નારદ પુરાણ · અધ્યાય 2.22

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણોત્તરભાગે શિક્ષાનિરૂપણં નામૈકવિંશો ઽધ્યાયઃ
વસિષ્ટ ઉવાચ
એવં ધર્માઙ્ગદો રાજ્યં ચકાર વસુધાતલે ।
પિતુર્નનિયોગાદ્રાજેન્દ્ર પાલયન્ હરિવાસરમ્

ન બભૂવ જનઃ કશ્ચિદ્યો ન ધર્મે વ્યવસ્થિતઃ ।
નાસુખી નાપ્રજઃ કશ્ચિન્ન વા ફુષ્ઠી મહીપતે

હૃષ્ટપુષ્ટ જને તસ્મિન્ ક્ષ્મા ચૈવ નિધિદાયિની ।
ઘટદોગ્ધ્રીષુ નૃપતે તૃપ્તવત્સાસુ ધેનુષુ

પુટકે કુટકે ક્ષૌદ્રં દ્રોણમાત્રં દ્રુમે દ્રુમે ।
પ્રહૃષ્ટાયાં તુ મેદિન્યાં સર્વધાન્યસમુદ્ભવઃ

કૃતસ્ય સ્પર્દ્ધિનિ યુગે ત્રેતાન્તે દ્વાપરે યુગે ।
વ્યતીતે જલદાપાયે નિર્મલે ચાંબરે ગૃહે

સુગન્ધિશાલિપક્વાઢ્યે કુંભોદ્ભવવિલોકિતે ।
મધ્યપ્રવાહયુક્તાસુ નિમ્નગાસુ સમન્તતઃ

તીરોત્થૈઃ કાશપુષ્પૈશ્ચ શુક્લકેશૈરિવાઙ્ગના ।
ચન્દ્રાંશુધવલે લોકે નાતિતીવ્રે દિવાકરે

તસ્મિન્મનુષ્યબહુલૈર્જલસ્નાનવિચિત્રિતૈઃ ।
યત્રોત્સુકૈઃ પ્રયાતૈસ્તુ ભૂમિપાલૈઃ સમન્તતઃ

પ્રબોધસમયે વિષ્ણોરાશ્વિનાન્તે જગદ્ગુરોઃ ।
મોહિની રમયામાસ તત્કાલે હૃચ્છયાર્દિતા

રાજાનં વિવિધૈઃ સૌખ્યૈઃ સર્વભાવેન સુંદરી ।
વનેષુ ગિરિશૃઙ્ગેષુ નદીનાં સંગમેષુ ચ

પદ્મિની કુસુમાઢ્યેષુ સરઃસુ વિવિધેષુ ચ ।
મલયે મન્દરે વિન્ધ્યે મહેન્દ્રે વિબુધાલયે

સહ્યે પ્રાલેયસંજ્ઞે ચ દિગંબરગિરૌ શુભે ।
અન્યેષુ ચૈવ રાજાનં સ્વર્ગસ્થાનાદિકેષુ ચ

રમેયાયાસ રાજેન્દ્ર દિવ્યરૂપા દિને દિને ।
રાજાપિ મોહિનીં પ્રાપ્ય સર્વં કૃત્યં પરિત્યજન્

ત્યક્તં ન વાસરં વિષ્ણોર્જન્મમૃત્યુનિકૃન્તનમ્ ।
વ્રતં નોપેક્ષતે તત્તુ અતિમુગ્ધો ઽપિ પાર્થિવઃ

ક્રીડાં ત્યજતિ ભૂપાલો દશમ્યાદિદિનત્રયે ।
એવં પ્રકીડતસ્તસ્ય પૂર્ણે સંવત્સરે ગતે

કાલે કાલવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સંપ્રાપ્તઃ કાર્તિકઃ શુભઃ ।
નિદ્રાછેદકરો વિષ્ણોઃ સ માસઃ પુણ્યદાયકઃ

યસ્મિન્કૃતં હિ સુકૃતં વૈષ્ણવૈર્મનુજૈર્નૃપ ।
અક્ષયં હિ ભવેત્સર્વં વિષ્ણુલોકપ્રદાયકમ્

ન કાર્તિકસમો માસો ન કૂતેન સમં યુગમ્ ।
ન ધર્મસ્તુ દયા તુલ્યો ન જ્યોતિશ્ચક્ષુષા સમમ્

ન વેદેન સમં શાસ્ત્રં ન તીર્થં ગઙ્ગયા સમમ્ ।
ન ભૂમ્યા સદૃશં દાનં ન સુખં ભાર્યયા સમમ્

ન કૃષ્યા તુ સમં વિત્તં ન લાભઃ સુરભીસમઃ ।
ન તપો ઽનશનાદન્યન્ન દમેન સમં શિવમ્

તૃપ્તિર્ન રસનાતુલ્યા ન સમો ઽન્યો દ્વિજેન ચ ।
ન ધર્મેણ સમં મિત્રં ન સત્યેન સમં યશઃ

નારોગ્યસમમૈશ્વર્યં ન દેવઃ કેશવાત્પરઃ ।
ન કાર્તિકસમં લોકે પાવનં કવયો વિદુઃ

કાર્તિકઃ પ્રવરો માસો વિષ્ણોશ્ચાપિ પ્રિયઃ સદા ।
અવ્રતો હિ ક્ષિપેદ્યસ્તુ માસં દામોદરપ્રિયમ્

તિર્યગ્યોનિમવાપ્નોતિ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

માન્ધાતોવાચ
સંપ્રાપ્ય કાર્તિકે માસે રાજા રુક્માઙ્ગદો મુને ।
મોહિનીં મોહસંયુક્તાં કથં સ બુભુજે વદ

વિષ્ણુભક્તઃ શ્રુતિપરઃ પ્રવરઃ સ મહીક્ષિતામ્ ।
તસ્મિન્પુણ્યતમે માસે કિં ચકાર નૃપોત્તમઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
સંપ્રાપ્તં કાર્તિકં દૃષ્ટ્વા પ્રબોધકરણં હરેઃ ।
અતિપ્રમુગ્ધો રાજેન્દ્રો મોહિનીં વાક્યમબ્રવીત્

રતં દેવિ ત્વયા સાર્દ્ધં મયા સંવત્સરાન્બહૂન્ ।
તવાપમાનભીતેન નોક્તં કિઞ્ચિદપિ ક્વચિત્

સાંપ્રતં વક્તુકામો ઽહં તન્નિબોધ શુભાનને ।
ત્વય્યાસક્તસ્ય મે દેવિ બહવઃ કાર્તિકા ગતાઃ

ન વ્રતી કાર્તિકે જાતો મુક્ત્વૈકં હરિવાસરમ્ ।
સો ઽહં કાર્તિકમિચ્છામિ વ્રતે ન પર્ય્યુપાસિતુમ્

અવ્રતેન ગતો યેષાં કાર્તિકો મર્ત્યધર્મિણામ્ ।
ઇષ્ટાપૂર્તૌ વૃથા તેષાં ધર્મો દ્રુહિણસંભવે

માંસાશિનો ઽપિ ભૂપાલા અત્યર્થં મૃગયારતાઃ ।
તે ભાંસં કાર્તિકે ત્યક્ત્વા ગતા વિષ્ણ્વાલયં શુભે

પ્રવૃત્તાનાં હિ ભક્ષ્યાણાં કાર્તિકે નિયમે કૃતે ।
અવશ્યં વિષ્ણુરૂપત્વં પ્રાપ્યતે સાધકેન હિ

તિષ્ઠન્તુ બહુવિત્તાનિ દાનાનિ વરવર્ણિનિ ।
હૃદયાયાસકર્તૄણિ દીપદાનાદ્દિવં વ્રજેત્

તસ્યાપ્યભાવાત્સુભગે પરદીપપ્રબોધનમ્ ।
કર્તવ્યં ભક્તિભાવેન સર્વદાનાધિકં ચ તત્

એકતઃ સર્વદાનાનિ દીપદાનં હિ ચૈકતઃ ।
કાર્તિકેન સમં પ્રોક્તં દીપદાનાત્પ્રબોધનમ્

કર્તવ્યં ભક્તિભાવેન સર્વદાનાધિકં સ્મૃતમ્ ।
કાર્તિકીં ચ તિથિં કૃત્વા વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે

આજન્મકૃતપાપાત્તુ મુચ્યતે નાત્રસંશયઃ ।
વ્રતોપવાસનિયમૈઃ કાર્તિકો યસ્ય ગચ્છતિ

દેવો વૈમાનિકો ભૂત્વા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
તસ્માન્મોહિનિ મોહં ત્વં પરિત્યજ્ય મમોપરિ

આજ્ઞાં વિધેહિ તત્કાલં કરિષ્યે કાર્ત્તિકવ્રતમ્ ।
તવ વક્ષોજપૂજાયા વિરતો નીરજેક્ષમે

અહં વ્રતધરશ્ચૈવ ભવિષ્યે હરિપૂજને ।
મોહિન્યુવાચ
વિસ્તરેણ સમાખ્યાહિ માહાત્મ્યં કાર્તિકસ્ય ચ

સર્વપુણ્યાકરઃ પ્રોક્તો માસો ઽયં રાજસત્તમા ।
વિશેષાત્કુત્ર કથિતસ્તદાદિશ મહામતે

શ્રુત્વા કાર્ત્તિકમાહાત્મ્યં કરિષ્યે ઽહં યથેપ્સિતમ્

રુક્માઙ્ગદ ઉવાચ
માહાત્મ્યમભિધાસ્યામિ માસસ્યાસ્ય વરાનને ।
યેન ભક્તિર્ભવિત્રી તે પ્રકર્તું હરિપૂજનમ્

કાર્ત્તિકે કૃચ્છ્રસેવી યઃ પ્રાજાપત્યચરો ઽપિ વા ।
એકાન્તરોપવાસી વા ત્રિરાત્રોપોષિતો ઽપિ વા

યદ્વા દશાહં પક્ષં વા માસં વા વરવર્ણિનિ ।
ક્ષપયિત્વા નરો યાતિ સ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

એકભક્તેન નક્તેન તથૈવાયાચિતેન ચ ।
અસ્મિન્ નરૈર્ધરા ચૈવ પ્રાપ્યતે દ્વીપમાલિની

વિશેષાત્પુષ્કરે તીર્થે દ્વારાવત્યાં ચ શૌકરે ।
માસો ઽયં ભક્તિદઃ પ્રોક્તો વ્રતદાનાર્ચનાદિભિઃ

તસ્નિન્હરિ દિનં પુણ્યં તથા વૈ ભીષ્મપઞ્ચકમ્ ।
પ્રબોધિનીં નરઃ કૃત્વા જાગરેણ સમન્વિતામ્

ન માતુર્જઠરે તિષ્ઠેદપિ પાપાન્વિતો નરઃ ।
તસ્મિન્દિને વરારોહે મણ્ડલં યસ્તુ પશ્યતિ

વિના સાંખ્યેન યોગેન સ યાતિ પરમં પદમ્ ।
કાર્તિકે મણ્ડલં દૃષ્ટ્વા શૌકરેઃ સૂકરં શુભે

દૃષ્ટ્વા કોકવરાહં વા ન ભૂયસ્તનયો ભવેત્ ।
ત્રિવિધસ્યાપિ પાપસ્ય દૃષ્ટ્વા મુક્તિર્ભવેન્નૃણામ્

મણ્ડલં ચપલાપાઙ્ગિ શ્રીધરં કુબ્જકે તથા ।
કાર્તિકે વર્જયેત્તૈલં કાર્ત્તિકે વર્જયેન્મધુ

કાર્તિકે વર્જયેન્માંસં કાર્તિકે વર્જયેત્સ્ત્રિયઃ ।
નિષ્પાવાન્કાર્તિકે દેવિ ત્યઞ્જેદ્વિષ્ણુતત્પરઃ

સંવત્સરકૃતાત્પાપાદ્બ્રહિર્ભવતિ તત્ક્ષણાત્ ।
પ્રાપ્નોતિ રાજકીં યોનિં સકૃદ્ભક્ષણસંભવાત્

કાર્તિકે શૌકરમાંસં યસ્તુ ભુઞ્જીત દુર્મતિઃ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ રૌરવે પરિપચ્યતે

તન્મુક્તો જાયતે પાપી વિષ્ઠાશી ગ્રામ્યસૂકરઃ ।
માત્સ્યં માંસં ન ભુઞ્જીત ન કૌર્મં નાપિ હારિણમ્

ચાણ્ડાલો જાયતે દેવિ કાર્તિકે માંસભક્ષણાત્ ।
કાર્તિકઃ સર્વપાપઘ્નઃ કિઞ્ચિદ્વ્રતધરસ્ય હિ

કાર્તિકે તુ કૃતાદીક્ષા નૃણાં જન્મનિકૃન્તની ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દીક્ષાં કુર્વીત કાર્તિકે

અદીક્ષિતસ્ય વામોરુ કૃતં સર્વં નિરર્થકમ્ ।
પશુયોનિમવાપ્નોતિ દીક્ષયા રહિતો નરઃ

ન ગૃહે કાર્તિકં કુર્યાદ્વિશેષેણ તુ કાર્તિકીમ્ ।
તીર્થે હિ કાર્તિકીં કુર્વન્નરો યાતિ હરેઃ પદમ્

કાર્તિકે શુક્લપક્ષસ્ય કગૃત્વા હ્યેકાદશીં નરઃ ।
પ્રાતર્દત્વા શુભાન્કુંભાન્પ્રયાતિ હરિમન્દિરમ્

સંવત્સરવ્રતાનાં હિ સમાપ્તિઃ કાર્તિકં સ્મૃતા ।
વિવાહા યત્ર દૃશ્યન્તે વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે

દિનાનિ તત્ર ચત્વારિ યથૈકં વરાવર્ણિનિ ।
વિનોત્તરાયણે કાલં લગ્નશુદ્ધિં વિનાપિ ચ

દૃશ્યન્તે યત્ર સમ્બન્ધાઃ પુત્રપૌત્રવિવર્દ્ધનાઃ ।
તસ્માન્મોહિનિ કર્તાસ્મિ કાર્તિકે વ્રતસેવનમ્

અશેષપાપનાશાય તવ પ્રીતિવિવૃદ્ધયે ।
મોહિન્યુવાચ
અહો માહાત્મ્યમતુલં કાર્તિકસ્ય ત્વયોરિતમ્

ચાતુર્માસ્યવ્રતાનાં હિ વિધિમુદ્યાપનં વદ ।
પૂર્ણતા યેન ભવતગિ વ્રતાનાં પૃથિવીપતે

અવૈકલ્યં ભવેચ્ચૈવ વ્રતં પુણ્યફલસ્ય તુ ।
રાજોવાચ
નક્તવ્રતી ષડ્રસેન બ્રાહ્મણં ભોજયેત્પ્રિયે

અયાચિતે ત્વનઙ્કાહં સહિરણ્યં પ્રદાપયેત્ ।
અમાંસાશીભવેદ્યસ્ત્તુ ગાં પ્રદદ્યાત્સદક્ષિણામ્

ધાત્રીસ્નાને નરો દદ્યાદ્દધિપાયસમેવ ચ ।
ફલાનાં નિયમે સુભ્રુ ફલદાનં સમાચરેત્

તૈલત્યાગે ઘૃતં દદ્યા દ્ધૃતત્યાગે પયસ્તથા ।
ધાન્યાનાં નિયમે શાલીંસ્તત્તદ્ધાન્યમથાપિ વા

દદ્યાદ્ભૂશયને શય્યાં તૂલિકાગણ્ડકાન્વિતામ્ ।
પત્રભોજી નરોદદ્યાદ્ભાજનં ઘૃતસંયુતમ્

મૌને ઘણ્ટાં તિલાન્વાપિ સહિરણ્યાન્પ્રદાપયેત્ ।
દંપત્યોર્ભોજનં કાર્યમુભયોઃ શયનાન્વિતમ્

સંભોગં દક્ષિણોપેતં વ્રતસ્ય પરિપૂર્તયે ।
પ્રાતઃ સ્નાને હયં દદ્યાન્નિઃસ્નેહે ઘૃતસક્તુકાન્

નખરાણાં ચ કેશાનાં ધારણે દર્પણં દદેત્ ।
ઉપાનહૌ પ્રદદ્યાત્તુ પાદત્રાણવિવર્જને

લવણસ્ય તુ સંત્યાગે દાતવ્યા સુરભિસ્તથા ।
આમિષસ્ય પરિત્યાગે સવત્સાં કપિલાં દદેત્

નિત્યં દીપપ્રદો યસ્તુ વ્રતે ઽભીષ્ટે સુરાલયે ।
સ કાઞ્ચનં તથા તામ્રં સઘૃતં દીપકં પ્રિયે

પ્રદદ્યાદ્વાસસા છત્રં વૈષ્ણવે વ્રતપૂર્તયે ।
એકાન્તરોપવાસી તુ ક્ષૌમવસ્ત્રં પ્રદાપયેત્

ત્રિરાત્રે કાઞ્ચનોપેતાં દદ્યાચ્છય્યાં સ્વલઙ્કૃતામ્ ।
ષડ્રરાત્રાદ્યુપવાસેષુ શિબિકાં છત્રસંયુતામ્

સવાહપુરુષં પીનમનઙ્વાહમથાર્પયેત્ ।
અજાવિકં ત્વેકભક્તે ફલાહારે સુવર્ણકમ્

શાકાહારે ફલં દદ્યાત્સૌવર્ણં ઘૃતસંયુતમ્ ।
રસાનાં ચૈવ સર્વેષાં ત્યાગે ઽનુક્તસ્ય વાપિ ચ

દાતવ્યં રાજતં પાત્રં સૌવર્ણ વાપિ શક્તિતઃ ।
યથોક્તસ્યાપ્રદાને તુ યથોક્તાકરણે ઽપિ વા

વિપ્રવાક્યં ચરેત્સુભ્રુ વિષ્ણુસ્મરણપૂર્વકમ્ ।
વૃથા વિપ્રવચો યસ્તુ મન્યતે મનુજઃ શુભે

દક્ષિણાં નૈવ દદ્યાદ્વા સ યાતિ નરકેધ્રુવમ્ ।
વ્રતવૈકલ્યમાસાદ્ય કુષ્ઠી ચાન્ધઃ પ્રજાયતે

ધરામરાણાં વચને વ્યવસ્થિતા દિવૌકસસ્તીર્થગણા મખાશ્ચ ।
કો લઙ્ઘયેત્સુભ્રુ વચો હિ તેષાં શ્રેયોભિકામો મનુજસ્તુ વિદ્વાન્

ઇદં મયા ધર્મરહસ્યયુક્તં વિરઞ્ચયે શ્રીપતિના યથોક્તમ્ ।
પ્રકાશિતં તુભ્યમનન્યવાચ્યં ફલપ્રદં માધવતુષ્ટિહેતુમ્