નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય p19

દ્વિવિધાસ્ તસ્કરા જ્ઞેયાઃ પરદ્રવ્યાપહારિણઃ ।
પ્રકાશાશ્ ચાપ્રકાશાશ્ ચ તાન્ વિદ્યાદ્ આત્મવાન્ નૃપઃ ॥

પ્રકાશવઞ્ચકાસ્ તત્ર કૂટમાનતુલાશ્રિતાઃ ।
ઉત્કોટકાઃ સાહસિકાઃ કિતવાઃ પણ્યયોષિતઃ ॥

પ્રતિરૂપકરાશ્ ચૈવ મઙ્ગલોદ્દેશવૃત્તયઃ ।
ઇત્ય્ એવમાદયો જ્ઞેયાઃ પ્રકાશલોકવઞ્ચકાઃ ॥

અપ્રકાશાશ્ ચ વિજ્ઞેયા બહિરભ્યન્તરાશ્રિતાઃ ।
સુપ્તાન્ પ્રમત્તાંશ્ ચ નરા મુષ્ણન્ત્ય્ આક્રમ્ય ચૈવ તે ॥

દેશગ્રામગૃહઘ્નાશ્ ચ પથિઘ્ના ગ્રન્થિમોચકાઃ ।
ઇત્ય્ એવમાદયો જ્ઞેયા અપ્રકાશાશ્ ચ તસ્કરાઃ ॥

તાન્ વિદિત્વા સુકુશલૈશ્ ચારૈસ્ તત્કર્મકારિભિઃ ।
અનુસૃત્ય ગૃહીતવ્યા ગૂઢપ્રણિહિતૈર્ નરૈઃ ॥

સભાપ્રપાપૂપશાલા વેશમદ્યાન્નવિક્રયાઃ ।
ચતુષ્પથાશ્ ચૈત્યવૃક્ષાઃ સમાજાઃ પ્રેક્ષણાનિ ચ ॥

શૂન્યાગારાણ્ય્ અરણ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ।
ચારૈર્ વિનેયાન્ય્ એતાનિ ચૌરગ્રહણતત્પરૈઃ ॥

તથૈવાન્યે પ્રણિહિતાઃ શ્રદ્ધેયાશ્ ચિત્રવાદિનઃ ।
ચરા હ્ય્ ઉત્સાહયેયુસ્ તાંસ્ તસ્કરાન્ પૂર્વતસ્કરાઃ ॥

અન્નપાનસમાદાનૈઃ સમાજોત્સવદર્શનૈઃ ।
તથા ચૌર્યાપદેશૈશ્ ચ કુર્યુસ્ તેષાં સમાગમમ્ ॥

યે તત્ર નોપસર્પન્તિ સૃતાઃ પ્રણિહિતા અપિ ।
તે ઽભિસાર્ય ગૃહીતવ્યાઃ સપુત્રપશુબાન્ધવાઃ ॥

યાંસ્ તત્ર ચૌરાન્ ગૃહ્ણીયાત્ તાન્ વિતાડ્ય વિડમ્બ્ય ચ ।
અવઘુષ્ય ચ સર્વત્ર વધ્યાશ્ ચિત્રવધેન તે ॥

ન ત્વ્ અહોઢાન્વિતાશ્ ચૌરા રાજ્ઞા વધ્યા હ્ય્ અનાગમાઃ ।
સહોઢાન્ સોપકરણાન્ ક્ષિપ્રં ચૌરાન્ પ્રશાસયેત્ ॥

સ્વદેશઘાતિનો યે સ્યુસ્ તથા પન્થાવરોધિનઃ ।
તેષાં સર્વસ્વમ્ આદાય ભૂયો નિન્દાં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અહોઢાન્ વિમૃશેચ્ ચૌરાન્ ગૃહીતાન્ પરિશઙ્કયા ।
ભયોપધાભિશ્ ચિત્રાભિર્ બ્રૂયુસ્ તથા યથાકૃતમ્ ॥

દેશં કાલં દિશં જાતિં નામ વા સંપ્રતિશ્રયમ્ ।
કૃત્યં કર્મકરા વા સ્યુઃ પ્રષ્ટવ્યાસ્ તે વિનિગ્રહે ॥

વર્ણસ્વરાકારભેદાત્ સસંદિગ્ધનિવેદનાત્ ।
અદેશકાલદૃષ્ટત્વાદ્ વાસસ્યાપ્ય્ અવિશોધનાત્ ॥

અસદ્વ્યયાત્ પૂર્વચૌર્યાદ્ અસત્સંસર્ગકારણાત્ ।
લેશૈર્ અપ્ય્ અવગન્તવ્યા ન હોઢેનૈવ કેવલમ્ ॥

દસ્યુવૃત્તે યદિ નરે શઙ્કા સ્યાત્ તસ્કરે ઽપિ વા ।
યદિ સ્પૃશ્યેત લેશેન કાર્યઃ સ્યાચ્ છપથઃ તતઃ ॥

ચૌરાણાં ભક્તદા યે સ્યુસ્ તથાગ્ન્યુદકદાયકાઃ ।
આવાસદા દેશિકદાસ્ તથૈવોત્તરદાયકાઃ ॥

ક્રેતારશ્ ચૈવ ભાણ્ડાનાં પ્રતિગ્રાહિણ એવ ચ ।
સમદણ્ડાઃ સ્મૃતા હ્ય્ એતે યે ચ પ્રચ્છાદયન્તિ તાન્ ॥

રાષ્ટ્રેષુ રાષ્ટ્રાધિકૃતાઃ સામન્તાશ્ ચૈવ ચોદિતાઃ ।
અભ્યાઘાતેષુ મધ્યસ્થા યથા ચૌરાસ્ તથૈવ તે ॥

ગોચરે યસ્ય મુષ્યેત તેન ચૌરાઃ પ્રયત્નતઃ ।
મૃગ્યા દાપ્યો ઽન્યથા મોષં પદં યદિ ન નિર્ગતમ્ ॥

નિર્ગતે તુ પદે તસ્મિન્ નષ્ટે ઽન્યત્ર નિપાતિતે ।
સામન્તાન્ માર્ગપાલાંશ્ ચ દિક્પાલાંશ્ ચૈવ દાપયેત્ ॥

ગૃહે વૈ મુષિતે રાજા ચૌરગ્રાહાંસ્ તુ દાપયેત્ ।
આરક્ષકાન્ રાષ્ટ્રિકાંશ્ ચ યદિ ચૌરો ન લભ્યતે ॥

યદિ વા દાપ્યમાનાનાં તસ્મિન્ મોષે તુ સંશયઃ ।
મુષિતઃ શપથં શાપ્યો મોષે વૈશોધ્યકારણાત્ ॥

અચૌરે દાપિતે મોષં ચૌર્યવૈશોધ્યકારણાત્ ।
ચૌરે લબ્ધે લભેયુસ્ તે દ્વિગુણં પ્રતિપાદિતાઃ ॥

ચૌરહૃતં પ્રયત્નેન સરૂપં પ્રતિપાદયેત્ ।
તદભાવે તુ મૂલ્યં સ્યાદ્ દણ્ડં દાપ્યશ્ ચ તત્સમમ્ ॥

કાષ્ઠકાણ્ડતૃણાદીનાં મૃન્મયાનાં તથૈવ ચ ।
વેણુવૈણવભાણ્ડાનાં વેત્રસ્નાય્વસ્થિચર્મણામ્ ॥

શાકહરિતમૂલાનાં હરણે ફલપુષ્પયોઃ ।
ગોરસેક્ષુવિકારાણાં તથા લવણતૈલયોઃ ॥

પક્વાન્નાનાં કૃતાન્નાનાં મદ્યાનામ્ આમિષસ્ય ચ ।
સર્વેષામ્ અલ્પમૂલ્યાનાં મૂલ્યાત્ પઞ્ચગુણો દમઃ ॥

તુલાધરિમમેયાનાં ગણિમાનાં ચ સર્વશઃ ।
એભ્યસ્ તૂત્કૃષ્ટમૂલ્યાનાં મૂલ્યાદ્ દશગુણો દમઃ ॥

ધાન્યં દશભ્યઃ કુમ્ભેભ્યો હરતો ઽભ્યધિકં વધઃ ।
ન્યૂનં ત્વ્ એકાદશગુણં દણ્ડં દાપ્યો ઽબ્રવીન્ મનુઃ ॥

સુવર્ણરજતાદીનામ્ ઉત્તમાનાં ચ વાસસામ્ ।
રત્નાનાં ચૈવ મુખ્યાનાં શતાદ્ અભ્યધિકં વધઃ ॥

પુરુષં હરતઃ પાત્યો દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ ।
સર્વસ્વં સ્ત્રીં તુ હરતઃ કન્યાં તુ હરતો વધઃ ॥

મહાપશૂન્ સ્તેનયતો દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ ।
મધ્યમો મધ્યમપશું પૂર્વઃ ક્ષુદ્રપશું હરન્ ॥

ચતુર્વિંશાવરઃ પૂર્વઃ પરઃ ષણ્ણવતિર્ ભવેત્ ।
શતાનિ પઞ્ચ તુ પરો મધ્યમો દ્વિશતાવરઃ ॥

સહસ્રં તૂત્તમો જ્ઞેયઃ પરઃ પઞ્ચશતાવરઃ ।
ત્રિવિધઃ સાહસેષ્વ્ એવ દણ્ડઃ પ્રોક્તઃ સ્વયંભુવા ॥

પ્રથમે ગ્રન્થિભેદાનામ્ અઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠયોર્ વધઃ ।
દ્વિતીયે ચૈવ તચ્છેષં દણ્ડઃ પૂર્વશ્ ચ સાહસઃ ॥

ગોષુ બ્રાહ્મણસંસ્થાસુ સ્થૂરાયાશ્ છેદનં ભવેત્ ।
દાસીં તુ હરતો નિત્યમ્ અર્ધપાદવિકર્તનમ્ ॥

યેન યેન વિશેષેણ સ્તેનાઙ્ગેન વિચેષ્ટતે ।
તત્ તદ્ એવાસ્ય છેત્તવ્યં તન્ મનોર્ અનુશાસનમ્ ॥

ગરીયસિ ગરીયાંસમ્ અગરીયસિ વા પુનઃ ।
સ્તેને નિપાતયેદ્ દણ્ડં ન યથા પ્રથમે તથા ॥

દશ સ્થાનાનિ દણ્ડસ્ય મનુઃ સ્વાયંભુવો ઽબ્રવીત્ ।
ત્રિષુ વર્ણેષુ યાનિ સ્યુર્ બ્રાહ્મણો રક્ષિતઃ સદા ॥

ઉપસ્થમ્ ઉદરં જિહ્વા હસ્તૌ પાદૌ ચ પઞ્ચમમ્ ।
ચક્ષુર્ નાસા ચ કર્ણૌ ચ ધનં દેહસ્ તથૈવ ચ ॥

અપરાધં પરિજ્ઞાય દેશકાલૌ ચ તત્ત્વતઃ ।
સારાનુબન્ધાવ્ આલોક્ય દણ્ડાન્ એતાન્ પ્રકલ્પયેત્ ॥

ન મિત્રકારણાદ્ રાજ્ઞા વિપુલાદ્ વા ધનાગમાત્ ।
ઉત્સ્રષ્ટવ્યઃ સાહસિકસ્ ત્યક્તાત્મા મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

યાવાન્ અવધ્યસ્ય વધે તાવાન્ વધ્યસ્ય મોક્ષણે ।
ભવત્ય્ અધર્મો નૃપતેર્ ધર્મસ્ તુ વિનિયચ્છતઃ ॥

ન જાતુ બ્રાહ્મણં હન્યાત્ સર્વપાપેષ્વ્ અપિ સ્થિતમ્ ।
નિર્વાસં કારયેત્ કામમ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥

સર્વસ્વં વા હરેદ્ રાજા ચતુર્થં વાવશેષયેત્ ।
ભૃત્યેભ્યો ઽનુસ્મરન્ ધર્મં પ્રાજાપત્યમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્યાપરાધે તુ ચતુઃસ્વ્ અઙ્કો વિધીયતે ।
ગુરુતલ્પે સુરાપાને સ્તેયે બ્રાહ્મણહિંસને ॥

ગુરુતલ્પે ભગઃ કાર્યઃ સુરાપાને ધ્વજઃ સ્મૃતઃ ।
સ્તેયે તુ શ્વપદં કૃત્વા શિખિપિત્તેન કૂટયેત્ ॥

વિશિરાઃ પુરુષઃ કાર્યો લલાટે ભ્રૂણઘાતિનઃ ।
અસંભાષ્યશ્ ચ કર્તવ્યસ્ તન્ મનોર્ અનુશાસનમ્ ॥

રાજા સ્તેનેન ગન્તવ્યો મુક્તકેશેન ધાવતા ।
આચક્ષાણેન તત્સ્તેયમ્ એવં કર્તાસ્મિ શાધિ મામ્ ॥

અનેના ભવતિ સ્તેનઃ સ્વકર્મપ્રતિપાદનાત્ ।
રાજાનં તત્ સ્પૃશેદ્ એન ઉત્સૃજન્તં સકિલ્બિષમ્ ॥

રાજભિર્ ધૃતદણ્ડાસ્ તુ કૃત્વા પાપાનિ માનવાઃ ।
નિર્મલાઃ સ્વર્ગમ્ આયાન્તિ સન્તઃ સુકૃતિનો યથા ॥

શાસનાદ્ વા વિમોક્ષાદ્ વા સ્તેનો મુચ્યતે કિલ્બિષાત્ ।
અશાસનાત્ તુ તદ્ રાજા સ્તેનસ્યાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥

ગુરુર્ આત્મવતાં શાસ્તા શાસ્તા રાજા દુરાત્મનામ્ ।
અથ પ્રચ્છન્નપાપાનાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ ॥

અષ્ટાપાદ્યં તુ શૂદ્રસ્ય સ્તેયે ભવતિ કિલ્બિષમ્ ।
દ્વિર્ અષ્ટાપાદ્યં વૈશ્યસ્ય દ્વાત્રિંશત્ ક્ષત્રિયસ્ય તુ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય ચતુઃષષ્ટીત્ય્ એવં સ્વાયંભુવો ઽબ્રવીત્ ।
તત્રાપિ ચ વિશેષેણ વિદ્વત્સ્વ્ અભ્યધિકં ભવેત્ ॥

શારીરશ્ ચાર્થદણ્ડશ્ ચ દણ્ડસ્ તુ દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ।
શારીરા દશધા પ્રોક્તા અર્થદણ્ડાસ્ ત્વ્ અનેકધા ॥

કાકણ્યાદિસ્ ત્વ્ અર્થદણ્ડઃ સર્વસ્વાન્તસ્ તથૈવ ચ ।
શારીરસ્ ત્વ્ અવરોધાદિર્ જીવિતાન્તસ્ તથૈવ ચ ॥

કાકણ્યાદિસ્ તુ યો દણ્ડઃ સ તુ માષાપરઃ સ્મૃતઃ ।
માષાવરાદ્યો યઃ પ્રોક્તઃ કાર્ષાપણપરસ્ તુ સઃ ॥

કાર્ષાપણાપરાદ્યસ્ તુ ચતુઃકાર્ષાપણઃ પરઃ ।
દ્વ્યવરો ઽષ્ટાપરશ્ ચાન્યસ્ ત્ર્યવરો દ્વાદશોત્તરઃ ॥

કાર્ષાપણાદ્યા યે પ્રોક્તાઃ સર્વે તે સ્યુશ્ ચતુર્ગુણાઃ ।
એવમ્ અન્યે તુ વિજ્ઞેયાઃ પ્રાક્ ચ તે પૂર્વસાહસાત્ ॥

કાર્ષાપણો દક્ષિણસ્યાં દિશિ રૌપ્યઃ પ્રવર્તતે ।
પણૈર્ નિબદ્ધઃ પૂર્વસ્યાં ષોડશૈવ પણાઃ સ તુ ॥

માષો વિંશતિભાગસ્ તુ જ્ઞેયઃ કાર્ષાપણસ્ય તુ ।
કાકણી તુ ચતુર્ભાગો માષસ્ય ચ પણસ્ય ચ ॥

પાઞ્ચનદ્યાઃ પ્રદેશે તુ સંજ્ઞા યા વ્યાવહારિકી ।
કાર્ષાપણપ્રમાણં તુ નિબદ્ધમ્ ઇહ વૈ તયા ॥

કાર્ષાપણો ઽણ્ડિકા જ્ઞેયાશ્ ચતસ્રસ્ તાસ્ તુ ધાનકઃ ।
તદ્દ્વાદશ સુવર્ણસ્ય દીનારશ્ ચિત્રકઃ સ્મૃતઃ ॥

વાર્ત્તાં ત્રયીં ચાપ્ય્ અથ દણ્ડનીતિમ્ રાજાનુવર્તેત્ સંતતાપ્રમત્તઃ ।
હન્યાદ્ ઉપાયૈર્ નિપુણૈર્ ગૃહીતાન્ પુરે ચ રાષ્ટ્રે નિગૃહ્ણીયાત્ પાપાન્ ॥