નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 13

વિચિત્રેયં કથા તાત વૈદિકી મે ત્વયેરિતા
અન્યાઃ પુણ્યાશ્ ચ મે બ્રૂહિ કથાઃ પાપપ્રણાશિનીઃ ॥

અહં તે કથયિષ્યામિ પુરાવૃત્તમ્ અનુત્તમમ્
પતિવ્રતાયાઃ સંવાદં કસ્યચિદ્ બ્રહ્મચારિણઃ ॥

કશ્યપો નીતિમાન્ નામ બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો વ્યાખ્યાને પરિનિષ્ઠિતઃ ॥

સ્વધર્મકાર્યનિરતઃ પરધર્મપરાઙ્મુખઃ
ઋતુકાલાભિગામી ચ અગ્નિહોત્રપરાયણઃ ॥

સાયંપ્રાતર્ મહાભાગ હુત્વાગ્નિં તર્પયન્ દ્વિજાન્
અતિથીન્ આગતાન્ ગેહં નરસિંહં ચ પુજયત્ ॥

તસ્ય પત્ની મહાભાગા સાવિત્રી નામ નામતઃ
પતિવ્રતા મહાભાગા પત્યુઃ પ્રિયહિતે રતા ॥

ભર્તુઃ શુશ્રૂષણેનૈવ દીર્ઘકાલમ્ અનિન્દિતા
પરોક્ષજ્ઞાનમ્ આપન્ના કલ્યાણી ગુણસંમતા ॥

તયા સહ સ ધર્માત્મા મધ્યદેશે મહામતિઃ
નન્દિગ્રામે વસન્ ધીમાન્ સ્વાનુષ્ઠાનપરાયણઃ ॥

અથ કૌશલિકો વિપ્રો યજ્ઞશર્મા મહામતિઃ
તસ્ય ભાર્યાભવત્ સાધ્વી રોહિણી નામ નામતઃ ॥

સર્વલક્ષણસંપન્ના પતિશુશ્રૂષણે રતા
સા પ્રસૂતા સુતં ત્વ્ એકં તસ્માદ્ ભર્તુર્ અનિન્દિતા ॥

સ યાયાવરવૃત્તિસ્ તુ પુત્રે જાતે વિચક્ષણઃ
જાતકર્મ તદા ચક્રે સ્નાત્વા પુત્રસ્ય મન્ત્રતઃ ॥

દ્વાદશે ઽહનિ તસ્યૈવ દેવશર્મેતિ બુદ્ધિમાન્
પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ નામ ચક્રે યથાવિધિ ॥

ઉપનિષ્ક્રમણં ચૈવ ચતુર્થે માસિ યત્નતઃ
તથાન્નપ્રાશનં ષષ્ઠે માસિ ચક્રે યથાવિધિ ॥

સંવત્સરે તતઃ પૂર્ણે ચૂડાકર્મ ચ ધર્મવિત્
કૃત્વા ગર્ભાષ્ટમે વર્ષે વ્રતબન્ધં ચકાર સઃ ॥

સોપનીતો યથાન્યાયં પિત્રા વેદમ્ અધીતવાન્
સ્વીકૃતે ત્વ્ એકવેદે તુ પિતા સ્વર્લોકમ્ આસ્થિતઃ ॥

માત્રા સહાસ દુઃખી સ પિતર્ય્ ઉપરતે સુતઃ
ધૈર્યમ્ આસ્થાય મેધાવી સાધુભિઃ પ્રેરિતઃ પુનઃ ॥

પ્રેતકાર્યાણિ કૃત્વા તુ દેવશર્મા ગતઃ સુતઃ
ગઙ્ગાદિષુ સુતીર્થેષુ સ્નાનં કૃત્વા યથાવિધિ ॥

તમ્ એવ પ્રાપ્તવાન્ ગ્રામં યત્રાસ્તે સા પતિવ્રતા
સંપ્રાપ્ય વિશ્રુતઃ સો ઽથ બ્રહ્મચારી મહામતે ॥

ભિક્ષાટનં તુ કૃત્વાસૌ જપન્ વેદમ્ અતન્દ્રિતઃ
કુર્વન્ન્ એવાગ્નિકાર્યં તુ નન્દિગ્રામે ચ તસ્થિવાન્ ॥

મૃતે ભર્તરિ તન્માતા પુત્રે પ્રવ્રજિતે તુ સા
દુઃખાદ્ દુઃખમ્ અનુપ્રાપ્તા નિયતં રક્ષકં વિના ॥

અથ સ્નાત્વા તુ નદ્યાં વૈ બ્રહ્મચારી સ્વકર્પટમ્
ક્ષિતૌ પ્રસાર્ય શોષાર્થં જપન્ન્ આસીત વાગ્યતઃ ॥

કાકો બલાકા તદ્ વસ્ત્રં પરિગૃહ્યાશુ જગ્મતુઃ
તૌ દૃષ્ટ્વા ભર્ત્સયામ્_અસ દેવશર્મા તતો દ્વિજઃ ॥

વિષ્ઠામ્ ઉત્સૃજ્ય વસ્ત્રે તુ જગ્મતુસ્ તસ્ય ભર્ત્સનાત્
રોષેણ વીક્ષયામ્_અસ ખે યાન્તૌ પક્ષિણૌ તુ સઃ ॥

તદ્રોષવહ્નિના દગ્ધૌ ભૂમ્યાં નિપતિતૌ ખગૌ
સ દૃષ્ટ્વા તૌ ક્ષિતિં યાતૌ પક્ષિણૌ વિસ્મયં ગતઃ ॥

તપસા ન મયા કશ્ચિત્ સદૃશો ઽસ્તિ મહીતલે
ઇતિ મત્વા ગતો ભિક્ષામ્ અટિતું ગ્રામમ્ અઞ્જસા ॥

અટન્ બ્રાહ્મણગેહેષુ બ્રહ્મચારી તપઃસ્મયી
પ્રવિષ્ટસ્ તદ્ ગૃહં વત્સ ગૃહે યત્ર પતિવ્રતા ॥

તં દૃષ્ટ્વા યાચ્યમાનાપિ તેન ભિક્ષાં પતિવ્રતા
વાગ્યતા પૂર્વં વિજ્ઞાય ભર્તુઃ કૃત્વાનુશાસનમ્ ॥

ક્ષાલયામ્_અસ તત્પાદૌ ભૂય ઉષ્ણેન વારિના
આશ્વાસ્ય સ્વપતિં સા તુ ભિક્ષાં દાતું પ્રચક્રમે ॥

તતઃ ક્રોધેન રક્તાક્ષો બ્રહ્મચારી પતિવ્રતામ્
દગ્ધુકામસ્ તપોવીર્યાત્ પુનઃ પુનર્ ઉદૈક્ષત
સાવિત્રી તુ નિરીક્ષ્યૈવં હસન્તી સા તમ્ અબ્રવીત્ ॥

ન કાકો ન બલાકાહં ત્વત્ક્રોધેન તુ યૌ મૃતૌ
નદીતીરે ઽદ્ય કોપાત્મન્ ભિક્ષાં મત્તો યદીચ્છસિ ॥

તયૈવમ્ ઉક્તઃ સાવિત્ર્યા ભિક્ષામ્ આદાય સો ઽગ્રતઃ
ચિન્તયન્ મનસા તસ્યાઃ શક્તિં દૂરાર્થવેદિનીમ્ ॥

એત્યાશ્રમે મઠે સ્થાપ્ય ભિક્ષાપાત્રં પ્રયત્નતઃ
પતિવ્રતાયાં ભુક્તાયાં ગૃહસ્થે નિર્ગતે પતૌ ॥

પુનર્ આગમ્ય તદ્ગેહં તામ્ ઉવાચ પતિવ્રતામ્ ॥

પ્રબ્રૂહ્ય્ એતન્ મહાભાગે પૃચ્છતો મે યથાર્થતઃ ॥

વિપ્રકૃષ્ટાર્થવિજ્ઞાનં કથમ્ આશુ તવાભવત્
ઇત્યુક્તા તેન સા સાધ્વી સાવિત્રી તુ પતિવ્રતા ॥

તં બ્રહ્મચારિણં પ્રાહ પૃચ્છન્તં ગૃહમ્ એત્ય વૈ
શૃણુષ્વાવહિતો બ્રહ્મન્ યન્ માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

તત્ તે ઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ સ્વધર્મપરિબૃંહિતમ્
સ્ત્રીણાં તુ પતિશુશ્રૂષા ધર્મ એષ પરિસ્થિતઃ ॥

તમ્ એવાહં સદા કુર્યાં નાન્યમ્ અસ્મિ મહામતે
દિવારાત્રમ્ અસંદિગ્ધં શ્રદ્ધયા પરિતોષણમ્ ॥

કુર્વન્ત્યા મમ સંભૂતં વિપ્રકૃષ્ટાર્થદર્શનમ્
અન્યચ્ ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધ ત્વં યદીચ્છસિ ॥

પિતા યાયાવરઃ શુદ્ધસ્ તસ્માદ્ વેદમ્ અધીત્ય વૈ
મૃતે પિતરિ કૃત્વા તુ પ્રેતકાર્યમ્ ઇહાગતઃ ॥

ઉત્સૃજ્ય માતરં દ્રષ્ટું વૃદ્ધાં દીનાં તપસ્વિનીમ્
અનાથાં વિધવામ્ અત્ર નિત્યં સ્વોદરપોસકઃ ॥

યયા ગર્ભે ધૃતઃ પૂર્વં પાલિતો લાલિતસ્ તથા
તાં ત્યક્ત્વા વિપિને ધર્મં ચરન્ વિપ્ર ન લજ્જસે ॥

યયા તવ કૃતં બ્રહ્મન્ બાલ્યે મલનિકૃન્તનમ્
દુઃખિતાં તાં ગૃહે ત્યક્ત્વા કિં ભવેદ્ વિપિને ઽટતઃ ॥

માતૃદુઃખેન તે વક્ત્રં પૂતિગન્ધમ્ ઇદં ભવેત્
પિત્રૈવ સંસ્કૃતો યસ્માત્ તસ્માચ્ છક્તિર્ અભૂદ્ ઇયમ્ ॥

પક્ષી દગ્ધઃ સુદુર્બુદ્ધે પાપાત્મન્ સાંપ્રતં વૃથા
વૃથા સ્નાનં વૃથા તીર્થં વૃથા જપ્તં વૃથા હુતમ્ ॥

સ જીવતિ વૃથા બ્રહ્મન્ યસ્ય માતા સુદુઃખિતા
યો રક્ષેત્ સતતં ભક્ત્યા માતરં માતૃવત્સલઃ ॥

તસ્યેહાનુષ્ઠિતં સર્વં ફલં ચામુત્ર ચેહ હિ
માતુશ્ ચ વચનં બ્રહ્મન્ પાલિતં યૈર્ નરોત્તમૈઃ ॥

તે માન્યાસ્ તે નમસ્કાર્યા ઇહ લોકે પરત્ર ચ
અતસ્ ત્વં તત્ર ગત્વાદ્ય યત્ર માતા વ્યવસ્થિતા ॥

તાં ત્વં રક્ષય જીવન્તીં તદ્રક્ષા તે પરં તપઃ
ક્રોધં પરિત્યજૈનં ત્વં દૃષ્ટાદૃષ્ટવિઘાતકમ્ ॥

તયોઃ કુરુ વધે શુદ્ધિં પક્ષિણોર્ આત્મશુદ્ધયે
યાથાતથ્યેન કથિતમ્ એતત્ સર્વં મયા તવ ॥

બ્રહ્મચારિન્ કુરુષ્વ ત્વં યદીચ્છસિ સતાં ગતિમ્
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરરામાથ દ્વિજપુત્રં પતિવ્રતા ॥

સો ઽપિ તામ્ આહ ભૂયો ઽપિ સાવિત્રીં તુ ક્ષમાપયન્
અજ્ઞાનાત્ કૃતપાપસ્ય ક્ષમસ્વ વરવર્ણિનિ ॥

મયા તવાહિતં યચ્ ચ કૃતં ક્રોધનિરીક્ષણમ્
તત્ ક્ષમસ્વ મહાભાગે હિતમ્ ઉક્તં પતિવ્રતે ॥

તત્ર ગત્વા મયા યાનિ કર્માણિ તુ શુભવ્રતે
કાર્યાણિ તાનિ મે બ્રૂહિ યથા મે સુગતિર્ ભવેત્ ॥

તેનૈવં ઉક્તા સાપ્ય્ આહ તં પૃચ્છન્તં પતિવ્રતા
યાનિ કાર્યાણિ વક્ષ્યામિ ત્વયા કર્માણિ મે શૃણુ ॥

પોષ્યા માતા ત્વયા તત્ર નિશ્ચયં ભૈક્ષવૃત્તિના
અત્ર વા તત્ર વા બ્રહ્મન્ પ્રાયશ્ચિત્તં ચ પક્ષિણોઃ ॥

યજ્ઞશર્મસુતા કન્યા ભાર્યા તવ ભવિષ્યતિ
તાં ગૃહ્ણીષ્વ ચ ધર્મેણ ગતે ત્વયિ સ દાસ્યતિ ॥

પુત્રસ્ તે ભવિતા તસ્યામ્ એકઃ સંતતિવર્ધનઃ
યાયાવરધનાદ્ વૃત્તિઃ પિતૃવત્ તે ભવિષ્યતિ ॥

પુનર્ મૃતાયાં ભાર્યાયાં ભવિતા ત્વં ત્રિદણ્ડકઃ
સ યત્યાશ્રમધર્મેણ યથોક્ત્યાનુષ્ઠિતેન ચ
નરસિંહપ્રસાદેન વૈષ્ણવં પદમ્ આપ્સ્યસિ ॥

ભાવ્યમ્ એતત્ તુ કથિતં મયા તવ હિ પૃચ્છતઃ
મન્યસે નાનૃતં ત્વ્ એતત્ કુરુ સર્વં હિ મે વચઃ ॥

ગચ્છામિ માતૃરક્ષાર્થમ્ અદ્યૈવાહં પતિવ્રતે
કરિષ્યે ત્વદ્વચઃ સર્વં તત્ર ગત્વા શુભેક્ષણે ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગતવાન્ બ્રહ્મન્ દેવશર્મા તતસ્ ત્વરન્
સંરક્ષ્ય માતરં યત્નાત્ ક્રોધમોહવિવર્જિતઃ ॥

કૃત્વા વિવાહમ્ ઉત્પાદ્ય પુત્રં વંશકરં શુભમ્
મૃતભાર્યશ્ ચ સંન્યસ્ય સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ
નરસિંહપ્રસાદેન પરાં સિદ્ધિમ્ અવાપ્તવાન્ ॥

પતિવ્રતાશક્તિર્ ઇયં તવેરિતા ધર્મશ્ ચ માતુઃ પરિરક્ષણં પરમ્
સંસારવૃક્ષં ચ નિહત્ય બન્ધનં છિત્વા ચ વિષ્ણોઃ પદમ્ એતિ માનવઃ ॥