નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 41

માર્કણ્ડેય મહાપ્રાજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ
પ્રાદુર્ભાવં નૃસિંહસ્ય યથાવદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

વદ પ્રહ્લાદચરિતં વિસ્તરેણ મમાનઘ
ધન્યા વયં મહાયોગિંસ્ ત્વત્પ્રસાદાન્ મહામુને ॥

સુધાં પિબામો દુર્લભ્યાં ધન્યાઃ શ્રીશકથાભિધામ્ ॥

પુરા હિરણ્યકશિપોસ્ તપોર્થં ગચ્છતો વનમ્ ॥

દિગ્દાહો ભુમિકમ્પશ્ ચ જાતસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ
વારિતો બન્ધુભિર્ ભૃત્યૈર્ મિત્રૈશ્ ચ હિતકારિભિઃ ॥

શકુના વિગુણા રાજઞ્ જાતાસ્ તચ્ ચ ન શોભનમ્
ત્રૈલોક્યાધિપતિસ્ ત્વં હિ સર્વે દેવાઃ પરાજિતાઃ ॥

તવાસ્તિ ન ભયં સૌમ્ય કિમર્થં તપ્યતે તપઃ
પ્રયોજનં ન પશ્યામો વયં બુદ્ધ્યા સમન્વિતાઃ ॥

યો ભવેન્ ન્યૂનકામો હિ તપસ્ચર્યાં કરોતિ સઃ
એવં તૈર્ વાર્યમાણો ઽપિ દુર્મદો મદમોહિતઃ ॥

યાતઃ કૈલાસશિખરં દ્વિત્રૈર્ મિત્રૈઃ પરીવૃતઃ
તસ્ય સંતપ્યમાનસ્ય તપઃ પરમદુષ્કરમ્ ॥

ચિન્તા જાતા મહીપાલ વિરિઞ્ચેઃ પદ્મજન્મનઃ
કિં કરોમિ કથં દૈત્યસ્ તપસો વિનિવર્તતે ॥

ઇતિ ચિન્તાકુલસ્યૈવ બ્રહ્મણો ઽન્ગસમુદ્ભવઃ
પ્રણમ્ય પ્રાહ ભૂપાલ નારદો મુનિસત્તમઃ ॥

કિમર્થં ખિદ્યતે તાત નારાયણપરાયણ
યેષામ્ મનસિ ગોવિન્દસ્ તે વૈ નાર્હન્તિ શોચિતુમ્ ॥

અહં તં વારયિષ્યામિ તપ્યન્તં દિતિનન્દનમ્
નારાયણો જગત્સ્વામી મતિં મે સંપ્રદાસ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાનમ્ય પિતરં વાસુદેવં હૃદિ સ્મરન્
પ્રયાતઃ પર્વતેનૈવ સાર્ધં સ મુનિપુંગવઃ ॥

કલવિઙ્કૌ તુ તૌ ભૂત્વા કૈલાશં પર્વતોત્તમમ્
યત્રાસ્તે દિતિજશ્રેષ્ઠો દ્વિત્રૈર્ મિત્રૈઃ પરીવૃતઃ ॥

કૃતસ્નાનો મુનિસ્ તત્ર વૃક્ષશાખાસમાશ્રિતઃ
શૃણ્વતસ્ તસ્ય દૈત્યસ્ય પ્રાહ ગમ્ભીરયા ગિરા ॥

નમો નારાયણાયેતિ પુનઃ પુનર્ ઉદારધીઃ
ત્રિવારં પ્રજપિત્વા વૈ નારદો મૌનમ્ આશ્રિતઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કલવિઙ્કસ્ય સાદરમ્
હિરણ્યકશિપુર્ દૈત્યઃ ક્રુદ્ધશ્ ચાપં સમાદદે ॥

બાણં ધનુષિ સંધાય યાવન્ મુઞ્ચતિ તૌ પ્રતિ
તાવદ્ ઉડ્ડીય તૌ ભૂપ ગતૌ નારદપર્વતૌ ॥

સો ઽપિ ક્રોધપરીતાઙ્ગો હિરણ્યકશિપુસ્ તદા
ત્યક્ત્વા તમ્ આશ્રમં ભૂયો નગરં સ્વં મહીપતે ॥

તસ્યાપિ ભાર્યા સુશ્રોણી કયાધૂર્ નામ નામતઃ
તદા રજસ્વલા ભૂત્વા સ્નાતાભૂદ્ દૈવયોગતઃ ॥

રાત્રાવ્ એકાન્તસમયે તયા પૃષ્ટઃ સ દૈત્યરાટ્
સ્વામિન્ યદા તપશ્ચર્યાં કર્તું ગેહાદ્ વનં ગતઃ ॥

તદા ત્વયોક્તં વર્ષાણામ્ અયુતં મે તપસ્ ત્વ્ ઇદમ્
તત્ કિમર્થં મહારાજ સાંપ્રતં ત્યક્તવાન્ વ્રતમ્ ॥

તથ્યં કથય મે નાથ સ્નેહાત્ પૃચ્છામિ દૈત્યપ ॥

શૃણુ ચાર્વઙ્ગિ મે તથ્યાં વાચં વ્રતવિનાશિનીમ્ ॥

ક્રોધસ્યાતીવ જનનીં દેવાનાં મુદવર્ધનીમ્
કૈલાસશિખરે દેવિ મહદાનન્દકાનને ॥

વ્યાહરન્તૌ શુભાં વાણીં નમો નારાયણેતિ ચ
વારદ્વયં ત્રયં ચેતિ વ્યાહૃતં વચનં શુભે ॥

તેન મે મનસિ ક્રોધો જાતો ઽતીવ વરાનને
કોદણ્ડે શરમ્ આધાય યાવન્ મુઞ્ચામિ ભામિનિ ॥

તાવત્ તૌ પક્ષિણૌ ભીતૌ ગતૌ દેશાન્તરં ત્વ્ અહમ્
ત્યક્ત્વા વ્રતં સમાયાતો ભાવિકાર્યબલેન વૈ ॥

ઇત્ય્ ઉચ્યમાને વચને વીર્યદ્રાવો ઽભવત્ તદા
ઋતુકાલે તુ સંપ્રાપ્તે જાતો ગર્ભસ્ તદૈવ હિ ॥

પુનઃ પ્રવર્ધમાનસ્ય ગર્ભે ગર્ભસ્ય ધીમતઃ
નારદસ્યોપદેશેન વૈષ્ણવઃ સમજાયત ॥

તદ્ અગ્રે કથયિષ્યામિ ભૂપ શ્રદ્ધાપરો ભવ
તસ્ય સૂનુર્ અભુદ્ ભક્તઃ પ્રહ્લાદો જન્મવૈષ્ણવઃ ॥

સો ઽવર્ધતાસુરકુલે નિર્મલો મલિનાશ્રયે
યથા કલૌ હરેર્ ભક્તિઃ પાશસંસારમોચની ॥

સ વર્ધમાનો વિરરાજ બાલૈઃ સહ ત્રયીનાથપદેષુ ભક્ત્યા
બાલો ઽલ્પદેહો મહતીં મહાત્મા વિસ્તારયન્ ભાતિ સ વિષ્ણુભક્તિમ્ ॥

યથા ચતુર્થં યુગમ્ આપ્તધર્મ કામાર્થમોક્ષં કિલ કીર્તિદં હિ
સ બાલલીલાસુ સહાન્યડિમ્ભૈઃ પ્રહેલિકાક્રીડનકેષુ નિત્યમ્ ॥

કથાપ્રસઙ્ગેષુ ચ કૃષ્ણમ્ એવ પ્રોવાચ યસ્માત્ સ હિ તત્સ્વભાવઃ
ઇત્થં શિશુત્વે ઽપિ વિચિત્રકારી વ્યવર્ધતેશસ્મરણામૃતાશઃ ॥

તં પદ્મવક્ત્રં દૈત્યેન્દ્રઃ કદાચિત્ સ્ત્રીવૃતઃ ખલઃ
બાલં ગુરુગૃહાયાતં દદર્શ સ્વાયતેક્ષણમ્ ॥

ગૃહીત્વા તુ કરે પુત્રં પટ્ટિકા યા સુશોભના
મૂર્ધ્નિ ચક્રાઙ્કિતા પટ્ટી કૃષ્ણનામાઙ્કિતાદરાત્ ॥

તમ્ આહૂય મુદાવિષ્ટો લાલયન્ પ્રાહ પુત્રકમ્
પુત્ર તે જનની નિત્યં સુધીર્ મે ત્વા પ્રશંસતિ ॥

અથ તદ્ વદ યત્ કિંચિદ્ ગુરુવેશ્મનિ શિક્ષિતમ્
વિચાર્યાનન્દજનનં સમ્યગ્ આયાતિ તદ્ વદ ॥

અથાહ પિતરં હર્ષાત્ પ્રહ્લાદો જન્મવૈષ્ણવઃ
ગોવિન્દં ત્રિજગદ્વન્દ્યં પ્રભું નત્વા બ્રવીમિ તે ॥

ઇતિ શત્રોઃ સ્તવં શ્રુત્વા પુત્રોક્તં સ્ત્રીવૃતઃ ખલઃ
ક્રુદ્ધો ઽપિ તં વઞ્ચયિતું જહાસોચ્ચૈઃ પ્રહૃષ્ટવત્ ॥

આલિઙ્ગ્ય તનયં પ્રાહ શૃણુ બાલ હિતં વચઃ
રામ ગોવિન્દ કૃષ્ણેતિ વિષ્ણો માધવ શ્રીપતે ॥

એવં વદન્તિ યે સર્વે તે પુત્ર મમ વૈરિણઃ
શાસિતાસ્ તુ મયેદાનીં ત્વયેદં ક્વ શ્રુતં વચઃ ॥

પિતુર્ વચનમ્ આકર્ણ્ય ધીમાન્ અભયસંયુતઃ
પ્રહ્લાદઃ પ્રાહ હે આર્ય મૈવં બ્રૂયાઃ કદાચન ॥

સર્વૈશ્વર્યપ્રદં મન્ત્રં ધર્માદિપરિવર્ધનમ્
કૃષ્ણેતિ યો નરો બ્રૂયાત્ સો ઽભયં વિન્દતે પદમ્ ॥

કૃષ્ણનિન્દાસમુત્થસ્ય અઘસ્યાન્તો ન વિદ્યતે
રામ માધવ કૃષ્ણેતિ સ્મર ભક્ત્યાત્મશુદ્ધયે ॥

ગુરવે ઽપિ બ્રવીમ્ય્ એતદ્ યતો હિતકરં પરમ્
શરણં વ્રજ સર્વેશં સર્વપાપક્ષયંકરમ્ ॥

અથાહ પ્રકટક્રોધઃ સુરારિર્ ભર્ત્સયન્ સુતમ્
કેનાયં બાલકો નીતો દશામ્ એતાં સુમધ્યમામ્ ॥

ધિગ્ ધિગ્ હાહેતિ દુષ્પુત્ર કિં મે કૃતમ્ અઘં મહત્
યાહિ યાહિ દુરાચાર પાપિષ્ઠ પુરુષાધમ
ઉક્ત્વેતિ પરિતો વીક્ષ્ય પુનર્ આહ શિશોર્ ગુરુમ્ ॥

બુદ્ધ્વા ચાનીયતાં દૈત્યૈઃ ક્રૂરૈઃ ક્રૂરપરાક્રમૈઃ
ઇતિ શ્રુત્વા તતો દૈત્યાસ્ તમ્ આનીય ન્યવેદયન્
ધીમાન્ ઊચે ખલં ભૂપં દેવાન્તક પરીક્ષતામ્ ॥

લીલયૈવ જિતં દેવ ત્રૈલોક્યં નિખિલં ત્વયા
અસકૃન્ ન હિ રોષેણ કિં ક્રુદ્ધસ્યાલ્પકે મયિ ॥

ઇતિ સામવચઃ શ્રુત્વા દ્વિજોક્તં પ્રાહ દૈત્યરાટ્
વિષ્ણુસ્તવં મમ સુતં પાપ બાલમ્ અપીપઠઃ ॥

ઉક્ત્વેતિ તનયં પ્રાહ રાજા સામ્નામલં સુતમ્
મમાત્મજસ્ય કિં જાડ્યાં તવ ચૈતદ્ દ્વિજૈઃ કૃતમ્ ॥

વિષ્ણુપક્ષૈર્ ધ્રુવં ધૂર્તૈર્ મૂઢ નિત્યં પરિત્યજ
ત્યજ દ્વિજપ્રસઙ્ગં હિ દ્વિજસઙ્ગો હ્ય્ અશોભનઃ ॥

અસ્મત્કુલોચિતં તેજો યૈર્ દ્વિજૈસ્ તુ તિરોહિતમ્
યસ્ય યત્ સંગતિઃ પુંસો મણિવત્ સ્યાત્ સ તદ્ગુણઃ ॥

સ્વકુલર્દ્ધ્યૈ તતો ધીમાન્ સ્વયૂથાન્ એવ સંશ્રયેત્
મત્સુતસ્યોચિતં ત્યક્ત્વા વિષ્ણુપક્ષીયનાશનમ્ ॥

સ્વયમ્ એવ ભજન્ વિષ્ણું મન્દ કિં ત્વં ન લજ્જસે
વિશ્વનાથસ્ય મે સૂનુર્ ભૂત્વાન્યં નાથમ્ ઇચ્છસિ ॥

શૃણુ વત્સ જગત્તત્ત્વં કશ્ચિન્ નાસ્તિ નિજઃ પ્રભુઃ
યઃ શૂરઃ સ શ્રિયં ભુઙ્ક્તે સ પ્રભુઃ સ મહેશ્વરઃ ॥

સ દેવઃ સકલાધ્યક્ષો યથાહં ત્રિજગજ્જયી
ત્યજ જાડ્યમ્ અતઃ શૌર્યં ભજસ્વ સ્વકુલોચિતમ્ ॥

અન્યે ઽપિ ત્વાં હનિષ્યન્તિ વદિષ્યન્તિ જનાસ્ ત્વ્ ઇદમ્
અસુરો ઽયં સુરાન્ સ્તૌતિ માર્જાર ઇવ મૂષકાન્ ॥

દ્વેષ્યાન્ શિખીવ ફણિનો દુર્નિમિત્તમ્ ઇદં ધ્રુવમ્
લબ્ધ્વાપિ મહદ્ ઐશ્વર્યં લાઘવં યાન્ત્ય્ અબુદ્ધયઃ ॥

યથાયં મત્સુતઃ સ્તુત્યઃ સ્તાવકાન્ સ્તૌતિ નીચવત્
રે મૂઢ દૃષ્ટ્વાપ્ય્ ઐશ્વસ્ર્યં મમ બ્રૂષે પુરો હરિમ્ ॥

અસદૃશસ્ય તુ હરેઃ સ્તુતિર્ એષા વિડમ્બના
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તનયં ભૂપ જાતક્રોધો ભયાનકઃ ॥

જિહ્મં નિરીક્ષ્ય ચ પ્રાહ તદ્ગુરું કમ્પયન્ રુષા
યાહિ યાહિ દ્વિજપશો સાધુ શાધિ સુતં મમ ॥

પ્રસાદ ઇત્ય્ એષ વદન્ સ વિપ્રો જગામ ગેહં ખલરાજસેવી
વિષ્ણું વિસૃજ્યાન્વસરચ્ ચ દૈત્યં કિં વા ન કુર્યુર્ ભરણાય લુબ્ધાઃ ॥