નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v6

ભૃતાનાં વેતનસ્યોક્તો દાનાદાનવિધિક્રમઃ ।
વેતનસ્યાનપાકર્મ તદ્ વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ॥

ભૃતાય વેતનં દદ્યાત્ કર્મસ્વામી યથાક્રમમ્ ।
આદૌ મધ્યે ઽવસાને વા કર્મણો યદ્ વિનિશ્ચિતમ્ ॥

ભૃતાવનિશ્ચિતાયાં તુ દશભાગં સમાપ્નુયુઃ ।
લાભગોબીજસસ્યાનાં વણિગ્ગોપકૃષીબલાઃ ॥

કર્મોપકરણં ચૈષાં ક્રિયાં પ્રતિ યદ્ આહૃતમ્ ।
આપ્તભાવેન કુર્વીત ન જિહ્મેન સમાચરેત્ ॥

કર્માકુર્વન્ પ્રતિશ્રુત્ય કાર્યો દત્ત્વા ભૃતિં બલાત્ ।
ભૃતિં ગૃહીત્વાકુર્વાણો દ્વિગુણાં ભૃતિમ્ આવહેત્ ॥

કાલે ઽપૂર્ણે ત્યજેત્ કર્મ ભૃતિનાશો ઽસ્ય ચાર્હતિ ।
સ્વામિદોષાદ્ અપાક્રામન્ યાવત્ કૃતમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ભૃતિષડ્ભાગમ્ આભાષ્ય પથિ યુગ્યકૃતં ત્યજન્ ।
અદદત્ કારયિત્વા તુ કર્મૈવં સોદયાં ભૃતિમ્ ॥

અનયન્ ભાટયિત્વા તુ ભાણ્ડવાન્ યાનવાહને ।
દાપ્યો ભૃતિચતુર્ભાગં સમમ્ અર્ધપથે ત્યજન્ ॥

અનયન્ વાહકો ઽપ્ય્ એવં ભૃતિહાનિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
દ્વિગુણાં તુ ભૃતિં દાપ્યઃ પ્રસ્થાને વિઘ્નમ્ આચરન્ ॥

ભાણ્ડં વ્યસનમ્ આગચ્છેદ્ યદિ વાહકદોષતઃ ।
દાપ્યો યત્ તત્ર નષ્ટં સ્યાદ્ દૈવરાજકૃતાદ્ ઋતે ॥

ગવાં શતાદ્ વત્સતરી ધેનુઃ સ્યાદ્ દ્વિશતાદ્ ભૃતિઃ ।
પ્રતિ સમ્વત્સરં ગોપે સદોહશ્ ચાષ્ટમે ઽહનિ ॥

ઉપાનયેત્ ગા ગોપાય પ્રત્યહં રજનીક્ષયે ।
ચીઋણાઃ પીતાશ્ ચ તા ગોપઃ સાયાહ્ને પ્રત્યુપાનયેત્ ॥

સ્યાચ્ ચેદ્ ગોવ્યસનં ગોપો વ્યાયચ્છેત્ તત્ર શક્તિતઃ ।
અશક્તસ્ તૂર્ણમ્ આગમ્ય સ્વામિને તન્ નિવેદયેત્ ॥

અવ્યાયચ્ છન્નવિક્રોશન્ સ્વામિને ચાનિવેદયન્ ।
વોઢુમ્ અર્હતિ ગોપસ્ તાં વિનયં ચાપિ રાજનિ ॥

નષ્ટવિનષ્ટં કૃમિભિઃ શ્વહતં વિષમે મૃતમ્ ।
હીનં પુરુષકારેણ ગોપાયૈવ નિપાતયેત્ ॥

અજાવિકે તથારુદ્ધે વૃકૈઃ પાલે ત્વ્ અનાયતિ ।
યત્ પ્રસહ્ય વૃકો હન્યાત્ પાલે તત્કિલ્બિષમ્ ભવેત્ ॥

તાસાં ચૈવાનિરુદ્ધાનાં ચરન્તીનાં મિથો વને ।
યામ્ ઉત્પત્ય વૃકો હન્યાન્ ન પાલસ્ તત્ર કિલ્બિષી ॥

વિઘુષ્ય તુ હૃતં ચૌરૈર્ ન પાલો દાતુમ્ અર્હતિ ।
યદિ દેશે ચ કાલે ચ સ્વામિનઃ સ્વસ્ય શંસતિ ॥

એતેન સર્વપાલાનાં વિવાદઃ સમુદાહૃતઃ ।
મૃતેષુ ચ વિશુદ્ધિઃ સ્યાત્ પાલસ્યાઙ્કાદિદર્શનાત્ ॥

શુલ્કં ગૃહીત્વા પણ્યસ્ત્રી નેચ્છન્તી દ્વિસ્ તદ્ આવહેત્ ।
અપ્રયચ્છંસ્ તદા શુલ્કમ્ અનુભૂય પુમાન્ સ્ત્રિયમ્ ॥

અયોનૌ ક્રમતે યસ્ તુ બહુભિર્ વાપિ વાસયેત્ ।
શુલ્કમ્ અષ્ટગુણં દાપ્યો વિનયસ્ તાવદ્ એવ ચ ॥

પરાજિરે ગૃહં કૃત્વા સ્તોમં દત્ત્વા વસેત્ તુ યઃ ।
સ તદ્ ગૃહીત્વા નિર્ગચ્છેત્ તૃણકાષ્ઠેષ્ટકાદિકમ્ ॥

સ્તોમવાહીનિ ભાણ્ડાનિ પૂર્ણકાલાન્ય્ ઉપાનયેત્ ।
ગ્રહીતુર્ આભવેદ્ ભગ્નં નષ્ટં ચાન્યત્ર સંપ્લવાત્ ॥