નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v18

પ્રકીર્ણકે પુનર્ જ્ઞેયા વ્યવહારા નૃપાશ્રયાઃ ।
રાજ્ઞામ્ આજ્ઞાપ્રતીઘાતસ્ તત્કર્મકરણં તથા ॥

પુરપ્રદાનં સંભેદઃ પ્રકૃતીનાં તથૈવ ચ ।
પાષણ્ડનૈગમશ્રેણી ગણધર્મવિપર્યયાઃ ॥

પિતૃપુત્રવિવાદશ્ ચ પ્રાયશ્ચિત્તવ્યતિક્રમઃ ।
પ્રતિગ્રહવિલોપશ્ ચ કોપ આશ્રમિણામ્ અપિ ॥

વર્ણસંકરદોષશ્ ચ તદ્વૃત્તિનિયમસ્ તથા ।
ન દૃષ્ટં યચ્ ચ પૂર્વેષુ તત્ સર્વં સ્યાત્ પ્રકીર્ણકે ॥

રાજા ત્વ્ અવહિતઃ સર્વાન્ આશ્રમાન્ પરિપાલયેત્ ।
ઉપાયૈઃ શાસ્ત્રવિહિતૈશ્ ચતુર્ભિઃ પ્રકૃતૈસ્ તથા ॥

યો યો વર્ણો ઽવહીયેત યો વોદ્રેકમ્ અનુવ્રજેત્ ।
તં તં દૃષ્ટ્વા સ્વતો માર્ગાત્ પ્રચ્યુતં સ્થાપયેત્ પથિ ॥

અશાસ્ત્રોક્તેષુ ચાન્યેષુ પાપયુક્તેષુ કર્મસુ ।
પ્રસમીક્ષ્યાત્મનો રાજા દણ્ડં દણ્ડ્યેષુ પાતયેત્ ॥

શ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધં ચ જનાનામ્ અહિતં ચ યત્ ।
ન તત્ પ્રવર્તયેદ્ રાજા પ્રવૃત્તં ચ નિવર્તયેત્ ॥

ન્યાયાપેતં યદ્ અન્યેન રાજ્ઞાજ્ઞાનકૃતં ચ યત્ ।
તદ્ અપ્ય્ અન્યાયવિહિતં પુનર્ ન્યાયે નિવેશયેત્ ॥

રાજ્ઞા પ્રવર્તિતાન્ ધર્માન્ યો નરો નાનુપાલયેત્ ।
દણ્ડ્યઃ સ પાપો વધ્યશ્ ચ લોપયન્ રાજશાસનમ્ ॥

આયુધાન્ય્ આયુધીયાનાં વાહ્યાદીન્ વાહ્યજીવિનામ્ ।
વેશ્યાસ્ત્રીણામ્ અલંકારં વાદ્યાતોદ્યાનિ તદ્વિદામ્ ॥

યચ્ ચ યસ્યોપકરણં યેન જીવન્તિ કારુકાઃ ।
સર્વસ્વહરણે ઽપ્ય્ એતાન્ ન રાજા હર્તુમ્ અર્હતિ ॥

અનાદિશ્ ચાપ્ય્ અનન્તશ્ ચ દ્વિપદાં પૃથિવીપતિઃ ।
દીપ્તિમત્વાચ્ છુચિત્વાચ્ ચ યદિ ન સ્યાત્ પથશ્ ચ્યુતઃ ॥

યદિ રાજા ન સર્વેષાં વર્ણાનાં દણ્ડધારણમ્ ।
કુર્યાત્ પથો વ્યપેતાનાં વિનશ્યેયુર્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યં બ્રાહ્મણો જહ્યાત્ ક્ષત્રિયઃ ક્ષાત્રમ્ ઉત્સૃજેત્ ।
સ્વકર્મ જહ્યાદ્ વૈશ્યસ્ તુ શૂદ્રઃ સર્વાન્ વિશેષયેત્ ॥

રાજાનશ્ ચેન્ નાભવિષ્યન્ પૃથિવ્યાં દણ્ડધારણમ્ ।
શૂલે મત્સ્યાન્ ઇવાપક્ષ્યન્ દુર્બલાન્ બલવત્તરાઃ ॥

સતામ્ અનુગ્રહો નિત્યમ્ અસતાં નિગ્રહસ્ તથા ।
એષ ધર્મઃ સ્મૃતો રાજ્ઞામ્ અર્થશ્ ચામિત્રપીડનાત્ ॥

ન લિપ્યતે યથા વહ્નિર્ દહઞ્ છશ્વદ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ।
ન લિપ્યતે તથા રાજા દણ્ડં દણ્ડ્યેષુ પાતયન્ ॥

આજ્ઞા તેજઃ પાર્થિવાનાં સા ચ વાચિ પ્રતિષ્ઠિતા ।
તે યદ્ બ્રૂયુર્ અસત્ સદ્ વા સ ધર્મો વ્યવહારિણામ્ ॥

રાજા નામ ચરત્ય્ એષ ભૂમૌ સાક્ષાત્ સહસ્રદૃક્ ।
ન તસ્યાજ્ઞામ્ અતિક્રમ્ય સંતિષ્ઠેરન્ પ્રજાઃ ક્વચિત્ ॥

રક્ષાધિકારાદ્ ઈશત્વાદ્ ભૂતાનુગ્રહદર્શનાત્ ।
યદ્ એવ રાજા કુરુતે તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

નિર્ગુણો ઽપિ યથા સ્ત્રીણાં પૂજ્ય એવ પતિઃ સદા ।
પ્રજાનાં વિગુણો ઽપ્ય્ એવં પૂજ્ય એવ નરાધિપઃ ॥

તપઃક્રીતાઃ પ્રજા રાજ્ઞા પ્રભુર્ આસાં તતો નૃપઃ ।
તતસ્ તદ્વચસિ સ્થેયં વાર્તા ચાસાં તદાશ્રયા ॥

પઞ્ચ રૂપાણિ રાજાનો ધારયન્ત્ય્ અમિતૌજસઃ ।
અગ્નેર્ ઇન્દ્રસ્ય સોમસ્ય યમસ્ય ધનદસ્ય ચ ॥

કારણાદ્ અનિમિત્તં વા યદા ક્રોધવશં ગતઃ ।
પ્રજા દહતિ ભૂપાલસ્ તદાગ્નિર્ અભિધીયતે ॥

યદા તેજઃ સમાલમ્બ્ય વિજિગીષુર્ ઉદાયુધઃ ।
અભિયાતિ પરાન્ રાજા તદેન્દ્રઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

વિગતક્રોધસંતાપો હૃષ્ટરૂપો યદા નૃપઃ ।
પ્રજાનાં દર્શનં યાતિ સોમ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા ॥

ધર્માસનગતઃ શ્રીમાન્ દણ્ડં ધત્તે યદા નૃપઃ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તદા વૈવસ્વતઃ યમઃ ॥

યદા ત્વ્ અર્થિગુરુપ્રાજ્ઞ ભૃત્યાદીન્ અવનીપતિઃ ।
અનુગૃહ્ણાતિ દાનેન તદા સ ધનદઃ સ્મૃતઃ ॥

તસ્માત્ તં નાવજાનીયાન્ નાક્રોશેન્ ન વિશેષયેત્ ।
આજ્ઞાયાં ચાસ્ય તિષ્ઠેત મૃત્યુઃ સ્યાત્ તદ્વ્યતિક્રમાત્ ॥

તસ્ય વૃત્તિઃ પ્રજારક્ષા વૃદ્ધપ્રાજ્ઞોપસેવનમ્ ।
દર્શનં વ્યવહારાણામ્ આત્મનશ્ ચાભિરક્ષણમ્ ॥

બ્રાહ્મણાન્ ઉપસેવેત નિત્યં રાજા સમાહિતઃ ।
સંયુક્તં બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રં મૂલં લોકાભિરક્ષણે ॥

બ્રાહ્મણસ્યાપરીહારો રાજન્યાસનમ્ અગ્રતઃ ।
પ્રથમં દર્શનં પ્રાતઃ સર્વેભ્યશ્ ચાભિવાદનમ્ ॥

અગ્રં નવેભ્યઃ સસ્યેભ્યો માર્ગદાનં ચ ગચ્છતઃ ।
ભૈક્ષહેતોઃ પરાગારે પ્રવેશસ્ ત્વ્ અનિવારિતઃ ॥

સમિત્પુષ્પોદકાદાનેષ્વ્ અસ્તેયં સપરિગ્રહાત્ ।
અનાક્ષેપઃ પરેભ્યશ્ ચ સંભાષશ્ ચ પરસ્ત્રિયા ॥

નદીષ્વ્ અવેતનસ્ તારઃ પૂર્વમ્ ઉત્તરણં તથા ।
તરેષ્વ્ અશુલ્કદાનં ચ ન ચેદ્ વાણિજ્યમ્ અસ્ય તત્ ॥

વર્તમાનો ઽધ્વનિ શ્રાન્તો ગૃહ્ણન્ન્ અનિવસન્ સ્વયમ્ ।
બ્રાહ્મણો નાપરાધ્નોતિ દ્વાવ્ ઇક્ષૂ પઞ્ચ મૂલકાન્ ॥

નાભિશસ્તાન્ ન પતિતાન્ ન દ્વિષો ન ચ નાસ્તિકાત્ ।
ન સોપધાન્ નાનિમિત્તં ન દાતારં પ્રપીડ્ય ચ ॥

અર્થાનાં ભૂરિભાવાચ્ ચ દેયત્વાચ્ ચ મહાત્મનામ્ ।
શ્રેયાન્ પ્રતિગ્રહો રાજ્ઞાં અન્યેષાં બ્રાહ્મણાદ્ ઋતે ॥

બ્રાહ્મણશ્ ચૈવ રાજા ચ દ્વાવ્ અપ્ય્ એતૌ ધૃતવ્રતૌ ।
નૈતયોર્ અન્તરં કિંચિત્ પ્રજાધર્માભિરક્ષણાત્ ॥

ધર્મજ્ઞસ્ય કૃતજ્ઞસ્ય રક્ષાર્થં શાસતો ઽશુચીન્ ।
મેધ્યમ્ એવ ધનં પ્રાહુસ્ તીક્ષ્ણસ્યાપિ મહીપતેઃ ॥

શુચીનામ્ અશુચીનાં ચ સંનિપાતો યથામ્ભસામ્ ।
સમુદ્રે સમતાં યાતિ તદ્વદ્ રાજ્ઞો ધનાગમઃ ॥

યથા ચાગ્નૌ સ્થિતં દીપ્તે શુદ્ધિમ્ આયાતિ કાઞ્ચનમ્ ।
એવમ્ એવાગમા સર્વે શુદ્ધિમ્ આયાન્તિ રાજસુ ॥

ય એવ કશ્ચિત્ સ્વદ્રવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।
તદ્ રાજ્ઞાપ્ય્ અનુમન્તવ્યમ્ એષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

અન્યપ્રકારાદ્ ઉચિતાદ્ ભૂમેઃ ષડ્ભાગસંજ્ઞિતાત્ ।
બલિઃ સ તસ્ય વિહિતઃ પ્રજાપાલનવેતનમ્ ॥

શક્યં તત્ પુનર્ આદાતું યદ્ અબ્રાહ્મણસાત્કૃતમ્ ।
બ્રાહ્મણાય તુ યદ્ દત્તં ન તસ્ય હરણં પુનઃ ॥

દાનમ્ અધ્યયનં યજ્ઞસ્ તસ્ય કર્મ ત્રિલક્ષણમ્ ।
યાજનાધ્યાપને વૃત્તિસ્ તૃતીયસ્ તુ પ્રતિગ્રહઃ ॥

સ્વકર્મણિ દ્વિજસ્ તિષ્ઠેદ્ વૃત્તિમ્ આહારયેત્ કૃતામ્ ।
નાસદ્ભ્યઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ વર્ણેભ્યો નિયમે ઽસતિ ॥

અશુચિર્ વચનાદ્ યસ્ય શુચિર્ ભવતિ પુરુષઃ ।
શુચિશ્ ચૈવાશુચિઃ સદ્યઃ કથં રાજા ન દૈવતમ્ ॥

વિદુર્ ય એવ દેવત્વં રાજ્ઞો હ્ય્ અમિતતેજસઃ ।
તસ્ય તે પ્રતિગૃહ્ણન્તો ન લિપ્યન્તે દ્વિજાતયઃ ॥

લોકે ઽસ્મિન્ મઙ્ગલાન્ય્ અષ્ટૌ બ્રાહ્મણો ગૌર્ હુતાશનઃ ।
હિરણ્યં સર્પિર્ આદિત્ય આપો રાજા તથાષ્ટમઃ ॥

એતાનિ સતતં પશ્યેન્ નમસ્યેદ્ અર્ચયેચ્ ચ તાન્ ।
પ્રદક્ષિણં ચ કુર્વીત તથા હ્ય્ આયુર્ ન હીયતે ॥