નારદ પુરાણ · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણોત્તરભાગે દ્વાદશીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
વસિષ્ટ ઉવાચ
ઇમમેવાર્થમુદ્દિશ્ય નૈમિષારણ્યવાસિનઃ ।
પપ્રચ્છુર્મુનયઃ સૂતં વ્યાસશિષ્યં મહામતિમ્

સ તુ પૃષ્ટો મહાભાગ એકાદશ્યાઃ સુવિસ્તરમ્ ।
માહાત્મ્યં કથયામાસ ઉપવાસવિધિં તથા

તદ્વાક્યં સૂતપુત્રસ્ય શ્રુત્વા દ્વિજવરોત્તમાઃ ।
માહાત્મ્યં ચક્રિણશ્ચાપિ સર્વપાપૌઘ શાન્તિદમ્

પુનઃ પપ્રચ્છુરમલં સૂતં પૌરાણિકં નૃપ ।
અષ્ટાદશ પુરાણાનિ ભવાન્ જાનાતિ માનદ

કાનીનસ્ય પ્રસાદેનઃ મહાભારતમપ્યુત ।
તન્નાસ્તિ યન્ન વેત્સિ ત્વં પુરાણેષુ સ્મૃતિષ્વપિ

ચરિતે રઘુનાથસ્ય શતકોટિપ્રવિસ્તરે ।
અસ્માકં સંશયઃ કશ્ચિદ્ધૃદયે સંપ્રવર્તતે

તં ભવાનર્હતિ ચ્છેત્તું યાથાર્થ્યેન સુવિસ્તરાત્ ।
તિથેઃ પ્રાન્તમુપોષ્યં સ્યાદાહોસ્વિન્મૂલમેવ ચ

દૈવે પૈત્ર્યે સમાખ્યાહિ નાવેદ્યં વિદ્યતે તવલ ।
સૌતિરુવાચ
તિથેઃ પ્રાન્તં સુરાણાં હિ ઉપોષ્યં પ્રીતિવર્દ્ધનમ્

મૂલં તિથેઃ પિતૄણાં તુ કાલજ્ઞૈઃ પ્રિયમીરિતમ્ ।
અતઃ પ્રાન્તમુપોષ્યં હિ તિથેર્દશફલેપ્સુભિઃ

મૂલં હિ પિતૃતૃપ્ત્યર્થં વિજ્ઞેયં ધર્મકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
પૂર્વવિદ્ધા ન કર્તવ્યા દ્વિતીયા ચાષ્ટમી તથા

ષષ્ઠી ચૈકાદશી ભૂપ ધર્મકામાર્થલિપ્સુભિઃ ।
પૂર્વવિદ્ધા દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કર્તવ્યા સપ્તમી સદા

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ પિતુઃ સાંવત્સરં દિનમ્ ।
પૂર્વવિદ્ધાનિમાંસ્ત્યક્ત્વા નરકં પ્રતિપદ્યતે

હાનિં ચ સંતતેર્ભૂપદૌર્ભાગ્યં સમવાપ્નુયાત્ ।
એતચ્છ્રુતં મયા વિપ્રાઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનાત્પુરા

આદિત્યોદયવેલાયાં યાસ્તોકાપિ તિથિર્ભવેત્ ।
પૂર્વવિદ્ધા તુ મન્તવ્યા પ્રભૂતા નોદયં વિના

પારણે મરણે નૄણાં તિથિસ્તાત્કાલિકી સ્મૃતા ।
પિત્ર્યે ઽસ્તમનવેલાયાં સ્પર્શે પૂર્ણા નિગદ્યતે

ન તત્રોદયિની ગ્રાહ્યા દૈવસ્યોદયિકી તિથિઃ ।
પ્રત્યહં શોધયેત્પ્રાજ્ઞસ્તિથિં દૈવજ્ઞચિન્તકાત્

તિથિપ્રમાણં વિપ્રેન્દ્રાઃ ક્ષપાકરદિવાકરૌ ।
ચન્દ્રાર્કચારવિજ્ઞાનાત્કાલં કાલવિદો વિદુઃ

પૂર્વાયાઃ સંગદોષેણ ન યોગ્યાસ્તાઃ પ્રપૂજને ।
વર્જયન્તિ નરાસ્તજ્જ્ઞા યામાંશ્ચ ચતુરો દ્વિજાઃ

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સ્નાનપૂજાવિધિક્રમમ્ ।
ન દિવા શુદ્ધિમાપ્નોતિ તદા રાત્રૌ વિધીયતે

દિનકાર્યમશેષં હિ કર્તવ્યં શર્વરીમુખે ।
વિધિરેષ મયા ખ્યાતો નરાણામુપવાસિનામ્

અલ્પાયામથ વિપ્રેન્દ્રા દ્વાદશ્યામરુણોદયે ।
સ્નાનાર્ચનક્રિયા કાર્ય્યા દાનહોમાદિસંયુતા

ત્રયોદશ્યાં પારણે પૃથિવીફલમ્ ।
શતયજ્ઞાધિકં વાપિ નરઃ પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

એતસ્માત્કારણાદ્વિપ્રાઃ પ્રત્યૂષે સ્નાનમાચરેત્ ।
પિતૃતર્પણસંયુક્તં ન દૃષ્ટ્વા દ્વાદશીદિનમ્

મહાહાનિકરા હ્યેષા દ્વાદશી લઙ્ઘિતા નૃભિઃ ।
કરોતિ ધર્મહરણમસ્નાતેવ સરસ્વતી

ક્ષયે વાપ્યથવા વૃદ્ધૌ સંપ્રાપ્તે વા દિનોદયે ।
ઉપોષ્યા દ્વાદશી પુણ્યા પૂર્વવિદ્ધાં વિવર્જયેત્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
યદા ચ પ્રાપ્યતે સૂત દ્વાદશ્યાં પૂર્વસંભવા ।
તદોપવાસો હિ કથં કર્તવ્યો માનવૈર્વદ

ઉપવાસદિનં વિદ્ધં યદા ભવતિ પૂર્વયા ।
દ્વિતીયે ઽહ્નિ યદા ન સ્યાત્સ્વલ્પાપ્યેકાદશી તિથિઃ

તત્રોપવાસો વિહિતઃ કથં તદ્વદ સૂતજ ।
સૌતિરુવાચ
યદા ન પ્રાપ્યતે વિપ્રા દ્વાદશ્યાં પૂર્વસમ્ભવમ્

રવિચન્દ્રાર્કજાહં તુ તદોપોષ્યં પરં દિનમ્ ।
બહ્વા ગમવિરોધેષુ બ્રાહ્મણેષુ વિવાદિષુ

ઉપોષ્યા દ્વાદશી પુણ્યા ત્રયોદશ્યાં તુ પારણમ્ ।
એકાદશ્યાં તુ વિદ્ધાયાં સંપ્રાપ્તે શ્રવણે તથા

ઉપોષ્યા દ્વાદશી પુણ્યા પક્ષયોરુભયોરપિ ।
એષ વો નિર્ણયઃ પ્રોક્તો મયા શાસ્ત્રવિનિર્ણયાત્

કિમન્યચ્છ્રોતુકામા હિ તદ્ભવન્તો બ્રુવન્તુ મે ।
ઋષય ઊચુઃ
યુગાદીનાં વદવિધિં સૌતે સમ્યગ્યથાતથમ્

રવિસંક્રાતિકાદીનાં નાવેદ્યં વિદ્યતે તવ ।
સૌતિરુવાચ
દ્વે શુક્લે દ્વે તથા કૃષ્ણે યુગાદ્યાઃ કવયો વિદુઃ

શુક્લે પૂર્વાહ્ણિકે ગ્રાહ્યે કૃષ્ણે ગ્રાહ્યે ઽપરાહ્ણિકે ।
અયનં દિનભાગાઢ્યં સંક્રમઃ ષોડશઃ પલઃ

પૂર્વે તુ દક્ષિણે ભાગે વ્યતીતે ચોત્તરો મતઃ ।
મધ્યકાલે તુ વિષુવે ત્વક્ષયા પરિકીર્તિતા

જ્ઞાત્વા વિપ્રાસ્તિથિં સમ્યક્સાંવત્સરસમીરિતામ્ ।
કર્તવ્યો હ્યુપવાસસ્તુ અન્યથા નરકં વ્રજેત્

પૂર્વવિદ્ધાં પ્રકુર્વાણો નરો ધર્મં નિકૃન્તતિ ।
સંતતેસ્તુ વિનાશાય સંપદાં હરણાય ચ

પલવેધે ઽપિ વિપ્રેન્દ્રા દશમ્યા વર્જયેચ્છિવામ્ ।
સુરાયા બિન્દુના સ્પૃષ્ટ યથા ગઙ્ગાજલન્ત્યજેત્

શ્વહતં પઞ્ચગવ્યં ચ દશમ્યા દૂષિતાં ત્યજેત્ ।
એકાદશીં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પક્ષયોરુભયોરપિ

પૂર્વવિદ્ધા પુરા દત્તા સા તિથિર્યદુમૌલિના ।
દાનવેભ્યો દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રીણનાર્થં મહાત્મનામ્

અકાલે યદ્ધનં દત્તમપાત્રેભ્યો દ્વિજોત્તમાઃ ।
સંક્રુદ્વૈરપિ યદ્દત્તં યદ્દત્તં ચાપ્યસત્કૃતમ્

પૂર્વવિદ્ધતિથૌ દત્તં તદ્દત્તમસુરેષ્વથ ।
યદુચ્છિષ્ટેન દત્તં તુ યદ્દત્તં પતિતેષ્વપિ

સ્ત્રીજેતેષુ ચ યદ્દત્તં યદ્દત્તં જલવર્જિતમ્ ।
પુનઃ કીર્તનસંયુક્તં તદ્દત્તમસુરેષુ વૈ

તસ્માદ્વિપ્રા ન કર્ત્વ્યા વિદ્ધાપ્યેકાદશી તિથિઃ ।
યથા હન્તિપુરા પુણ્યં શ્રાદ્ધં ચ વૃષલીપતિઃ

દત્તં જપ્તં હુતં સ્નાતં તથા પૂજા કૃતા હરેઃ ।
તિથૌ વિદ્ધે ક્ષયં યાતિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા

જીર્ણં પતિં યૌવનગર્વિતા યથા ત્યજન્તિ નાર્યો ઝષકેતુનાર્દિતાઃ ।
તથા હિ વેધં વિબુધાસ્ત્યજન્તિ તિથ્યન્તરં ધર્મવિવૃદ્ધયે સદા