નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય m2

સુનિશ્ચિતબલાધાનસ્ ત્વ્ અર્થી સ્વાર્થપ્રચોદિતઃ ।
લેખયેત્ પૂર્વપક્ષં તુ કૃતકાર્યવિનિશ્ચયઃ ॥

પૂર્વપક્ષશ્રુતાર્થસ્ તુ પ્રત્યર્થી તદનન્તરમ્ ।
પૂર્વપક્ષાર્થસંબન્ધં પ્રતિપક્ષં નિવેશયેત્ ॥

શ્વો લેખનં વા સ લભેત્ ત્ર્યહં સપ્તાહમ્ એવ વા ।
અર્થી તૃતીયપાદે તુ યુક્તં સદ્યો ધ્રુવં જયી ॥

મિથ્યા સંપ્રતિપત્તિર્ વા પ્રત્યવસ્કન્દમ્ એવ વા ।
પ્રાઙ્ન્યાયવિધિસાધ્યં વા ઉત્તરં સ્યાચ્ ચતુર્વિધમ્ ॥

મિથ્યૈતન્ નાભિજાનામિ તદા તત્ર ન સંનિધિઃ ।
અજાતશ્ ચાસ્મિ તત્કાલ એવં મિથ્યા ચતુર્વિધા ॥

મિથ્યા ચ વિપરીતં ચ પુનઃ શબ્દસમાગમમ્ ।
પૂર્વપક્ષાર્થસંબન્ધમ્ ઉત્તરં સ્યાચ્ ચતુર્વિધમ્ ॥

ભાષાયા ઉત્તરં યાવત્ પ્રત્યર્થી ન નિવેશયેત્ ।
અર્થી તુ લેખયેત્ તાવદ્ યાવદ્ વસ્તુ વિવક્ષિતમ્ ॥

અન્યાર્થમ્ અર્થહીનં ચ પ્રમાણાગમવર્જિતમ્ ।
લેખ્યં હીનાધિકં ભ્રષ્ટં ભાષાદોષાસ્ તૂદાહૃતાઃ ॥

લબ્ધવ્યં યેન યદ્ યસ્માત્ સ તત્ તસ્માદ્ અવાપ્નુયાત્ ।
ન ત્વ્ અન્યો ઽન્યદ્ અથાન્યસ્માદ્ ઇત્ય્ અન્યાર્થમ્ ઇદં ત્રિધા ॥

મનસાહમ્ અપિ ધ્યાતસ્ ત્વન્મિત્રેણેહ શત્રુવત્ ।
અતો ઽન્યથા મહાક્ષાન્ત્યા ત્વમ્ ઇહાવેદિતો મયા ॥

દ્રવ્યપ્રમાણહીનં યત્ ફલોપાશ્રયવર્જિતમ્ ।
પ્રમાણવર્જિતં નામ લેખ્યદોષં તદ્ ઉત્સૃજેત્ ॥

આગમવર્જિતં દોષં પૂર્વપાદે વિવર્જયેત્ ।
એકસ્ય બહુભિઃ સાર્ધં પુરરાષ્ટ્રવિરોધકમ્ ॥

બિન્દુમાત્રાપદવર્ણેષ્વ્ એકાવિધિષ્ટયા (?) ।
હીનાધિકા ભવેદ્ વ્યર્થા તાં યત્નેન વિવર્જયેત્ ॥

ભ્રષ્ટં તુ દુઃસ્થિતં યત્ સ્યાજ્ જલતૈલાદિભિર્ હતમ્ ।
ભાષાયાં તદ્ અપિ સ્પષ્ટં વિસ્પષ્ટાર્થં વિવર્જયેત્ ॥

સત્યા ભાષા ન ભવતિ યદ્ય્ અપિ સ્યાત્ પ્રતિષ્ઠિતા ।
બહિશ્ ચેદ્ ભ્રશ્યતે ધર્માન્ નિયતાદ્ વ્યવહારિકાત્ ॥

ગન્ધમાદનસંસ્થસ્ય મયાસ્યાસીત્ તદ્ અર્પિતમ્ ।
વ્યવહારિકધર્મસ્ય બાહ્યમ્ એતન્ ન સિધ્યતિ ॥

અન્યાક્ષરનિવેશેન અન્યાર્થગમનેન ચ ।
આકુલં ચ ક્રિયાદાનં ક્રિયા ચૈવાકુલા ભવેત્ ॥

રાગાદીનાં યદ્ એકેન કોપિતઃ કરણે વદેત્ ।
તદ્ આદૌ તુ લિખેત્ સર્વં વાદિનઃ ફલકાદિષુ ॥

નિરાકુલાવબોધાય ધર્મસ્થૈઃ સુવિચારિતમ્ ।
તસ્માદ્ અન્યદ્ વ્યપોહ્યં સ્યાદ્ વાદિનઃ ફલકાદિષુ ॥

વાદિભ્યામ્ અભ્યનુજ્ઞાતં શેષં ચ ફલકે સ્થિતમ્ ।
સસાક્ષિકં લિખેયુસ્ તે પ્રતિપત્તિં ચ વાદિનોઃ ॥

વાદિભ્યાં લિખિતાચ્ છેષં યત્ પુનર્ વાદિના સ્મૃતમ્ ।
તત્ પ્રત્યાકલિતં નામ સ્વપાદે તસ્ય લિખ્યતે ॥

અર્થિના સંનિયુક્તો વા પ્રત્યર્થિપ્રહિતો ઽપિ વા ।
યો યસ્યાર્થે વિવદતે તયોર્ જયપરાજયૌ ॥

યો ન ભ્રાતા ન ચ પિતા ન પુત્રો ન નિયોગકૃત્ ।
પરાર્થવાદી દણ્ડ્યઃ સ્યાદ્ વ્યવહારે ઽપિ વિબ્રુવન્ ॥

પૂર્વવાદં પરિત્યજ્ય યો ઽન્યમ્ આલમ્બતે પુનઃ ।
વાદસંક્રમણાજ્ જ્ઞેયો હીનવાદી સ વૈ નરઃ ॥

સર્વેષ્વ્ અપિ વિવાદેષુ વાક્છલે નાપહીયતે ।
પશુસ્ત્રીભૂમ્યૃણાદાને શાસ્યો ઽપ્ય્ અર્થાન્ ન હીયતે ॥

અભિયુક્તો ઽભિયોગસ્ય યદિ કુર્યાદ્ અપહ્નવમ્ ।
અભિયોક્તા દિશેદ્ દેશ્યં પ્રત્યવસ્કન્દિતો ન ચેત્ ॥

પૂર્વપાદે હિ લિખિતં યથાક્ષરમ્ અશેષતઃ ।
અર્થી તૃતીયપાદે તુ ક્રિયયા પ્રતિપાદયેત્ ॥

ક્રિયાપિ દ્વિવિધા પ્રોક્તા માનુષી દૈવિકી તથા ।
માનુષી લેખ્યસાક્ષિભ્યાં ધટાદિર્ દૈવિકી સ્મૃતા ॥

દિવા કૃતે કાર્યવિધૌ ગ્રામેષુ નગરેષુ વા ।
સંભવે સાક્ષિણાં ચૈવ દિવ્યા ન ભવતિ ક્રિયા ॥

અરણ્યે નિર્જને રાત્રાવ્ અન્તર્વેશ્મનિ સાહસે ।
ન્યાસસ્યાપહ્નવે ચૈવ દિવ્યા સંભવતિ ક્રિયા ॥

કારણપ્રતિપત્ત્યા ચ પૂર્વપક્ષે વિરોધિતે ।
અભિયુક્તેન વૈ ભાવ્યં વિજ્ઞેયં પૂર્વપક્ષવત્ ॥

પલાયતે ય આહૂતો મૌની સાક્ષિપરાજિતઃ ।
સ્વયમ્ અભ્યુપપન્નશ્ ચ અવસન્નશ્ ચતુર્વિધઃ ॥

અન્યવાદી ક્રિયાદ્વેષી નોપસ્થાતા નિરુત્તરઃ ।
આહૂતપ્રપલાયી ચ હીનઃ પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ ॥

મણયઃ પદ્મરાગાદ્યા દીનારાદિ હિરણ્મયમ્ ।
મુક્તાવિદ્રુમશઙ્ખાદ્યાઃ પ્રદુષ્ટાઃ સ્વામિગામિનઃ ॥

ગન્ધમાલ્યમ્ અદત્તં તુ ભૂષણં વાસ એવ વા ।
પાદુકેતિ રાજોક્તં તદ્ આક્રામન્ વધમ્ અર્હતિ ॥

પણ્યમૂલ્યં ભૃતિર્ ન્યાસો દણ્ડો યચ્ ચાવહારકમ્ ।
વૃથાદાનાક્ષિકપણા વર્ધન્તે નાવિવક્ષિતાઃ ॥

મિથ્યાભિયોગિનો યે સ્યુર્ દ્વિજાનાં શૂદ્રયોનયઃ ।
તેષાં જિહ્વાં સમુત્કૃત્ય રાજા શૂલે વિધાપયેત્ ॥

આજ્ઞા લેખઃ પટ્ટકઃ શાસનં વા આધિઃ પત્ત્રં વિક્રયો વા ક્રયો વા ।
રાજ્ઞે કુર્યાત્ પૂર્વમ્ આવેદનં યસ્ તસ્ય જ્ઞેયઃ પૂર્વપક્ષઃ વિધિજ્ઞૈઃ ॥

સાક્ષિકદૂષણે કાર્યં પૂર્વસાક્ષિવિશોધનમ્ ।
શુદ્ધેષુ સાક્ષિષુ તતઃ પશ્ચાત્ સાક્ષ્યં વિશોધયેત્ ॥

સાક્ષિસભ્યાવસન્નાનાં દૂષણે દર્શનં પુનઃ ।
સ્વચર્યાવસિતાનાં તુ નાસ્તિ પૌનર્ભવો વિધિઃ ॥

સ્વયમ્ અભ્યુપપન્નો ઽપિ સ્વચર્યાવસિતો ઽપિ સન્ ।
ક્રિયાવસન્નો ઽપ્ય્ અર્હેત પરં સભ્યાવધારણમ્ ॥

પક્ષાન્ ઉત્સાર્ય કાર્યસ્ તુ સભ્યૈઃ કાર્યવિનિશ્ચયઃ ।
અનુત્સારિતનિર્ણિક્તે વિરોધઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

સભૈર્ એવ જિતઃ પશ્ચાદ્ રાજ્ઞા શાસ્યઃ સ્વશાસ્ત્રતઃ ।
જયિને ચાપિ દેયં સ્યાદ્ યથાવજ્ જયપત્રકમ્ ॥

વ્યવહારમુખં ચૈતત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં સ્વયંભુવા ।
મુખશુદ્ધૌ હિ શુદ્ધિઃ સ્યાદ્ વ્યવહારસ્ય નાન્યથા ॥