નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v14

સહસા ક્રિયતે કર્મ યત્કિંચિદ્ બલદર્પિતૈઃ ।
તત્ સાહસમ્ ઇતિ પ્રોક્તં સહો બલમ્ ઇહોચ્યતે ॥

તત્ પુનસ્ ત્રિવિધં જ્ઞેયં પ્રથમં મધ્યમં તથા ।
ઉત્તમં ચેતિ શાસ્ત્રેષુ તસ્યોક્તં લક્ષણં પૃથક્ ॥

ફલમૂલોદકાદીનાં ક્ષેત્રોપકરણસ્ય ચ ।
ભઙ્ગાક્ષેપોપમર્દાદ્યૈઃ પ્રથમં સાહસં સ્મૃતમ્ ॥

વાસઃપશ્વન્નપાનાનામ્ ગૃહોપકરણસ્ય ચ ।
એતેનૈવ પ્રકારેણ મધ્યમં સાહસં સ્મૃતમ્ ॥

વ્યાપાદો વિષશસ્ત્રાદ્ યૈઃ પરદારપ્રધર્ષણમ્ ।
પ્રાણોપરોધિ યચ્ ચાન્યદ્ ઉક્તમ્ ઉત્તમસાહસમ્ ॥

તસ્ય દણ્ડઃ ક્રિયાપેક્ષઃ પ્રથમસ્ય શતાવરઃ ।
મધ્યમસ્ય તુ શાસ્ત્રજ્ઞૈર્ જ્ઞેયઃ પઞ્ચશતાવરઃ ॥

વધઃ સર્વસ્વહરણં પુરાન્ નિર્વાસનાઙ્કને ।
તદઙ્ગચ્છેદ ઇત્ય્ ઉક્તો દણ્ડ ઉત્તમસાહસે ॥

અવિશેષેણ સર્વેષામ્ એષ દણ્ડવિધિઃ સ્મૃતઃ ।
વધાદ્ ઋતે બ્રાહ્મણસ્ય ન વધં બ્રાહ્મણો ઽર્હતિ ॥

શિરસો મુણ્ડનં દણ્ડસ્ તસ્ય નિર્વાસનં પુરાત્ ।
લલાટે ચાભિશસ્તાઙ્કઃ પ્રયાણં ગર્દભેન ચ ॥

સ્યાતાં સંવ્યવહાર્યૌ તૌ ધૃતદણ્ડૌ તુ પૂર્વયોઃ ।
ધૃતદણ્ડો ઽપ્ય્ અસંભોજ્યો જ્ઞેય ઉત્તમસાહસે ॥

તસ્યૈવ ભેદઃ સ્તેયં સ્યાદ્ વિશેષસ્ તત્ર ચોચ્યતે ।
અતિસાહસમ્ આક્રમ્ય સ્તેયમ્ આહુશ્ છલેન તુ ॥

તદ્ અપિ ત્રિવિધં પ્રોક્તં દ્રવ્યાપેક્ષં મનીષિભિઃ ।
ક્ષુદ્રમધ્યોત્તમાનાં તુ દ્રવ્યાણામ્ અપકર્ષણાત્ ॥

મૃદ્ભાણ્ડાસનખટ્વાસ્થિ દારુચર્મતૃણાદિ યત્ ।
શમીધાન્યમુદ્ગાદીનિ ક્ષુદ્રદ્રવ્યમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

વાસઃ કૌશેયવર્જં ચ ગોવર્જં પશવસ્ તથા ।
હિરણ્યવર્જં લોહં ચ મધ્યં વ્રીહિયવા અપિ ॥

હિરણ્યરત્નકૌશેય સ્ત્રીપુંગોગજવાજિનઃ ।
દેવબ્રાહ્મણરાજ્ઞાં ચ દ્રવ્યં વિજ્ઞેયમ્ ઉત્તમમ્ ॥

ઉપાયૈર્ વિવિધૈર્ એષાં છલયિત્વાપકર્ષણમ્ ।
સુપ્તપ્રમત્તમત્તેભ્યઃ સ્તેયમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

સહોઢગ્રહણાત્ સ્તેયં હોઢે ઽસત્ય્ ઉપભોગતઃ ।
શઙ્કા ત્વ્ અસજ્જનૈકાર્થ્યાદ્ અનાયવ્યયતસ્ તથા ॥

ભક્તાવકાશદાતારઃ સ્તેનાનાં યે પ્રસર્પતામ્ ।
શક્તાશ્ ચ ય ઉપેક્ષન્તે તે ઽપિ તદ્દોષભાગિનઃ ॥

ઉત્ક્રોશતાં જનાનાં ચ હ્રિયમાણે ધને ઽપિ ચ ।
શ્રુત્વા યે નાભિધાવન્તિ તે ઽપિ તદ્દોષભાગિનઃ ॥

સાહસેષુ ય એવોક્તસ્ ત્રિષુ દણ્ડો મનીષિભિઃ ।
સ એવ દણ્ડઃ સ્તેયે ઽપિ દ્રવ્યેષુ ત્રિષ્વ્ અનુક્રમાત્ ॥

ગવાદિષુ પ્રણષ્ટેષુ દ્રવ્યેષ્વ્ અપહૃતેષુ વા ।
પદેનાન્વેષણં કુર્યુર્ આ મૂલાત્ તદ્વિદો જનાઃ ॥

ગ્રામે વ્રજે વિવીતે વા યત્ર સંનિપતેત્ પદમ્ ।
વોઢવ્યં તદ્ ભવેત્ તેન ન ચેત્ સો ઽન્યત્ર તન્ નયેત્ ॥

પદે પ્રમૂઢે ભગ્ને વા વિષમત્વાજ્ જનાન્તિકે ।
યસ્ ત્વ્ આસન્નતરો ગ્રામો વ્રજો વા તત્ર પાતયેત્ ॥

સમે ઽધ્વનિ દ્વયોર્ યત્ર તેન પ્રાયો ઽશુચિર્ જનઃ ।
પૂર્વાપદાનૈર્ દૃષ્ટો વા સંસૃષ્ટો વા દુરાત્મભિઃ ॥

ગ્રામેષ્વ્ અન્વેષણં કુર્યુશ્ ચણ્ડાલવધકાદયઃ ।
રાત્રિસંચારિણો યે ચ બહિઃ કુર્યુર્ બહિશ્ચરાઃ ॥

સ્તેનેષ્વ્ અલભ્યમાનેષુ રાજા દદ્યાત્ સ્વકાદ્ ધનાત્ ।
ઉપેક્ષમાણો હ્ય્ એનસ્વી ધર્માદ્ અર્થાચ્ ચ હીયતે ॥