નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v13

વિભાગો ઽર્થસ્ય પિત્ર્યસ્ય પુત્રૈર્ યત્ર પ્રકલ્પ્યતે ।
દાયભાગ ઇતિ પ્રોક્તં તદ્ વિવાદપદં બુધૈઃ ॥

પિતર્ય્ ઊર્ધ્વં મૃતે પુત્રા વિભજેયુર્ ધનં પિતુઃ ।
માતુર્ દુહિતરો ઽભાવે દુહિતારં તદન્વયઃ ॥

માતુર્ નિવૃત્તે રજસિ પ્રત્તાસુ ભગિનીષુ ચ ।
નિરષ્ટે વાપ્ય્ અમરણે પિતર્ય્ ઉપરતસ્પૃહે ॥

પિતૈવ વા સ્વયં પુત્રાન્ વિભજેદ્ વયસિ સ્થિતઃ ।
જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠવિભાગેન યથા વાસ્ય મતિર્ ભવેત્ ॥

બિભૃયાદ્ વેચ્છતઃ સર્વાઞ્ જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા યથા પિતા ।
ભ્રાતા શક્તઃ કનિષ્ઠો વા શક્ત્યપેક્ષઃ કુલે ક્રિયા ॥

શૌર્યભાર્યાધને હિત્વા યચ્ ચ વિદ્યાધનં ભવેત્ ।
ત્રીણ્ય્ એતાન્ય્ અવિભાજ્યાનિ પ્રસાદો યશ્ ચ પૈતૃકઃ ॥

માત્રા ચ સ્વધનં દત્તં યસ્મૈ સ્યાત્ પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
તસ્યાપ્ય્ એષ વિધિર્ દૃષ્ટો માતાપીષ્ટે યથા પિતા ॥

અધ્યગ્ન્યધ્યાવહનિકં ભર્તૃદાયસ્ તથૈવ ચ ।
ભ્રાતૃમાતૃપિતૃભ્યશ્ ચ ષડ્વિધં સ્ત્રીધનં સ્મૃતમ્ ॥

સ્ત્રીધનં તદપત્યાનાં ભર્તૃગામ્ય્ અપ્રજાસુ ચ ।
બ્રાહ્માદિષુ ચતુઃષ્વ્ આહુઃ પિતૃગામીતરેષુ તુ ॥

કુટુમ્બં બિભૃયાદ્ ભ્રાતુર્ યો વિદ્યામ્ અધિગચ્છતઃ ।
ભાગં વિદ્યાધનાત્ તસ્માત્ સ લભેતાશ્રુતો ઽપિ સન્ ॥

વૈદ્યો ઽવૈદ્યાય નાકામો દદ્યાદ્ અંશં સ્વતો ધનાત્ ।
પિતૃદ્રવ્યં તદ્ આશ્રિત્ય ન ચેત્ તેન તદ્ આહૃતમ્ ॥

દ્વાવ્ આંશૌ પ્રતિપદ્યેત વિભજન્ન્ આત્મનઃ પિતા ।
સમાંશભાગિની માતા પુત્રાણાં સ્યાન્ મૃતે પતૌ ॥

જ્યેષ્ઠાયાંશો ઽધિકો દેયઃ જ્યેષ્ઠાય તુ વરઃ સ્મૃતઃ ।
સમાંશભાજઃ શેષાઃ સ્યુર્ અપ્રત્તા ભગિની તથા ॥

ક્ષેત્રજેષ્વ્ અપિ પુત્રેષુ તદ્વજ્ જાતેષુ ધર્મતઃ ।
વર્ણાવરેષ્વ્ અંશહાનિર્ ઊઢાજાતેષ્વ્ અનુક્રમાત્ ॥

પિત્રૈવ તુ વિભક્તા યે હીનાધિકસમૈર્ ધનૈઃ ।
તેષાં સ એવ ધર્મઃ સ્યાત્ સર્વસ્ય હિ પિતા પ્રભુઃ ॥

કાનીનશ્ ચ સહોઢશ્ ચ ગૂઢાયાં યશ્ ચ જાયતે ।
તેષાં વોઢાપિતા જ્ઞેયસ્ તે ચ ભાગહરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

અજ્ઞાતપિતૃકો યશ્ ચ કાનીનો ઽનૂઢમાતૃકઃ ।
માતામહાય દદ્યાત્ સ પિણ્ડં રિક્થં હરેત ચ ॥

જાતા યે ત્વ્ અનિયુક્તાયામ્ એકેન બહુભિસ્ તથા ।
અરિક્થભાજસ્ તે સર્વે બીજિનામ્ એવ તે સુતાઃ ॥

દદ્યુસ્ તે બીજિને પિણ્ડં માતા ચેચ્ છુલ્કતો હૃતા ।
અશુલ્કોપગતાયાં તુ પિણ્ડદા વોઢુર્ એવ તે ॥

પિતૃદ્વિટ્ પતિતઃ પણ્ડો યશ્ ચ સ્યાદ્ ઔપપાતિકઃ ।
ઔરસા અપિ નૈતે ઽંશં લભેરન્ ક્ષેત્રજાઃ કુતઃ ॥

દીર્ઘતીવ્રામયગ્રસ્તા જડોન્મત્તાન્ધપઙ્ગવઃ ।
ભર્તવ્યાઃ સ્યુઃ કુલે ચૈતે તત્પુત્રાસ્ ત્વ્ અંશભાગિનઃ ॥

દ્વિરામુષ્યાયણા દદ્યુર્ દ્વાભ્યાં પિણ્ડોદકે પૃથક્ ।
રિક્થાદ્ અર્ધાંશમ્ આદદ્યુર્ બીજિક્ષેત્રિકયોસ્ તથા ॥

સંસૃષ્ટિનાં તુ યો ભાગસ્ તેષામ્ એવ સ ઇષ્યતે ।
અતો ઽન્યથાંશભાજો હિ નિર્બીજિષ્વ્ ઇતરાન્ ઇયાત્ ॥

ભ્રાતામ્ અપ્રજઃ પ્રેયાત્ કશ્ચિચ્ ચેત્ પ્રવ્રજેત્ તુ વા ।
વિભજેયુર્ ધનં તસ્ય શેષાસ્ તુ સ્ત્રીધનં વિના ॥

ભરણમ્ ચાસ્ય કુર્વીરન્ સ્ત્રીણામ્ આ જીવિતક્ષયાત્ ।
રક્ષન્તિ શય્યાં ભર્તુશ્ ચેદ્ આચ્છિન્દ્યુર્ ઇતરાસુ તુ ॥

સ્યાદ્ યસ્ય દુહિતા તસ્યાઃ પિત્રંશો ભરણે મતઃ ।
આ સંસ્કારાદ્ ભજેદ્ એનાં પરતો બિભૃયાત્ પતિઃ ॥

મૃતે ભર્તર્ય્ અપુત્રાયાઃ પતિપક્ષઃ પ્રભુઃ સ્ત્રિયાઃ ।
વિનિયોગાત્મરક્ષાસુ ભરણે ચ સ ઈશ્વરઃ ॥

પરિક્ષીણે પતિકુલે નિર્મણુષ્યે નિરાશ્રયે ।
તત્સપિણ્ડેષુ વાસત્સુ પિતૃપક્ષઃ પ્રભુઃ સ્ત્રિયાઃ ॥

પક્ષદ્વયાવસાને તુ રાજા ભર્તા સ્મૃતઃ સ્ત્રિયાઃ ।
સ તસ્યા ભરણં કુર્યાન્ નિગૃહ્ણીયાત્ પથશ્ ચ્યુતામ્ ॥

સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ વિપ્રણશ્યન્તિ કુલે જાતા અપિ સ્ત્રિયઃ ।
અસ્વાતન્ત્ર્યમ્ અતસ્ તાસાં પ્રજાપતિર્ અકલ્પયત્ ॥

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભર્તા રક્ષતિ યૌવને ।
પુત્રા રક્ષન્તિ વૈધવ્યે ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અર્હતિ ॥

યચ્ છિષ્ટં પિતૃદાયેભ્યો દત્ત્વ ર્ણં પૈતૃકં ચ યત્ ।
ભ્રાતૃભિસ્ તદ્ વિભક્તવ્યમ્ ઋણી ન સ્યાદ્ યથા પિતા ॥

યેષાં ચ ન કૃતાઃ પિત્રા સંસ્કારવિધયઃ ક્રમાત્ ।
કર્તવ્યા ભ્રાતૃભિસ્ તેષાં પૈતૃકાદ્ એવ તે ધનાત્ ॥

અવિદ્યમાને પિત્ર્યે ઽર્થે સ્વાંશાદ્ ઉદ્ધૃત્ય વા પુનઃ ।
અવશ્યકાર્યાઃ સંસ્કારા ભ્રાતરં પૂર્વસંસ્કૃતૈઃ ॥

કુટુમ્બાર્થેષુ ચોદ્યુક્તસ્ તત્કાર્યં કુરુતે ચ યઃ ।
સ ભ્રાતૃભિર્ બૃંહણીયો ગ્રાસાછાદનવાહનૈઃ ॥

વિભાગધર્મસંદેહે દાયાદાનાં વિનિર્ણયે ।
જ્ઞાતિભિર્ ભાગલેખ્યૈશ્ ચ પૃથક્કાર્યપ્રવર્તનાત્ ॥

ભ્રાતામ્ અવિભક્તાનામ્ એકો ધર્મઃ પ્રવર્તતે ।
વિભાગે સતિ ધર્મો ઽપિ ભવેદ્ એષાં પૃથક્ પૃથક્ ॥

દાનગ્રહણપશ્વન્ન ગૃહક્ષેત્રપરિગ્રહાઃ ।
વિભક્તાનાં પૃથગ્ જ્ઞેયાઃ પાકધર્માગમવ્યયાઃ ॥

સાક્ષિત્વં પ્રાતિભાવ્યં ચ દાનં ગ્રહણમ્ એવ ચ ।
વિભક્તા ભ્રાતરઃ કૂર્યુર્ નાવિભક્તા પરસ્પરમ્ ॥

યેષામ્ એતાઃ ક્રિયા લોકે પ્રવર્તન્તે સ્વરિક્થિનામ્ ।
વિભક્તાન્ અવગચ્છેયુર્ લેખ્યમ્ અપ્ય્ અન્તરેણ તાન્ ॥

યદ્ય્ એકજાતા બહવઃ પૃથગ્ધર્માઃ પૃથક્ક્રિયાઃ ।
પૃથક્કર્મગુણોપેતા ન તે કૃત્યેષુ સંમતાઃ ॥

સ્વાન્ ભાગાન્ યદિ દદ્યુસ્ તે વિક્રીણીરન્ન્ અથાપિ વા ।
કુર્યુર્ યથેષ્ટં તત્ સર્વમ્ ઈશન્તે સ્વધનસ્ય તે ॥

ઔરસઃ ક્ષેત્રજશ્ ચૈવ પુત્રિકાપુત્ર એવ ચ ।
કાનીનશ્ ચ સહોઢશ્ ચ ગૂઢોત્પન્નસ્ તથૈવ ચ ॥

પૌનર્ભવો ઽપવિદ્ધશ્ ચ લબ્ધઃ ક્રીતઃ કૃતસ્ તથા ।
સ્વયં ચોપગતઃ પુત્રા દ્વાદશૈત ઉદાહૃતાઃ ॥

તેષાં ષડ્ બન્ધુદાયાદાઃ ષડ્ અદાયાદબાન્ધવાઃ ।
પૂર્વઃ પૂર્વઃ સ્મૃતઃ શ્રેયાજ્ જઘન્યો યો ય ઉત્તરઃ ॥

ક્રમાદ્ ધ્ય્ એતે પ્રપદ્યેરન્ મૃતે પિતરિ તદ્ધનમ્ ।
જ્યાયસો જ્યાયસો ઽભાવે જઘન્યસ્ તદ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

પુત્રાભાવે તુ દુહિતા તુલ્યસંતાનદર્શનાત્ ।
પુત્રશ્ ચ દુહિતા ચોક્તૌ પિતુઃ સંતાનકારકૌ ॥

અભાવે તુ દુહિતૄણાં સકુલ્યા બાન્ધવાસ્ તતઃ ।
તતઃ સજાત્યાઃ સર્વેષામ્ અભાવે રાજગામિ તત્ ॥

અન્યત્ર બ્રાહ્મણાત્ કિંતુ રાજા ધર્મપરાયણઃ ।
સ સ્ત્રીણાં જીવનં દદ્યાદ્ એષ દાયવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥