નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 43

અથ સ ગુરુગૃહે ઽપિ વર્તમાનઃ સકલવિદચ્યુતસક્તપુણ્યચેતાઃ
જડ ઇવ વિચચાર બાહ્યકૃત્યે સતતમ્ અનન્તમયમ્ જગત્ પ્રપશ્યન્ ॥

સહગુરુકુલવાસિનઃ કદાચિચ્ છ્રુતિવિરતા હ્ય્ અવદન્ સમેત્ય બાલાઃ
તવ ચરિતમ્ અહો વિચિત્રમ્ એતત્ ક્ષિતિપતિપુત્ર યતો ઽસ્ય્ અભોગલુબ્ધઃ
હૃદિ કિમ્ અપિ વિચિન્ત્ય હૃષ્ટરોમા ભવસિ સદા ચ વદાઙ્ગ યદ્ય્ અગુહ્યમ્ ॥

ઇતિ ગદિતવતઃ સ મન્ત્રિપુત્રાન્ અવદદ્ ઇદં નૃપ સર્વવત્સલત્વાત્
શૃણુત સુમનસઃ સુરારિપુત્રા યદ્ અહમ્ અનન્યરતિર્ વદામિ પૃષ્ટઃ ॥

ધનજનતરુણીવિલાસરમ્યો ભવવિભવઃ કિલ ભાતિ યસ્ તમ્ એનમ્
વિમૃશત સુબુધૈર્ ઉતૈષ સેવ્યો દ્રુતમ્ અથ વા પરિવર્જ્ય એવ દૂરાત્ ॥

પ્રથમમ્ ઇહ વિચાર્યતાં યદ્ અમ્બા જઠરગતૈર્ અનુભૂયતે સુદુઃખમ્
સુકુટિલતનુભિસ્ તદગ્નિતપ્તૈર્ વિવિધપુરાજનનાનિ સંસ્મરદ્ભિઃ ॥

કારાગૃહે દસ્યુર્ ઇવાસ્મિ બદ્ધો જરાયુણા વિટ્કૃમિમૂત્રગેહે
પશ્યામિ ગર્ભે ઽપિ સકૃન્ મુકુન્દ પાદાબ્જયોર્ અસ્મરણેન કષ્ટમ્ ॥

તસ્માત્ સુખં ગર્ભશયસ્ય નાસ્તિ બાલ્યે તથા યૌવનવાર્દ્ધકે વા
એવં ભવો દુઃખમયઃ સદૈવ સેવ્યઃ કથં દૈત્યસુતાઃ પ્રબુદ્ધૈઃ
એવં ભવે ઽસ્મિન્ પરિમૃગ્યમાણા વીક્ષામહે નૈવ સુખાંશલેશમ્ ॥

યથા યથા સાધુ વિચારયામસ્ તથા તથા દુઃખતરં ચ વિદ્મઃ
તસ્માદ્ ભવે ઽસ્મિન્ કિલ ચારુરૂપે દુઃખાકરે નૈવ પતન્તિ સન્તઃ ॥

પતન્ત્ય્ અથો ઽતત્ત્વવિદઃ સુમૂઢા વહ્નૌ પતંગા ઇવ દર્શનીયે
યદ્ય્ અસ્તિ નાન્યચ્ છરણં સુખાય યુક્તં તદૈતત્ પતનં સુખાભે ॥

અવિન્દતામ્ અન્નમ્ અહો કૃશાનાં યુક્તં હિ પિણ્યાકતુષાદિભક્ષણમ્
અસ્તિ ત્વ્ અજં શ્રીપતિપાદપદ્મ દ્વંદ્વાર્ચનપ્રાપ્યમ્ અનન્તમ્ આદ્યમ્ ॥

અક્લેશતઃ પ્રાપ્યમ્ ઇદં વિસૃજ્ય મહાસુખં યો ઽન્યસુખાનિ વાઞ્છેત્
રાજ્યં કરસ્થં સ્વમ્ અસૌ વિસૃજ્ય ભિક્ષામ્ અટેદ્ દીનમનાઃ સુમૂઢઃ ॥

તચ્ ચાર્ચ્યતે શ્રીપતિપાદપદ્મ દ્વંદ્વં ન વસ્ત્રૈર્ ન ધનૈઃ શ્રમૈર્ ન
અનન્યચિત્તેન નરેણ કિંતુ ઉચ્ચાર્યતે કેશવ માધવેતિ ॥

એવં ભવં દુઃખમયં વિદિત્વા દૈત્યાત્મજાઃ સાધુ હરિં ભજધ્વમ્
એવં જનો જન્મફલં લભેત નો ચેદ્ ભવાબ્ધૌ પ્રપતેદ્ અધો ઽધઃ ॥

તસ્માદ્ ભવે ઽસ્મિન્ હૃદિ શઙ્કચક્ર ગદાધરં દેવમ્ અનન્તમ્ ઈડ્યમ્
સ્મરન્તુ નિત્યં વરદં મુકુન્દં સદ્ભક્તિયોગેન નિવૃત્તકામાઃ ॥

અનાસ્તિકત્વાત્ કૃપયા ભવદ્ભ્યો વદામિ ગુહ્યં ભવસિન્ધુસંસ્થાઃ
સર્વેષુ ભૂતેષુ ચ મિત્રભાવં ભજન્ત્વ્ અયં સર્વગતો હિ વિષ્ણુઃ ॥

પ્રહ્લાદ ત્વં વયં ચાપિ બાલભાવાન્ મહામતે
ષણ્ડામર્કાત્ પરં મિત્રં ગુરું ચાન્યં ન વિદ્મહે ॥

ત્વયૈતચ્ છિક્ષિતં કુત્ર તથ્યં નો વદ નિસ્તુષમ્ ॥

યદા તાતઃ પ્રયાતો મે તપોર્થં કાનનં મહત્ ॥

તદા ચેન્દ્રઃ સમાગત્ય પુરં તસ્ય રુરોધ હ
મૃતં વિજ્ઞાય દૈત્યેન્દ્રં હિરણ્યકશિપું તદા ॥

ઇન્દ્રો મે જનનીં ગૃહ્ય પ્રયાતો મન્મથાગ્નિના
દહ્યમાનો મહાભાગાં માર્ગે ગચ્છતિ સત્વરમ્ ॥

તદા માં ગર્ભગં જ્ઞાત્વા નારદો દેવદર્શનઃ
આગત્યેન્દ્રં જગાદોચ્ચૈર્ મૂઢ મુઞ્ચ પતિવ્રતામ્ ॥

અસ્યા ગર્ભે સ્થિતો યો ઽસૌ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ
તચ્ છ્રુત્વા નારદવચો માતરં પ્રણિપત્ય મે ॥

વિષ્ણુભક્ત્યા પ્રમુચ્યાથ ગતઃ સ્વં ભુવનં હરિઃ
નારદસ્ તાં સમાનીય આશ્રમં સ્વં શુભવ્રતઃ ॥

મામ્ ઉદ્દિશ્ય મહાભાગામ્ એતદ્ વૈ કથિતં તદા
તથા મે વિસ્મૃતં નૈવ બાલાભ્યાસાદ્ દનોઃ સુતાઃ ॥

વિષ્ણોશ્ ચાનુગ્રહેણૈવ નારદસ્યોપદેશતઃ
એકદા ગુપ્તચર્યાયાં ગતો ઽસૌ રાક્ષસાધિપઃ ॥

શૃણોતિ રાત્રૌ નગરે જય રામેતિ કીર્તનમ્
અવૈત્ પુત્રકૃતં સર્વં બલવાન્ દાનવેશ્વરઃ ॥

અથાહૂયાહ દૈત્યેન્દ્રઃ ક્રોધાન્ધઃ સ પુરોહિતાન્
રે રે ક્ષુદ્રદ્વિજા યૂયમ્ અતિમુમૂર્ષતાં ગતાઃ ॥

પ્રહ્લાદો ઽયં મૃષાલાપાન્ વક્ત્ય્ અન્યાન્ પાઠયત્ય્ અપિ
ઇતિ નિર્ભર્ત્સ્ય તાન્ વિપ્રાન્ શ્વસન્ રાજાવિશદ્ ગૃહમ્ ॥

ન ચ પુત્રવધે ચિન્તાં જહૌ સ્વવધકારિણીમ્
આસન્નમરણો ઽમર્ષાત્ કૃત્યમ્ એકં વિમૃશ્ય સઃ ॥

અકૃત્યમ્ એવ દૈત્યાદીન્ આહૂયોપાદિશદ્ રહઃ
અદ્ય ક્ષપાયાં પ્રહ્લાદં પ્રસુપ્તં દુષ્ટમ્ ઉલ્બણૈઃ ॥

નાગપાશૈર્ દૃઢં બદ્ધ્વા મધ્યે નિક્ષિપતામ્બુધેઃ
તદાજ્ઞાં શિરસાદાય દદૃશુસ્ તમ્ ઉપેત્ય તે ॥

રાત્રિપ્રિયં સમાધિસ્થં પ્રબુદ્ધં સુપ્તવત્ સ્થિતમ્
સંછિન્નરાગલોભાદિ મહાબન્ધં ક્ષપાચરાઃ ॥

બબન્ધુસ્ તં મહાત્માનં ફલ્ગુભિઃ સર્પરજ્જુભિઃ
ગરુડધ્વજભક્તં તં બુદ્ધ્વાહિભિર્ અબુદ્ધયઃ ॥

જલશાયિપ્રિયં નીત્વા જલરાશૌ નિચિક્ષિપુઃ
બલિનસ્ તે ઽચલાન્ દૈત્યા તસ્યોપરિ નિધાય ચ ॥

શશંસુસ્ તં પ્રિયં રાજ્ઞે દ્રુતં તાન્ સો ઽપ્ય્ અમાનયત્
પ્રહ્લાદં ચાબ્ધિમધ્યસ્થં તમ્ ઔર્વાગ્નિમ્ ઇવાપરમ્ ॥

જ્વલન્તં તેજસા વિષ્ણોર્ ગ્રાહા ભૂરિભિયાત્યજન્
સ ચાભિન્નચિદાનન્દ સિન્ધુમધ્યે સમાહિતઃ ॥

ન વેદ બદ્ધમ્ આત્માનં લવણામ્બુધિમધ્યગમ્
અથ બ્રહ્મામૃતામ્ભોધિ, મયે સ્વસ્મિન્ સ્થિતે મુનૌ ॥

યયૌ ક્ષોભં દ્વિતીયાબ્ધિ પ્રવેશાદ્ ઇવ સાગરઃ
ક્લેશાત્ ક્લેશાન્ ઇવોદ્ધૂય પ્રહ્લાદમ્ અથ વીચયઃ ॥

નિન્યુસ્ તીરે ઽપ્લવામ્ભોધેઃ ગુરૂક્તય ઇવામ્બુધેઃ
ધ્યાનેન વિષ્ણુભૂતં તં ભગવાન્ વરુણાલયઃ ॥

વિન્યસ્ય તીરે રત્નાનિ ગૃહીત્વા દ્રષ્ટુમ્ આયયૌ
તાવદ્ ભગવતાદિષ્ટઃ પ્રહૃષ્ટઃ પન્નગાશનઃ ॥

બન્ધનાહીન્ સમભ્યેત્ય ભક્ષયિત્વા પુનર્ યયૌ
અથાબભાષે પ્રહ્લાદં ગમ્ભીરધ્વનિર્ અર્ણવઃ ॥

પ્રણમ્ય દિવ્યરૂપઃ સન્ સમાધિસ્થં હરેઃ પ્રિયમ્
પ્રહ્લાદ ભગવદ્ભક્ત પુણ્યાત્મન્ન્ અર્ણવો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ॥

ચક્ષુર્ભ્યામ્ અથ માં દૃષ્ટ્વા પાવયાર્થિનમ્ આગતમ્
ઇત્ય્ અમ્બુધિગિરઃ શ્રુત્વા સ મહાત્મા હરેઃ પ્રિયઃ ॥

ઉદ્વીક્ષ્ય સહસા દેવં તં નત્વાહાસુરાત્મજઃ
કદાગતં ભગવતા તમ્ અથામ્બુધિર્ અબ્રવીત્ ॥

યોગિન્ન્ અજ્ઞાતવૃત્તસ્ ત્વમ્ અપરાદ્ધં તવાસુરૈઃ
બદ્ધસ્ ત્વમ્ અહિભિર્ દૈત્યૈર્ મયિ ક્ષિપ્તો ઽદ્ય વૈષ્ણવ ॥

તતસ્ તૂર્ણં મયા તીરે ન્યસ્તસ્ ત્વં ફણિનશ્ ચ તાન્
ઇદાનીમ્ એવ ગરુડો ભક્ષયિત્વા ગતો મહાન્ ॥

મહાત્મન્ન્ અનુગૃહ્ણીષ્વ ત્વં માં સત્સઙ્ગમ્ આર્થિનમ્
ગૃહાણેમાનિ રત્નાનિ પૂજ્યસ્ ત્વં મે હરિર્ યથા ॥

યદ્ય્ અપ્ય્ એતૈર્ ન તે કૃત્યં રત્નૈર્ દાસ્યામ્ય્ અથાપ્ય્ અહમ્
દીપાન્ નિવેદયત્ય્ એવ ભાસ્કરસ્યાપિ ભક્તિમાન્ ॥

ત્વમ્ આપત્સ્વ્ અપિ ઘોરાસુ વિષ્ણુનૈવ હિ રક્ષિતઃ
ત્વાદૃશા નિર્મલાત્માનો ન સન્તિ બહવો ઽર્કવત્ ॥

બહુના કિં કૃતાર્થો ઽસ્મિ યત્ તિષ્ઠામિ ત્વયા સહ
આલપામિ ક્ષણમ્ અપિ નેક્ષે હ્ય્ એતત્ ફલોપમામ્ ॥

ઇત્ય્ અબ્ધિના સ્તુતઃ શ્રીશ માહાત્મ્યવચનૈઃ સ્વયમ્
યયૌ લજ્જાં પ્રહર્ષં ચ પ્રહ્લાદો ભગવત્પ્રિયઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય સ રત્નાનિ વત્સલઃ પ્રાહ વારિધિમ્
મહાત્મન્ સુતરાં ધન્યઃ શેતે ત્વયિ હિ સ પ્રભુઃ ॥

કલ્પાન્તે ઽપિ જગત્ કૃત્સ્નં ગ્રસિત્વા સ જગન્મયઃ
ત્વય્ય્ એવૈકાર્ણવીભૂતે શેતે કિલ મહાત્મનિ ॥

લોચનાભ્યાં જગન્નાથં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ વારિધે
ત્વં પશ્યસિ સદા ધન્યસ્ તત્રોપાયં પ્રયચ્છ મે ॥

ઉક્ત્વેતિ પાદાવનતં તૂર્ણમ્ ઉત્થાપ્ય સાગરઃ
પ્રહ્લાદં પ્રાહ યોગીન્દ્ર ત્વં પશ્યસિ સદા હૃદિ ॥

દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસ્ય્ અથાક્ષિભ્યાં સ્તુહિ તં ભક્તવત્સલમ્
ઉક્ત્વેતિ સિન્ધુઃ પ્રહ્લાદમ્ આત્મનઃ સ જલે ઽવિશત્ ॥

ગતે નદીન્દ્રે સ્થિત્વૈકો હરિં રાત્રૌ સ દૈત્યજઃ
ભક્ત્યાસ્તૌદ્ ઇતિ મન્વાનસ્ તદ્દર્શનમ્ અસંભવમ્ ॥

વેદાન્તવાક્યશતમારુતસંપ્રવૃદ્ધ વૈરાગ્યવહ્નિશિખયા પરિતાપ્ય ચિત્તમ્
સંશોધયન્તિ યદવેક્ષણયોગ્યતાયૈ ધીરાઃ સદૈવ સ કથં મમ ગોચરઃ સ્યાત્ ॥

માત્સર્યરોષસ્મરલોભમોહ મદાદિભિર્ વા સુદૃઢૈઃ સુષડ્ભિઃ
ઉપર્યુપર્યાવરણૈઃ સુબદ્ધમ્ અન્ધં મનો મે ક્વ હરિઃ ક્વ વાહમ્ ॥

યં ધાતૃમુખ્યા વિબુધા ભયેષુ શાન્ત્યર્થિનઃ ક્ષીરનિધેર્ ઉપાન્તમ્
ગત્વોત્તમસ્તોત્રકૃતઃ કથંચિત્ પશ્યન્તિ તં દ્રષ્ટુમ્ અહો મમાશા ॥

અયોગ્યમ્ આત્માનમ્ ઇતીશદર્શને સ મન્યમાનસ્ તદનાપ્તિકાતરઃ
ઉદ્વેગદુઃખાર્ણવમગ્નમાનસઃ સ્રુતાશ્રુધારો નૃપ મૂર્ચ્છિતો ઽપતત્ ॥

અથ ક્ષણાત્ સર્વગતશ્ ચતુર્ભુજઃ શુભાકૃતિર્ ભક્તજનૈકવલ્લભઃ
દુઃસ્થં તમ્ આશ્લિષ્ય સુધામયૈર્ ભુજૈસ્ તત્રૈવ ભૂપાવિર્ અભૂદ્ દયાનિધિઃ ॥

સ લબ્ધસંજ્ઞો ઽથ તદઙ્ગસઙ્ગાદ્ ઉન્મીલિતાક્ષઃ સહસા દદર્શ
પ્રસન્નવક્ત્રં કમલાયતાક્ષં સુદીર્ઘબાહું યમુનાસવર્ણમ્ ॥

ઉદારતેજોમયમ્ અપ્રમેયં ગદારિશઙ્ખામ્બુજચારુચિહ્નિતમ્
સ્થિતં સમાલિઙ્ગ્ય વિભું સ દૃષ્ટ્વા પ્રકમ્પિતો વિસ્મયભીતિહર્ષૈઃ ॥

તત્ સ્વપ્નમ્ એવાથ સ મન્યમાનઃ સ્વપ્ને ઽપિ પશ્યામિ હરિં કૃતાર્થમ્
ઇતિ પ્રહર્ષાર્ણવમગ્નચેતાઃ સ્વાનન્દમૂર્છાં સ પુનશ્ ચ ભેજે ॥

તતઃ ક્ષિતાવ્ એવ નિવિશ્ય નાથઃ કૃત્વા તમ્ અઙ્કે સ્વજનૈકબન્ધુઃ
શનૈર્ વિધુન્વન્ કરપલ્લવેન સ્પૃશન્ મુહુર્ માતૃવદ્ આલિલિઙ્ગ ॥

તતશ્ ચિરેણ પ્રહ્લાદઃ સંમુખોન્મીલિતેક્ષણઃ
આલુલોકે જગન્નાથં વિસ્મયાવિષ્ટચેતસા ॥

તતશ્ ચિરાત્ તં સંભાવ્ય ધીરઃ શ્રીશાઙ્કશાયિનમ્
આત્માનં સહસોત્તસ્થૌ સદ્યઃ સભયસંભ્રમઃ ॥

પ્રણામાયાપતચ્ ચોર્વ્યાં પ્રસીદેતિ વદન્ મુહુઃ
સંભ્રમાત્ સ બહુજ્ઞો ઽપિ નાન્યાં પૂજોક્તિમ્ અસ્મરત્ ॥

તમ્ અથાભયહસ્તેન ગદાશઙ્ખારિધૃક્ પ્રભુઃ
ગૃહીત્વા સ્થાપયામ્_અસ પ્રહ્લાદં સ દયાનિધિઃ ॥

કરાબ્જસ્પર્શનાહ્લાદ ગલદશ્રું સવેપથુમ્
ભૂયો ઽથાહ્લાદયન્ સ્વામી તં જગાદેતિ સાન્ત્વયન્ ॥

સભયં સંભ્રમં વત્સ મદ્ગૌરવકૃતં ત્યજ
નૈવં પ્રિયો મે ભક્તેષુ સ્વાધીનપ્રણયી ભવ ॥

નિત્યં સંપૂર્ણકામસ્ય જન્માનિ વિવિધાનિ મે
ભક્તસર્વેષ્ટદાનાય તસ્માત્ કિં તે પ્રિયં વદ ॥

અથ વ્યજિજ્ઞપદ્ વિષ્ણું પ્રહ્લાદઃ પ્રાઞ્જલિર્ નમન્
સલૌલ્યમ્ ઉત્ફુલ્લદૃશા પશ્યન્ન્ એવં ચ તન્મુખમ્ ॥

નાપ્ય્ અયં વરદાનાય કાલો નૈષ પ્રસીદ મે
ત્વદ્દર્શનામૃતાસ્વાદાદ્ અન્તરાત્મા ન તૃપ્યતિ ॥

બ્રહ્માદિદેવૈર્ દુર્લક્ષ્યં ત્વામ્ એવ પશ્યતઃ પ્રભો
તૃપ્તિં નેષ્યતિ મે ચિત્તં કલ્પાયુતશતૈર્ અપિ ॥

નૈવમ્ એતદ્ ધ્ય્ અતૃપ્તસ્ય ત્વાં દૃષ્ટ્વાન્યદ્ વૃણોતિ કિમ્
તતઃ સ્મિતસુધાપૂરૈઃ પૂરયન્ સ પ્રિયં પ્રિયાત્ ॥

યોજયન્ મોક્ષલક્ષ્મ્યૈવ તં જગાદ જગત્પતિઃ
સત્યં મદ્દર્શનાદ્ અન્યદ્ વત્સ નૈવાસ્તિ તે પ્રિયમ્ ॥

કિંચિત્ તે દાતુમ્ ઇષ્ટં મે મત્પ્રિયાર્થં વૃણીષ્વ તત્
પ્રહ્લાદો ઽથાબ્રવીદ્ ધીમાન્ દેવ જન્માન્તરેષ્વ્ અપિ ॥

દાસસ્ તવાહં ભૂયાસં ગરુત્માન્ ઇવ ભક્તિમાન્
અથાહ નાથઃ પ્રહ્લાદં સંકટં ખલ્વ્ ઇદં કૃતમ્ ॥

અહં તવાત્મદાનેચ્છુસ્ ત્વં તુ ભૃત્યત્વમ્ ઇચ્છસિ
વરાન્ અન્યાંશ્ ચ વરય ધીમન્ દૈત્યેશ્વરાત્મજ ॥

પ્રહ્લાદો ઽપિ પુનઃ પ્રાહ ભક્તકામપ્રદં હરિમ્
પ્રસીદ સાસ્તુ મે નાથ ત્વદ્ભક્તિઃ સાત્ત્વિકી સ્થિરા ॥

અનયાથ ચ ત્વાં નૌમિ નૃત્યામિ ત્વત્પરઃ સદા
અથાભિતુષ્ટો ભગવાન્ પ્રિયમ્ આહ પ્રિયંવદમ્ ॥

વત્સ યદ્ યદ્ અભીષ્ટં તે તત્ તદ્ અસ્તુ સુખી ભવ
અન્તર્હિતે ચ મય્ય્ અત્ર મા ખિદ ત્વં મહામતે ॥

ત્વચ્ચિત્તાન્ નાપયાસ્યામિ ક્ષીરાબ્ધેર્ ઇવ સુપ્રિયાત્
પુનર્ દ્વિત્રિદિનૈસ્ ત્વં માં દ્રષ્ટા દુષ્ટવધોદ્યતમ્ ॥

અપૂર્વાવિષ્કૃતાકારં નૃસિંહં પાપભીષણમ્
ઉક્ત્વેત્ય્ અતઃ પ્રણમતઃ પશ્યતશ્ ચાતિલાલસમ્ ॥

અતુષ્ટસ્યૈવ તસ્યેશો માયયાન્તર્ દધે હરિઃ
તતો હઠાદ્ અદૃષ્ટ્વા તં સર્વતો ભક્તવત્સલમ્ ॥

હાહેત્ય્ અશ્રુપ્લુતઃ પ્રોચ્ય વવન્દે સ ચિરાદ્ ઇતિ
શ્રૂયમાણે ઽથ પરિતઃ પ્રતિબુદ્ધજનસ્વને ॥

ઉત્થાયાબ્ધિતટાદ્ ધીમાન્ પ્રહ્લાદઃ સ્વપુરં યયૌ ॥

અથ દિતિજસુતશ્ ચિરં પ્રહૃષ્ટઃ સ્મૃતિબલતઃ પરિતસ્ તમ્ એવ પશ્યન્
હરિમનુજગતિં ત્વ્ અલં ચ પશ્યન્ ગુરુગૃહમ્ ઉત્પુલકઃ શનૈર્ અવાપ ॥