નારદ પુરાણ · અધ્યાય 2.3

શ્રીબૃહન્નારદીયપુરણોત્તરભાગે તિથિવિચારો નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
વિસ્તરેણ સમાખ્યા હિ વિષ્ણોરારાધનક્રિયામ્ ।
યયા તોષં સમાયાતિ પ્રદદાતિ સમીહિતમ્

લક્ષ્મીભર્તાજગન્નાથોહ્યશેષાઘૌઘનાશનઃ ।
કર્મણા કેન સ પ્રીતો ભવેદ્યઃ સચરાચરઃ

સૌતિરુવાચ
ભક્તિગ્રાહ્યો હૃષીકેશો ન ધનૈર્દ્ધરણીધર ।
ભક્ત્યા સંપૂજિતો વિષ્ણુઃ પ્રદદાતિ મનોરથમ્

તસ્માદ્વિપ્રાઃ સદા ભક્તિઃ કર્ત્તવ્યા ચક્રપાણિનઃ ।
જનેનાપિ જગન્નાથઃ પૂજિતઃ ક્લેશહા ભવેત્

પરિતોષં વ્રજત્યાશુતૃષિતસ્તુ જલૈર્યથા ।
અત્રાપિ શ્રૂયતે વિપ્રા આખ્યાનં પાપનાશનમ્

રુક્માઙ્ગદસ્ય સંવાદમૃષિણા ગૌતમેન હિ ।
આસીદ્ગ્રુક્માઙ્ગદો રાજા સાર્વભૌમઃ ક્ષમાન્વિતઃ

ક્ષીરશાયિપ્રિયો ભક્તો હરિવાસરતત્પરઃ ।
નાન્યં પશ્યતિ દેવેશાત્પદ્મનાભાન્મહીપતિઃ

પટહં વારણે ધૃત્વા વાદયેદ્ધરિ વાસરે ।
અષ્ટવર્ષાધિકો યસ્તુ પઞ્ચાશીત્યૂનવર્ષકઃ

ભુનક્તિ માનવો હ્યદ્ય વિષ્ણોરહનિ મન્દધીઃ ।
સ મે દણ્ડ્યશ્ચગ વધ્યશ્ચ નિર્વાસ્યો નગરાદ્બહિઃ

પિતા ચ યદિ વા ભ્રાતા પુત્રો ભાર્યા સુહૃન્મમ ।
પદ્મનાભદિને ભોક્તા નિગ્રાહ્યો દસ્યુવદ્ભવેત્

દદઘ્વંમ વિપ્રમુખ્યભ્યો મજ્જધ્વં જાહ્નવીજલે ।
મમેદ વચનં શૃત્વા રાજ્યં ભુઞ્જીત મામકમ્

વાસરે વાસરે વિષ્ણોઃ શુક્લપક્ષે મહીપતિઃ ।
અશુક્લે તુ વિશેષેણ પટહે હેમસંપુટે

એવં પ્રઘુષ્ટે ભૂપેન સર્વભૂમૌ દ્વિજોત્તમાઃ ।
ગચ્છિદ્ભિઃ સંકુલો માર્ગઃ કૃતો કૃતો લોકૈર્હરેર્દ્વિજાઃ

યે કેચિન્નિધનં યાન્તિ ભૂપાલવિષયે નરાઃ ।
જ્ઞાનાત્પ્રમાદતો વાપિ તે યાન્તિ હરિમન્દિરમ્

અવશ્યં વૈષ્ણવો લોકઃ પ્રાપ્યતે માનવૈર્દ્વિજાઃ ।
વ્યાજેનાપિ પ્રકુર્વાણૈર્દ્વાદશીં પાપનાશિનીમ્

સો ઽશ્નાતિ પાર્થિવં પાપં યો ઽશ્નાતિ હરિવાસરે ।
સ પ્રાપ્નોતિ ધરાધર્મં યો નાશ્નાતિ હરેર્દિને

બ્રાહ્મણો નૈવ હન્તવ્ય ઇત્યેષા વૈદિકી સ્મૃતિઃ ।
એકાદશ્યાં ન ભોક્તવ્યં પક્ષયોરુભયોરપિ

વૈલક્ષ્યમગમદ્રાજા રવિસૂનુર્દ્વિજોત્તમાઃ ।
લેખ્યકર્મણિ વિશ્રાન્તશ્ચિત્રગુપ્તો ઽભવત્તદા

સંમાર્જિતાનિ લેખ્યાનિ પૂર્વકર્મોદ્ભવાનિ ચ ।
ગચ્છન્તિ વૈષ્ણવં લોકં સ્વધર્મૈર્માનવાઃ ક્ષણાત્

શૂન્યા સ્તુ નિરયાઃ સર્વે પાપપ્રાણિવિવર્જિતાઃ ।
ભગ્નો યામ્યો ઽભવન્માર્ગો દ્વાદશાદિત્યતાપિતઃ

સર્વે હિ ગરુડારૂઢા જના યાન્તિ હરેઃ પદમ્ ।
દેવા નામપિ યે લોકાસ્તે શૂન્યા હ્યભવંસ્તથા

ઉત્સન્નાઃ પિતૃદેવેજ્યાસ્તીર્થદાનાદિસત્ક્રિયાઃ ।
મુક્ત્વૈકાં દ્વાદશીં મર્ત્યા નાન્યં જાનન્તિ તે વ્રતમ્

શૂન્યે ત્રિવિષ્ટપે જાતે શૂન્યે ચ નરકે તથા ।
નારદો ધર્મરાજાનં ગત્વા ચેદમુવાચ હ

નારદ ઉવાચ
નાક્રન્દઃ શ્રૂયતે રાજન્ પ્રાઙ્ગણે નરકેષ્વથ ।
ન ચાપિ ક્રિયતે લેખ્યં કિઞ્ચિદ્દુષ્કૃતકર્મણામ્

ચિત્રગુપ્તો મુનિરિવ સ્થિતો ઽયં મૌનસંયુતઃ ।
કારણં કિં ન ચાયાન્તિ પાપિનો યેન તે ગૃહમ્

માયાદંભસમાક્રાન્તા દુષ્ટકર્મરતાસ્તથા ।
એવમુક્તે તુ વચને નારદેન મહાત્મના

પ્રાહ વૈવસ્વતો રાજા કિઞ્ચિદ્દૈન્યસમન્વિતઃ ।
યમ ઉવાચ
યો ઽયં નારદ ભૂપાલઃ પૃથિવ્યાં સાંપ્રતં સ્થિતઃ

સ હિ ભક્તો હૃષીકેશે પુરાણપુરુષોત્તમે ।
પ્રબોધયતિ રાજેન્દ્રઃ સ જનં પટહેન હિ

ન ભોક્તવ્યં ન ભોક્તવ્યં સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે ।
યે કેચિદ્ભુઞ્જતે મર્ત્યાસ્તે મે દણ્ડેષુ યાન્તિ હિ

તદ્ભયાદ્ધિ જનાઃ સર્વે દ્વાદશીં સમુપાસતે ।
વ્યાજેનાપિ મુનુશ્રેષ્ઠ દ્વાદશ્યાં સમુપોષિતાઃ

પ્રયાન્તિ વૈષ્ણવં લોકં દાહપ્રલયવર્જિતમ્ ।
દ્વાદશીસેવનાલ્લોકાઃ પ્રાયાન્તિ હરિમન્દિરમ્

તેન રાજ્ઞા દ્વિજશ્રેષ્ઠ માર્ગા લુપ્તા મમાધુના ।
કૃત હિ નરકાઃ શૂન્યા લોકાશ્ચાપિ દિવૌકસામ્

વિશ્રાન્તં લેખકેર્લેખ્યં લિખિતં માર્જિતં જનૈઃ ।
એકાદશ્યુપવાસસ્ય માહાત્મ્યેન દ્વિજોત્તમ

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ અભુક્ત્વૈવ જના દ્વિજ ।
સમુપોષ્ય દિનં વિષ્ણોઃ પ્રયાન્તિ હરિમન્દિરમ્

સો ઽહં કાષાટમૃગેણૈવ તુલ્યો જાતો મહામુને ।
નેત્રહીનઃ કર્ણહીનઃ સંધ્યાહીનો દ્વિજો યથા

સ્ત્રીજિતો વા પુમાન્યદ્વત્ષણ્ઢો વા પ્રમદાપતિઃ ।
ત્યક્તકામસ્ત્વહં બ્રહ્મંલ્લોકપાલત્વમીદૃશમ્

યાસ્યામિ બ્રહ્મલોકે વૈ દુઃખં જ્ઞાપયિતું સ્વકમ્ ।
નિર્વ્યાપારો નિયોગી તુ નિયોગે યસ્તુ તિષ્ઠતિ

સ્વામિવિત્તં સમશ્નાતિ સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ ।
સૌતિરુવાચ
એવમુક્ત્વા યમો વિપ્રા નારદેન સમન્વિતઃ

યયૌ વિરઞ્ચિસદનં ચિત્રચિસદનં ચિત્રગુપ્તેન ચાન્વિતઃ ।
સ દદર્શ સમાસીનં મૂર્તામૂરતજનાવૃતમ્

વેદાશ્રયં જગદ્બીજં સર્વેષાં પ્રપિતામહમ્ ।
સ્વભવં ભૂતનિલયમોઙ્કારાખ્યમકલ્મષમ્

શુચિં શુચિપદં હંસં બ્રહ્માણં દર્ભલાઞ્છનમ્ ।
ઉપાસ્યમાનં વિવિધૈર્લોકપાલૈર્દિગીશ્વરૈઃ

ઇતિહાસપુરાણૈશ્ચ વેદૌર્વેગ્રહસંસ્થિતૈઃ ।
મૂર્તિમદ્ભિઃ સમુદ્રૈશ્ય નદીભિશ્ચ સરોવરૈઃ

દેહધૃગ્ભિસ્તથા વૃક્ષૈરશ્વત્થાદ્યૈર્વિશેષતઃ ।
વાપીકૂપતડાગાદ્યૈર્મૂર્તિમદ્ભિશ્ચ પર્વતૈઃ

અહોરાત્રૈસ્તથા પક્ષૈર્માસૈઃ સંવત્સરૈર્દ્વિજાઃ ।
કલાકાષ્ઠાનિમેષૈશ્ચ ઋતુભિશ્ચાયનૈર્યુગૈઃ

મન્વન્તરૈસ્તથા કલ્પૈર્નિમેષૈરુન્મિષૈરપિ ।
ઋક્ષૈર્યોગૈશ્ચ કરણૈઃ પૌર્ણમાસેંદુસંક્ષયૈઃ

સુખૈર્દુઃખૈસ્તથા દ્વન્દ્વૈર્લાભાલાભૈર્જયાજયૈઃ ।
સત્યાનૃતૈશ્ચ દેવેશો વેષ્ટિતો ધર્મપાવકઃ

કર્મવિદ્ભિશ્ચ પુરુષૈરનુપૈરુપાસ્યતે ।
સત્ત્વેન રજસા ચૈવ તમસા ચ પિતામહઃ

શાન્તમૂઢાતિઘોરૈશ્ચ વિકારૈઃ પ્રાકૃતૈર્વિભુઃ ।
વાયુના શ્લેષ્મપિત્તાભ્યાં મૂર્તૈરાતઙ્કનામભિઃ

આનન્દેન ચ વિશ્વાત્મા પરધર્મં સમાશ્રિતઃ ।
અનુક્તૈરપિ ભૂતૈશ્ચ સંવૃતો લોકકૃત્સ્વયમ્

દુરુક્તૈઃ કટુવાક્યાદ્યૈર્મૂર્તિમદ્ભિરુપાસ્યતે ।
તેષાં મધ્યે ઽવિશત્સૌરિઃ સવ્રીડેવ વધૂર્યથા

વિલોકયન્નધોભાગં નમ્રવક્ત્રો વ્યદર્શયત્ ।
તે પ્રવિષ્ટં યમં દૃષ્ટ્વા સકાયસ્થં સનારદમ્

વિસ્મિતાક્ષા મિથઃ પ્રોચુઃ કિમયં ભાસ્કરિસ્ત્વિહ ।
સંપ્રાપ્તો હિ લોકકરં દ્રષ્ટું દેવં પિતામહમ્

નિર્વ્યાપારઃ ક્ષણં નાસ્તિ યો ઽયં વ્યગ્રો રવેઃ સુતઃ ।
સો ઽયમભ્યાગતઃ કસ્માત્કઞ્ચિત્ક્ષેમં દિવૌકસામ્

આશ્ચર્યાતિશયં મન્યે યન્માર્જિતપટસ્ત્વયમ્ ।
લેખકઃ સમનુપ્રાપ્તો દૈન્યેન મહતાન્વિતઃ

ન કેનચિત્પટો હ્યસ્ય માર્જિતો ઽભૂચ્ચ ધર્મિણા ।
યન્ન દૃષ્ટં શ્રુન્ત વાપિ તદિહૈવ પ્રદૃશ્યતે

એવમુચ્ચરતાં તેષાં ભૂતાનાં કૃતશાસનઃ ।
નિપપાતાગ્રતો વિપ્રા બ્રહ્મણો રવિનન્દનઃ

મૂલચ્છિન્નો યથા શાખી ત્રાહિ ત્રાહીતિ સંરુદન્ ।
પરિભૂતો ઽસ્મિ દેવેશ યન્માર્જિતપટઃ કૃતઃ

ત્વયા નાથેન વિધુરં પશ્યામિ કમલાસન ।
એવં બ્રુવન્સ નિશ્ચેષ્ટો બભૂવ દ્વિજસંત્તમાઃ

તતો હલહલાશબ્દઃ સભાયાં સમવર્તત ।
યોર્ઽથં રોદયતે લોકાન્સર્વાન્સ્થાવરજ ગમાન્

સો ઽયં રોદિતિ દુઃખાર્તઃ કસ્માદ્વૈવસ્વતો યમઃ ।
અથવા સત્યગાથેયં લૌકિકી પ્રતિભાતિ નઃ

જનસન્તાપકર્તા યઃ સો ઽચિરેણોપતપ્યતે ।
નહિ દુષ્કૃતકર્મા હિ નરઃ પ્રાપ્નોતિ શોભનમ્

તતો નિવારયામાસ વાયુસ્તેષાં વચસ્તદા ।
લોકાનાં સમચિત્તાનાં મતં જ્ઞાત્વા હિ વેધસઃ

નિવાર્ય શઙ્કાં માર્તણ્ડિં શનૈરુત્થાપયન્ વિભુઃ ।
ભુજાભ્યાં સાધુપીનાભ્યાં લોકમૂર્તિરુદારધીઃ

વિહ્વલં તં પલાયન્તમાસને સંન્યવેશયત્ ।
સકાયસ્થમુવાચેદં વ્યોમમૂર્તિં રવેઃ સુતમ્

કેન ત્વમભિભૂતો ઽસિ કેન સ્થાનાદ્વિવાસિતઃ ।
કેનાપમાર્જિતો દેવપટો લોકપટસ્તવ

બ્રૂહિ સર્વમશેષેણ કુશકેતુર્વદત્વયમ્ ।
યઃ પ્રભુસ્તાત સર્વેષાં સ તે કર્તા સમુન્નતિમ્ ।
અપનેષ્યતિ માર્તણ્ડે દુઃખં હૃદયસંસ્થિતમ્

સ એવમુક્તસ્તુ પ્રભઞ્જનેન દિનેશસૂનુસ્તમથો બભાષે ।
વિલોક્ય વક્ત્રં કુશકેતુસૂનોઃ સગદ્ગદં મન્દમુદીરયન્વચઃ