભૂપ નષ્ટસોભાં સુદુઃખિતાઃ ॥

નષ્ટસંજ્ઞો દશરથઃ શ્રુત્વા વચનમ્ અપ્રિયમ્
રામપ્રવાસજનનં કૈકેય્યા મુખનિઃસૃતમ્ ॥

લબ્ધસંજ્ઞઃ ક્ષણાદ્ રાજા રામ રામેતિ ચુક્રુશે
કૈકેય્ય્ ઉવાચ ભૂપાલં ભરતં ચાભિષેચય ॥

સીતાલક્ષ્મણસંયુક્તો રામચન્દ્રો વનં ગતઃ
પુત્રશોકાભિસંતપ્તો રાજા દશરથસ્ તદા ॥

વિહાય દેહં દુઃખેન દેવલોકં ગતસ્ તદા
તતસ્ તસ્ય મહાપુર્ય્યામ્ અયોધ્યાયામ્ અરિંદમ ॥

રુરુદુર્ દુઃખશોકાર્તા જનાઃ સર્વે ચ યોષિતઃ
કૌશલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી કષ્ટકારિણી ॥

પરિવાર્ય મૃતં તત્ર રુરુદુસ્ તાઃ પતિં તતઃ
તતઃ પુરોહિતસ્ તત્ર વસિષ્ઠઃ સર્વધર્મવિત્ ॥

તૈલદ્રોણ્યાં વિનિક્ષિપ્ય મૃતં રજકલેવરમ્
દૂતં વૈ પ્રેષયામ્_અસ સહમન્ત્રિગણૈઃ સ્થિતઃ ॥

સ ગત્વા યત્ર ભરતઃ શત્રુઘ્નેન સહ સ્થિતઃ
તત્ર પ્રાપ્ય તથા વાર્તા સંનિવર્ત્ય નૃપાત્મજૌ ॥

તાવ્ આનીય તતઃ શીઘ્રમ્ અયોધ્યાં પુનર્ આગતઃ
ક્રૂરાણિ દૃષ્ટ્વા ભરતો નિમિત્તાનિ ચ વૈ પથિ ॥

વિપરીતં ત્વ્ અયોધ્યાયામ્ ઇતિ મેને સ પાર્થિવઃ
નિઃશોભાં નિર્ગતશ્રીકાં દુઃખશોકાન્વિતાં પુરીમ્ ॥

કૈકેય્યગ્નિવિનિર્દગ્ધામ્ અયોધ્યાં પ્રવિવેશ સઃ
દુઃખાન્વિતા જનાઃ સર્વે તૌ દૃષ્ટ્વા રુરુદુર્ ભૃશમ્ ॥

હા તાત રામ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ પુનઃ પુનઃ
રુરોદ ભરતસ્ તત્ર શત્રુઘ્નશ્ ચ સુદુઃખિતઃ ॥

કૈકેય્યાસ્ તત્ક્ષણાચ્ છ્રુત્વા ચુક્રોધ ભરતસ્ તદા
દુષ્ટા ત્વં દુષ્ટચિત્તા ચ યયા રામઃ પ્રવાસિતઃ ॥

લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા રાઘવઃ સીતયા વનમ્
સાહસં કિં કૃતં દુષ્ટે ત્વયા સદ્યો ઽલ્પભાગ્યયા ॥

ઉદ્વાસ્ય સીતયા રામં લક્ષ્મણેન મહાત્મના
મમૈવ પુત્રં રાજાનં કરોત્વ્ ઇતિ મતિસ્ તવ ॥

દુષ્ટાયા નષ્ટભાગ્યાયાઃ પુત્રો ઽહં ભાગ્યવર્જિતઃ
ભ્રાત્રા રામેણ રહિતો નાહં રાજ્યં કરોમિ વૈ ॥

યત્ર રામો નરવ્યાઘ્રઃ પદ્મપત્રાયતેક્ષણઃ
ધર્મજ્ઞો સર્વશાસ્ત્રજ્ઞો મતિમાન્ બન્ધુવત્સલઃ ॥

સીતા ચ યત્ર વૈદેહી નિયમવ્રતચારિણી
પતિવ્રતા મહાભાગા સર્વલક્ષણસંયુતા ॥

લક્ષ્મણશ્ ચ મહાવીર્યો ગુણવાન્ ભ્રાતૃવત્સલઃ
તત્ર યાસ્યામિ કૈકેયિ મહત્ પાપં ત્વયા કૃતમ્ ॥

રામ એવ મમ ભ્રાતા જ્યેષ્ઠો મતિમતાં વરઃ
સ એવ રાજા દુષ્ટાત્મે ભૃત્યો ઽહં તસ્ય વૈ સદા ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા માતરં તત્ર રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ
હા રાજન્ પૃથિવીપાલ માં વિહાય સુદુઃખિતમ્ ॥

ક્વ ગતો ઽસ્ય્ અદ્ય વૈ તાત કિં કરોમીહ તદ્ વદ
ભ્રાતા પિત્રા સમઃ ક્વાસ્તે જ્યેષ્ઠો મે કરુનાકરઃ ॥

સીતા ચ માતૃતુલ્યા મે ક્વ ગતો લક્ષ્મણશ્ ચ હ
ઇત્ય્ એવં વિલપન્તં તં ભરતં મન્ત્રિભિઃ સહ ॥

વસિષ્ઠો ભગવાન્ આહ કાલકર્મવિભાગવિત્
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ વત્સ ત્વં ન શોકં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

કર્મકાલવશાદ્ એવ પિતા તે સ્વર્ગમ્ આસ્થિતઃ
તસ્ય સંસ્કારકાર્યાણિ કર્માણિ કુરુ શોભન ॥

રામો ઽપિ દુષ્ટનાશાય શિષ્ટાનાં પાલનાય ચ
અવતીર્ણો જગત્સ્વામી સ્વાંશેન ભુવિ માધવઃ ॥

પ્રાયસ્ તત્રાસ્તિ રામેણ કર્તવ્યં લક્ષ્મણેન ચ
યત્રાસૌ ભગવાન્ વીરઃ કર્મણા તેન ચોદિતઃ ॥

તત્ કૃત્વા પુનર્ આયાતિ રામઃ કમલલોચનઃ
ઇત્યુક્તો ભરતસ્ તેન વસિષ્ઠેન મહાત્મના ॥

સંસ્કારં લમ્ભયામ્_અસ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા
અગ્નિહોત્રાગ્નિના દગ્ધ્વા પિતુર્ દેહં વિધાનતઃ ॥

સ્નાત્વા સરય્વાઃ સલિલે કૃત્વા તસ્યોદકક્રિયામ્
શત્રુઘ્નેન સહ શ્રીમાન્ માતૃભિર્ બાન્ધવૈઃ સહ ॥

તસ્યૌર્ધ્વદેહિકં કૃત્વા મન્ત્રિણા મન્ત્રિનાયકઃ
હસ્ત્યશ્વરથપત્તીભિઃ સહ પ્રાયાન્ મહામતિઃ ॥

ભરતો રામમ્ અન્વેષ્ટું રામમાર્ગેણ સત્તમઃ
તમ્ આયાન્તં મહાસેનં રામસ્યાનુવિરોધિનમ્ ॥

મત્વા તં ભરતં શત્રું રામભક્તો ગુહસ્ તદા
સ્વં સૈન્યં વર્તુલં કૃત્વા સંનદ્ધઃ કવચી રથી ॥

મહાબલપરીવારો રુરોધ ભરતં પથિ ॥

સભ્રાતૃકં સભાર્યં મે રામં સ્વામિનમ્ ઉત્તમમ્
પ્રાપયસ્ ત્વં વનં દુષ્ટ સાંપ્રતં હન્તુમ્ ઇચ્છસિ ॥

ગમિષ્યસિ દુરાત્મંસ્ ત્વં સેનયા સહ દુર્મતે
ઇત્યુક્તો ભરતસ્ તત્ર ગુહેન નૃપનન્દનઃ ॥

તમ્ ઉવાચ વિનીતાત્મા રામાયાથ કૃતાઞ્જલિઃ
યથા ત્વં રામભક્તો ઽસિ તથાહમ્ અપિ ભક્તિમાન્ ॥

પ્રોષિતે મયિ કૈકેય્યા કૃતમ્ એતન્ મહામતે
રામસ્યાનયનાર્થાય વ્રજામ્ય્ અદ્ય મહામતે ॥

સત્યપૂર્વં ગમિષ્યામિ પન્થાનં દેહિ મે ગુહ
ઇતિ વિશ્વાસમ્ આનીય જાહ્નવીં તેન તારિતઃ ॥

નૌકાવૃન્દૈર્ અનેકૈસ્ તુ સ્નાત્વાસૌ જાહ્નવીજલે
ભરદ્વાજાશ્રમં પ્રાપ્તો ભરતસ્ તં મહામુનિમ્ ॥

પ્રણમ્ય શિરસા તસ્મૈ યથાવૃત્તમ્ ઉવાચ હ
ભરદ્વાજો ઽપિ તં પ્રાહ કાલેન કૃતમ્ ઈદૃશમ્ ॥

દુઃખં ન તાવત્ કર્તવ્યં રામાર્થે ઽપિ ત્વયાધુના
વર્તતે ચિત્રકૂટે ઽસૌ રામઃ સત્યપરાક્રમઃ ॥

ત્વયિ તત્ર ગતે વાપિ પ્રાયો ઽસૌ નાગમિષ્યતિ
તથાપિ તત્ર ગચ્છ ત્વં યસ્ અસૌ વક્તિ તત્ કુરુ ॥

રામસ્ તુ સીતયા સાર્ધં વનખણ્ડે સ્થિતઃ શુભે
લક્ષ્મણસ્ તુ મહાવીર્યો દુષ્ટાલોકનતત્પરઃ ॥

ઇત્યુક્તો ભરતસ્ તત્ર ભારદ્વાજેન ધીમતા
ઉત્તીર્ય યમુનાં યાતશ્ ચિત્રકૂટં મહાન્ અગમ્ ॥

સ્થિતો ઽસૌ દૃષ્ટવાન્ દૂરાત્ સધૂલીં ચોત્તરાં દિશમ્
રામાય કથયિત્વાસ તદાદેશાત્ તુ લક્ષ્મણઃ ॥

વૃક્ષમ્ આરુહ્ય મેધાવી વીક્ષમાણઃ પ્રયત્નતઃ
સ તતો દૃષ્ટવાન્ હૃષ્ટામ્ આયાન્તીં મહતીં ચમૂમ્ ॥

હસ્ત્યશ્વરથસંયુક્તાં દૃષ્ટ્વા રામમ્ અથાબ્રવીત્
હે ભ્રાતસ્ ત્વં મહાબાહો સીતાપાર્શ્વે સ્થિરો ભવ ॥

ભૂપો ઽસ્તિ બલવાન્ કશ્ચિદ્ *ધસ્ત્યશ્વરથપત્તિભિઃ
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય વચસ્ તસ્ય લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ॥

રામસ્ તમ્ અબ્રવીદ્ વીરો વીરં સત્યપરાક્રમઃ
પ્રાયેણ ભરતો ઽસ્માકં દ્રષ્ટુમ્ આયાતિ લક્ષ્મણ ॥

ઇત્ય્ એવં વદતસ્ તસ્ય રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ
આરાત્ સંસ્થાપ્ય સેનાં તાં ભરતો વિનયાન્વિતઃ ॥

બ્રાહ્મણૈર્ મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં રુદન્ન્ આગત્ય પાદયોઃ
રામસ્ય નિપપાતાથ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥

મન્ત્રિણો માતૃવર્ગશ્ ચ સ્નિગ્ધબન્ધુસુહૃજ્જનાઃ
પરિવાર્ય તતો રામં રુરુદુઃ શોકકાતરાઃ ॥

સ્વર્યાતં પિતરં જ્ઞાત્વા તતો રામો મહામતિઃ
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યાથ સમન્વિતઃ ॥

સ્નાત્વા મલાપહે તીર્થે દત્ત્વા ચ સલિલાઞ્ જલિમ્
માત્રાદીન્ અભિવાદ્યાથ રામો દુઃખસમન્વિતઃ ॥

ઉવાચ ભરતં રાજન્ દુઃખેન મહતાન્વિતમ્
અયોધ્યાં ગચ્છ ભરત ઇતઃ શીઘ્રં મહામતે ॥

રાજ્ઞા વિહીનાં નગરીં અનાથાં પરિપાલય
ઇત્યુક્તો ભરતો પ્રાહ રામં રાજીવલોચનમ્ ॥

ત્વામ્ ઋતે પુરુષવ્યાઘ્ર ન યાસ્યે ઽહમ્ ઇતો ધ્રુવમ્
યત્ર ત્વં તત્ર યાસ્યામિ વૈદેહી લક્ષ્મણો યથા ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય પુનઃ પ્રાહ ભરતં પુરતઃ સ્થિતમ્
નૃણાં પિતૃસમો જ્યેષ્ઠઃ સ્વધર્મમ્ અનુવર્તિનામ્ ॥

યથા ન લઙ્ઘ્યં વચનં મયા પિતૃમુખેરિતમ્
તથા ત્વયા ન લઙ્ઘ્યં સ્યાદ્ વચનં મમ સત્તમ ॥

મત્સમીપાદ્ ઇતો ગત્વા પ્રજાસ્ ત્વં પરિપાલય
દ્વાદશાબ્દિકમ્ એતન્ મે વ્રતં પિતૃમુખેરિતમ્ ॥

તદ્ અરણ્યે ચરિત્વા તુ આગમિસ્યામિ તે ઽન્તિકમ્
ગચ્છ તિષ્ઠ મમાદેશે ન દુઃખં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

ઇત્યુક્તો ભરતઃ પ્રાહ બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ
યથા પિતા તથા ત્વં મે નાત્ર કર્યા વિચારણા ॥

તવાદેશાન્ મયા કાર્યં દેહિ ત્વં પાદુકે_2 મમ
નન્દિગ્રામે વસિષ્યે ઽહં પાદુકે_2 દ્વાદશાબ્દિકમ્ ॥

ત્વદ્વેષમ્ એવ મદ્વેષં ત્વદ્વ્રતં મે મહાવ્રતમ્
ત્વં દ્વાદશાબ્દિકાદ્ ઊર્ધ્વં યદિ નાયાસિ સત્તમ ॥

તતો હવિર્ યથા ચાગ્નૌ પ્રધક્ષ્યામિ કલેવરમ્
ઇત્ય્ એવં શપથં કૃત્વા ભરતો હિ સુદુઃખિતઃ ॥

બહુ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા નમસ્કૃત્ય ચ રાઘવમ્
પાદુકે_2 શિરસા સ્થાપ્ય ભરતઃ પ્રસ્થિતઃ શનૈઃ ॥

સ કુર્વન્ ભ્રાતુર્ આદેશં નન્દિગ્રામે સ્થિતો વશી
તપસ્વી નિયતાહારઃ શાકમૂલફલાશનઃ ॥

જટાકલાપં શિરસા ચ બિભ્રત્ ત્વચશ્ ચ વાર્ક્ષીઃ કિલ વન્યભોજી
રામસ્ય વાક્યાદરતો હૃદિ સ્થિતં બભાર ભૂભારમ્ અનિન્દિતાત્મા ॥