નારદ પુરાણ · અધ્યાય 2.23

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણોત્તરભાગે કાર્તિકમાહાત્મ્યં નામ દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ
મોહિન્યુવાચ
વાક્યમુક્તં ત્વયા સાધુ કાર્તિકે યદુપોષણમ્ ।
વ્રતાદિકરણં રાજ્ઞાં નોક્તં ક્વાપિ નિદર્શને

મુક્ત્વૈકં બ્રાહ્મણં લોકે નોક્તં શૂદ્રવિશોરપિ ।
દાનં હિ પાલનં યુદ્ધં તૃતીયં ભૂભુજાં સ્મૃતમ્

ન વ્રતં હિ ત્વયા કાર્યં યદિ મામિચ્છસિ પ્રિયામ્ ।
મુહૂર્તમપિ રાજેન્દ્ર ન શક્નોમિ ત્વયા વિના

સ્થાતું કમલગર્ભાભ કિં પુનર્માસસંખ્યયા ।
યત્રોપવાસકરણં મન્યસે વસાધાધિપ

તત્ર વૈ ભોજનં દેયં વિપ્રાણાં ચ મહાત્મનામ્ ।
અથવા જ્યેષ્ઠપત્ની યા સા કરોતુ વ્રતાદિકમ્ ।
એવમુક્તે તુ વચને મોહિન્યા રુક્મભૂષણઃ

આજુહાવ પ્રિયાં ભાર્યાં નામ્ના સંધ્યાવલિંશુભામ્ ।
આહૂતા તત્ક્ષણાત્પ્રાપ્તા રાજાનં ભૂરિદક્ષિણમ્

આશીનં શયને દિવ્યે મોહિનીબાહુસંવૃતમ્ ।
સંઘૃષ્ટં હિ કુચાગ્રેણ સ્વર્ણકુંભનિભેન હિ

શયને વામનેત્રાયાઃ સકામાયા મહીપતે ।
કૃતાં જલિપુટા ભૂત્વા ભર્તુર્નમિતકન્ધરા

સંધ્યાવલી પ્રાહ નૃપં કિમાહૂતા કરોમ્યહમ્ ।
તવ વાક્યે સ્થિતા કાન્ત દુઃસાપત્ન્યવિવર્જિતા

યથા યથા હિ રમસે મોહિન્યા સહહ ભૂપતે ।
તથા તથા મમ પ્રીતિર્વર્દ્ધતે નાત્ર સંશયઃ

ભર્તુઃ સૌખ્યેન યા નારી દુઃખયુક્તા પ્રજાયતે ।
સા તુ શ્યેની ભવેદ્રાજંસ્ત્રીણિ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ

આજ્ઞાં મે દેહિ રાજેન્દ્ર મા વ્રીહાં કામિકાં કુરુ

રુક્માઙ્ગદ ઉવાચ
જાનામિ તવ શીલં તુ કુલં જાનામિ ભામિનિ ।
તવ વાક્યેન હિ ચિરં મોહિની રમિતા મયા

રમમાણસ્ય સુચિરં બહવઃ કાર્તિકા ગતાઃ ।
પ્રિયા સૌખ્યેન મુગ્ધસ્ય ન ગતો હરિવાસરઃ

સો ઽહં તૃપ્તિમનુપ્રાપ્તઃ કામભોગાત્પુનઃ પુનઃ ।
જ્ઞાતો ઽયં કાર્તિકો માસઃ સર્વપાપક્ષયઙ્કરઃ

કર્તુકામો વ્રતં દેવિ કાર્તિકાખ્યં સુપુણ્યદમ્ ।
ઇયં વારયતે માં ચ વ્રતાદ્બ્રહ્મસુતા શુભે

અસ્યા ન વિપ્રિયં કાર્યં સર્વથા વરવર્ણિનિ ।
મામકં વ્રતમાધત્સ્વ કૃચ્છ્રાખ્યં કાયશોષકમ્

સા ચૈવમુક્તા નવહેમવર્ણા ભર્ત્રા તદા પીનપયોધરઙ્ગી ।
ઉવાચ વાક્યં દ્વિજરાજકક્ત્રાવ્રતં ચરિષ્યે તવ તુષ્ટિહેતોઃ

યેનૈવ કીર્તિસ્તુ યશો ભવેચ્ચ તથૈવ સૌખ્યં તવ કીર્તિયુક્તમ્ ।
કરોમિ સૌમ્યં નરદેવનાથ ક્ષિપામિ દેહં જ્વલનેત્વદર્થમ્

અકાર્યમેતન્નહિ ભૂમિપાલ વાક્યેન તે હન્મિ સુતં સ્વકીયમ્ ।
કિન્ત્વેવમેતદ્વ્રતકર્મ ભૂયઃ કરોમિ સૌમ્યં નરદેવનાથ

ઇત્યેવમુક્ત્વા રવિપુત્રશત્રું પ્રણમ્ય તં ચારુવિશાલનેત્રા ।
વ્રતં ચકારાથ તદા હિ દેવી હ્યશેષપાપૌઘવિનાશનાય

વ્રતે પ્રવૃત્તે વરકૃચ્છ્રસંજ્ઞે પ્રિયાકૃતે હર્ષમવાપ રાજા ।
ઉવાચ વાક્યં કુશકેતુપુત્રીં કૃતં વચઃ સુભ્રુ સમીહિતં તે

રમસ્વ કામં મય સન્નિવિષ્ટસંપૂર્ણવાઞ્છા કરભોરુ હૃષ્ટા ।
વિમુક્તકાર્યસ્તવ સુભ્રુ હેતોર્નાન્યાસ્તિ નારી મમ સૌખ્યહેતુઃ

સા ત્વેવમુક્તા નિજનાયકેન પ્રહર્ષમભ્યેત્ય જગાદ ભૂપમ્ ।
જ્ઞાત્વા ભવન્તં બહુકામયુક્તં ત્રિવિષ્ટપાન્નાથ સમાગતાહમ્

ત્યક્ત્વામરાન્દૈત્યગણાંશ્ચ સર્વાન્ગન્ધર્વયક્ષોરગરાક્ષસાંશ્ચ ।
સંદૃશ્યમાનાન્મમ નાથ હેતોઃ સ્નેહાન્વિતાહં તવ મન્દરાદ્રૌ

એતત્કામફલં લોકે યદ્દ્વયોરેકચિત્તતા ।
અન્યચેતઃ કૃતઃ કામઃ શવયોરિવ સંગમઃ

સફલં હિ વપુર્મે ઽદ્ય સફલં રૂપમેવ હિ ।
ત્વયા કામવતા કાન્ત દુર્લ્લભં યજ્જગત્ત્રયે

પ્રોન્નતાભ્યાં કુચાભ્યાં હિ કામિનો હૃદયં યદિ ।
સંશ્લિષ્ટં નહિ શીર્યેત મન્યે વજ્રસમં દૃઢમ્ ।
તદેવ ચામૃતં લોકે યત્પુરન્ધ્ર્યધરાસવમ્

કુચાભ્યાં હૃદિ લીનાભ્યાં મુખેન પરિપીયતે ।
એવમુક્ત્વા પરિષ્વજ્ય રાજાનં રહસિ સ્થિતમ્

રમયામાસ તન્વઙ્ગી વાત્સ્યાયનવિધાનતઃ ।
તસ્યૈવં રમમાણસ્ય મોહિન્યા સહિતસ્ય હિ

રુક્માઙ્ગદસ્ય કર્ણાભ્યાં પટહધ્વનિરાગતઃ ।
મત્તેભકુંભસંસ્થસ્તુ ધર્માઙ્ગદનિદેશતઃ

પ્રાતર્હરિદિનં લોકાસ્તિષ્ઠધ્વં ત્વેકભોજનાઃ ।
અક્ષારલવણાઃ સર્વે હવિષ્યાન્નનિષેવિણઃ

અવનીતલ્પશયનાઃ પ્રિયાસંગવિવર્જિતાઃ ।
સ્મરધ્વં દેવદેવેશં પુરાણં પુરુષોત્તમમ્

સકૃદ્ભોજનસંયુક્તા ઉપવાસં કરિષ્યથ ।
અકૃતશ્રાદ્ધનિચયા અપ્રાપ્તાઃ પિણ્ડમેવ ચ

ગયામગતપુત્રાશ્ચ ગચ્છધ્વં શ્રીહરેઃ પદમ્ ।
એષા કાર્તિકશુક્લા વૈ હરેર્નિદ્રાવ્યપોહિની

પ્રાતરેકાદશી પ્રાપ્તા મા કૃથા ભોજનં ક્વચિત્ ।
બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ કામકારકૃતાનિ ચ

તાનિ યાસ્યન્તિ સર્વાણિ ઉપોષ્યેમાં પ્રબોધિનીમ્ ।
પ્રબોધયેદ્ધર્મ્મપરાન્ન્યાયાચાર સમન્વિતાન્

હરેઃ પ્રબોધમાધત્તે તેનૈષા બોધિની સ્મૃતા ।
સકૃચ્ચોપોષિતાં ચેમાં નિદ્રાચ્છેદકરીં હરેઃ

તનયો ન ભવેન્મર્ત્યો ન ગર્ભે જાયતે પુનઃ ।
રુરુધ્વં ચક્રિણઃ પૂજામાત્મવિત્તેન માનવાઃ

વસ્ત્રૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપદીપૈર્વરચન્દનકુઙ્કુમૈઃ ।
સુહૃદ્યૈશ્ચ ફલૈર્ગન્ધૈર્યજધ્વં શ્રીહરેઃ પદમ્

યો ન કુર્યાદ્વચો મે ઽદ્ય ધર્મ્યં વિષ્ણુગતિપ્રદમ્ ।
સ મે દણ્ડ્યશ્ચ વાધ્યશ્ચ નિર્વાસ્યો વિષયાદ્ધ્રુવમ્

એવંવિધે વાદ્યમાને પટહે મેઘનિઃસ્વને ।
હસ્તા દમુઞ્ચ તાંબૂલં સકર્પૂરં નૃપોત્તમઃ

મોહિનીકુચયોર્લગ્નં હૃદયં સ વિકૃષ્ય વૈ ।
ઉદત્તિષ્ઠન્મહીપાલઃ શય્યાયાં રતિવર્દ્ધનઃ

મોહિનીં મોહકામાર્ત્તાં સત્વિયન્ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ।
દેવિ પ્રાતર્હરિદિનં ભવિષ્યત્યધનાશનમ્

સંયતો ઽહં ભવિષ્યામિ ક્ષમ્યતાં ક્ષમ્યતામિતિ ।
તવાજ્ઞયા મયા કૃચ્છ્રં સન્ધ્યાવલ્યા તુ કારિતમ્

ઇયમેકાદશી કાર્યા પ્રબોધકરણી મયા ।
અશેષપાપબન્ધસ્ય છેદની ગતિદાયિની

ત્રયાણામપિ લોકાનાં મહોત્સવવિધાયિની ।
તસ્માદ્ધવિષ્યં ભોક્ષ્યે ઽહં નિયતો મત્તગામિની

મયા સહ વિશાલાક્ષિ ત્વં ચાપિ તમધોક્ષજમ્ ।
આરાધય હૃષીકેશમુપવાસપરાયણા ।
યેન યાસ્યસિ નિર્વાણં દાહપ્રલયવર્જિતમ્

મોહિન્યુવાચ
સાધૂક્તં હિ ત્વયા રાજન્પૂજનં ચક્રપાણિનઃ ।
જન્મમૃત્યુજરાછેદિ કરિષ્યે ઽહં તવાજ્ઞયા

પ્રતિજ્ઞા યા ત્વયા પૂર્વં કૃતા મન્દરમસ્તકે ।
કરપ્રદાનસહિતા ભવતા સુકૃતાઙ્કિતા

તસ્યાસ્તુ સમયઃ પ્રાપ્તો દીયતાં સ હિ મે ત્વયા ।
જન્મપ્રભૃતિ યત્પુણ્યં ત્વયા યત્નેન સંચિતમ્

તત્સર્વં નશ્યતિ ક્ષિપ્રં ન દદાસિ વરં યદિ ।
રુક્માઙ્ગદ ઉવાચ
એહિ ચાર્વઙ્ગિ કર્ત્તાસ્મિ યત્તે મનસિ વર્તતે

નાદેયં વિદ્યતે કિઞ્ચિત્તુભ્યં મે જીવિતાવધિ ।
કિં પુનર્ગ્રામવિત્તાદિ ધરાયુક્તં ચ ભામિનિ

મોહિન્યુવાચ
નાથ કાન્ત વિભો રાજન્ જીવિતેશ રતિપ્રિય ।
નોપોષ્યં વામરં વિષ્ણોર્ભોક્તવ્યા યદ્યહં પ્રિયા

ન ચ તે ઽહં પ્રિયા રાજન્ સુહૂર્તમપિ કામયે ।
ત્વત્સંયોગં વિના ભૂતા ભવિષ્યામિ વરં વિના

તસ્માન્માં યદિ વાઞ્છેથા ભોક્તું સત્યપરાયણ ।
તદા ત્યજોપવાસં હિ ભુજ્યતાં હરિવાસરે

એષ એવ વરો દેયો યો મયા પ્રાર્થિતઃ પુરા ।
ન ચેદ્દાસ્યસિ રાજેન્દ્ર ભૂત્વાનૃતવચાભવાન્

યાસ્યતે નરકે ઘોરે યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।
રાજોવાચ
મૈવં ત્વં વદ કલ્યાણિ નેદં ત્વય્યુપપદ્યતે

વિધેશ્ચ તનયા ભૂત્વા ધર્મવિઘ્નં કોરોષિ કિમ્ ।
જન્મપ્રભૃત્યહં નૈવ ભુક્તવાન્હરિવાસરે

સ ચાદ્યાહં કથં ભોક્તા સંજાતપલિતઃ શુભે ।
યૌવનાતીતમર્ત્યસ્ય ક્ષીણેન્દ્રિયબલસ્ય ચ

સ્વર્ણદીસેવનં યુક્તમથવા હરિપૂજનમ્ ।
ન કૃતં યન્મયા બાલ્યે યૌવને ન કૃતં ચ યત્

તદહં ક્ષીણવીર્યો ઽદ્ય કથં કુર્યાં જુગુપ્સિતમ્ ।
પ્રસીદ ચપલાપાઙ્ગિ પ્રસીદ વરવર્ણિનિ

મા કુરુષ્વ વ્રતે ભઙ્ગં દાતાહં રાજ્યસંપદામ્ ।
અથવા નેચ્છસિ ત્વં તત્કરોમ્યન્યત્સુલોચને

આરોપયિત્વા શિબિકાં વિમાનપ્રતિમાં શુભામ્ ।
યત્રેચ્છસિ નયિષ્યામિ પાદચારી કલત્રયુક્

યદિ તચ્ચાપિ નેચ્છેસ્ત્વં વિમાનં હિ કૃતં મયા ।
તર્હિ સ્વર્ણમયૌ સ્તંભૌ કૃત્વા વિદ્રુમભૂષિતૌ

મુક્તાફલમયીં દોલાં કરિષ્યે ત્વત્કૃતે પ્રિયે ।
તત્ર ત્વાં દોલયિષ્યામિ બહૂન્માસાનહર્નિશમ્

વ્રતભઙ્ગં વરારોહે મા કુરુષ્વ મમ પ્રિયે ।
વરં શ્વપચમાંસં હિ શ્વમાંસં વા વરાનને

આત્મનો વા નરૈર્ભુક્તં યૈર્ભુક્તં હરિવાસરે ।
ત્રૈલોક્યઘાતિનઃ પાપં મૈથુને શશિનઃ ક્ષયે

નરસ્ય સંચરેત્પાપં ભૂતાયાં ક્ષૌરકર્મણિ ।
ભોજને વાસરે વિષ્ણોસ્તૈલે ષષ્ટ્યાં વ્યવસ્થિતે

લવણે તુ તૃતીયાયાં સપ્તમ્યાં પિશિતે શુભે ।
આજ્યેષુ પૌર્ણમાસ્યાં વૈ સુરાયાં રવિસંક્રમે

ગોચારસ્ય પ્રલોપે ચ કૂટસાક્ષ્યપ્રદાયકે ।
નિક્ષેપહારકે વાપિ કુમારીવિઘ્નકારકે

વિશ્વસ્તઘાતકે ચાપિ મૃતવત્સાપ્રદોગ્ધરિ ।
દદામીતિ દ્વિજાગ્ર્યાય પ્રતિશ્રુત્ય ન દાતરિ

મણિકૂટે તુલાકૂટે કન્યાનૃતગવાનૃતે ।
યત્પાતકં તદન્ને હિ સંસ્થિતં હરિવાસરે

તદ્વિદ્વાંશ્ચારુનયને કથં ભોક્ષ્યામિ તાપકમ્ ।
મોહિન્યુવાચ
એકભુક્તેન નક્તેન તથૈવાયાચિતેન ચ

ઉપવાસેન રાજેન્દ્ર દ્વાદશીં ન હિ લઙ્ઘયેત્ ।
ગુર્વિણીનાં ગૃહસ્થાનાં ક્ષીણાનાં રોગિણાં તથા

શિશૂનાં વલિગાત્રાણાં ન યુક્તં સમુપોષણમ્ ।
યજ્ઞભોગોદ્યતાનાં ચ સંગ્રામક્ષિતિસેવિનામ્

પતિવ્રતાનાં રાજેન્દ્ર ન યુક્તં સમુપોષણમ્ ।
એતન્મે ગૌતમઃ પ્રાહ સ્થિતાયા મન્દરાચલે

નાવ્રતેન દિનં વિષ્ણોર્નેયં મનુજસત્તમ ।
તે ગૃહસ્થા દ્વિજા જ્ઞેયા યેષામગ્નિપરિગ્રહઃ

રાજાનસ્તે તુ વિજ્ઞેયા યે પ્રજાપાલને સ્થિતાઃ ।
ગુર્વિણી હ્યષ્ટમમાસીયા શિશવશ્ચાષ્ટવત્સરાઃ

અતિલઙ્ઘનિનઃ ક્ષીણા વલિગાત્રાસ્તુ વાર્દ્ધકાઃ ।
યે વિવાહાદિમાઙ્ગલ્યકર્મવ્યગ્રા મહોત્સવાઃ

નિવૃત્તાશ્ચ પ્રવૃત્તેભ્યો યજ્ઞાનાં ચોદ્યતા હિ તે ।
ત્રિવિધેન પુરાણેન ભર્ત્તુર્યા સ્ત્રી હિતે રતા

પતિવ્રતા તુ સા જ્ઞેયા યોનિસંરક્ષણા તથા ।
કિમન્યૈર્બહુભિર્ભૂપ વાક્યાલાપકૃતૈર્મયા

ભોજને તુ કૃતે પ્રીતિરેકાદશ્યાં ત્વયા મમ ।
ન પ્રીતિર્યદિ મે છિત્વા શિરઃ સ્વં હિ પ્રયચ્છસિ

ન કરિષ્યસિ ચેદ્રાજન્ ભોજનં હરિવાસરે ।
તદા હ્યસત્યવચસો દેહં ન સ્પર્શયામિ તે

વર્ણાનામાશ્રમાણાં હિ સત્યં રાજેન્દ્ર પૂજ્યતે ।
વિશેષાદ્ભૂમિપાલાનાં ત્વદ્વિધાનાં મહીપતે

સત્યેન સૂર્યસ્તપતિ શશી સત્યેનરાજતે ।
સત્યે સ્થિતા ક્ષિતિર્ભૂપ સત્યં ધારયતે જગત્

સત્યેન વાયુર્વહતિ સત્યેન જ્વલતે શિખી ।
સત્યા ધારમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

ન સત્યાચ્ચાલતે સિંધુર્ન વિન્ધ્યો વર્દ્ધતે નૃપ ।
ન ગર્ભં યુવતી ધત્તે વેલાતીતં કદાચન

સત્યે સ્થિતા હિ તરવઃ ફલપુષ્પપ્રદર્શિનઃ ।
દિવ્યાદિસાધનં નૄણાં સત્યાધારં મહીપતે

અશ્વમેધસહસ્રેભ્યઃ સત્યમેવ વિશિષ્યતે ।
મદિરાપાનતુલ્યેન કર્મણા લિપ્યસે ઽનૃતાત્