નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.92

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને તૃતીયપાદે મહેશમન્ત્રકથનં નામૈકનવતિતમો ઽધ્યાયઃ
ઇતિ તૃતીયઃ પાદઃ
સૂત ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા નારદસ્તુ કુમારસ્ય વચો મુદા ।
પુનરપ્યાહ સુપ્રીતો જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્

નારદ ઉવાચ
સાધુ સાધુ મહાભાગ સર્વલોકોપકારકમ્ ।
મહાતન્ત્રં ત્વયા પ્રોક્તં સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમમ્

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ પુરાણાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
યસ્મિન્યસ્મિન્પુરાણે તુ યદ્યદાખ્યાનકં મુને ।
તત્સર્વં મે સમાચક્ષ્વ સર્વજ્ઞસ્ત્વં યતો મતઃ

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં વિપ્રા નારદસ્ય શુભાવહમ્ ।
પુરાણાખ્યાનસંપ્રશ્નં કુમારઃ પ્રત્યુવાચ હ

સનત્કુમાર ઉવાચ
પારાણાખ્યાનકં વિપ્ર નાનાકલ્પસમુદ્ભવમ્ ।
નાનાકથાસમાયુક્તમદ્ભુતં બહુવિસ્તરમ્

ઋષિઃ સનાતનશ્ચાયં યથા વેદ તથાપરઃ ।
ન વેદ તસ્માત્પૃચ્છ ત્વં બહુકલ્પવિદાં વરમ્

શ્રુત્વેત્થં નારદો વાક્યં કુમારસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રણમ્ય વિનયોપેતઃ સનાતનમથાબ્રવીત્

નારદ ઉવાચ
બ્રહ્મન્પુરાણવિચ્છ્રેષ્ઠ જ્ઞાનવિજ્ઞાનતત્પર ।
પુરાણાનાં વિભાગં મે સાકલ્યે નાનુકીર્તય

યસ્મિઞ્ શ્રુતે શ્રુતં સર્વં જ્ઞાતં કૃતે કૃતમ્

વર્ણાશ્રમાચારધર્મં સાક્ષાત્કારમુપૈષ્યતિ ।
કિયન્તિ ચ પુરાણાનિ કિયત્સંખ્યાનિ માનતઃ

કિઙ્કિમાખ્યાનયુક્તાનિ તદ્વદસ્વ મમ પ્રભો ।
ચાતુર્વર્ણ્યાશ્રયા નાનાવ્રતાદીનાં કથાસ્તથા

સૃષ્ટિક્રમેણ વંશાનાં કથાઃ સમ્યક્પ્રકાશય ।
ત્વત્તો ઽધિકો ન ચાન્યો ઽસ્તિ પુરાણાખ્યાનવિત્પ્રભો

તસ્માદાખ્યાહિ મહ્યં ત્વં સર્વસન્દેહભઞ્જનમ્ ।
સૂત ઉવાચ
તતઃ સનાતનો વિપ્રાઃ શ્રુત્વા નારદભાષિતમ્

નારાયણં ક્ષણં ધ્યાત્વા પ્રોવાચાથ વિદાં વરઃ ।
સનાતન ઉવાચ
સાધુ સાધુ મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વલોકોપકારિકા

પુરાણાખ્યાનવિજ્ઞાને યજ્જાતા નેષ્ઠિકી મતિઃ ।
તુભ્યં સમભિધાસ્યામિ યત્પ્રોક્તં બ્રહ્મણા પુરા

મરીચ્યાદિઋષિભ્યસ્તુ પુત્રસ્નેહાવૃતાત્મના ।
એકદા બ્રહ્મણઃ પુત્રો મરીચિર્નામ વિશ્રુતઃ

સ્વાધ્યાયશ્રુતસંપન્નો વેદવેદાગપારગઃ ।
ઉપસૃત્ય સ્વપિતરં બ્રહ્મણં લોકભાવનમ્

પ્રણમ્ય ભક્ત્યા પપ્રચ્છ ઇદમેવ મુનિશ્વર ।
પુરાણાખ્યાનમમલં યત્ત્વં પૃચ્છસિ માનદ

મરીચિરુવાચ
ભગવન્દેવદેવેશ લોકાનાં પ્રભવાપ્યય ।
સર્વજ્ઞ સર્વકલ્યાણ સર્વાધ્યક્ષ નમો ઽસ્તુ તે

પુરાણબીજમાખ્યહિ મહ્યં શુશ્રૂષવે પિતઃ ।
લક્ષણં ચ પ્રમાણં ચ પ્રમાણં ચં વક્તારં પૃચ્છકં તથા

બ્રહ્મોવાચ
શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ પુરાણાનાં સમુચ્ચયમ્ ।
યસ્મિઞ્જ્ઞાતે ભવેજ્જ્ઞાતં વાઙ્મયં સચરાચરમ્

પુરાણમેકમેવાસીત્સર્વકલ્પેષુ માનદ ।
ચતુર્વર્ગસ્ય બીજં ચ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્

પ્રવૃત્તિઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણાદભવત્તતઃ ।
કાલેનાગ્રહણં દૃષ્ટ્વા પુરામસ્ય મહામતિઃ

હરિર્વ્યાસસ્વરૂપેણ જાયતે ચ યુગે યુગે ।
ચતુર્લક્ષપ્રમાણેન દ્વાપરે દ્વાપરે સદા

તદષ્ટાદશધા કૃત્વા ભૂર્લોકે નિર્દ્દિશત્યપિ ।
અદ્યાપિ દેવલોકે તુ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્

અસ્ત્યેવ તસ્ય સારસ્તુ ચતુર્લક્ષેણ વર્ણ્યતે ।
બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ વાયવીયં તથૈવ ચ

ભાગવતં નારદીયં માર્કણ્ડેયં ચ કીર્તિતમ્ ।
આગ્નેયં ચ ભવિષ્યં ચ બ્રહ્મવૈવર્ત્તલિઙ્ગકે

વારાહં ચ તથા સ્કાન્દં વામનં કૂર્મસંજ્ઞકમ્ ।
માત્સ્યં ચ ગારુડં તદ્વદ્બ્રહ્માણ્ડાખ્યમિતિ ત્રિષટ્

એકં કથાનકં સૂત્રં વક્તુઃ શ્રોતુઃ સમાહ્વયમ્ ।
પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન નિશામય સમાહિતઃ

બ્રહ્મં પુરાણં તત્રાદૌ સર્વલોકહિતાય વૈ ।
વ્યાસેન વેદવિદુષા સમાખ્યાતં મહાત્મના

તદ્વૈ સર્વપુરાણાગ્ર્યં ધર્મકામાર્થમોક્ષદમ્ ।
નાનાખ્યાનેતિહાસાઢ્યં દશસાહસ્રમુચ્યતે

દેવાનાં ચ સુરાણાં ચ યત્રોત્પત્તિઃ પ્રકીર્તિતા ।
પ્રજાપતીનાં ચ તથા દક્ષાદીનાં મુનીશ્વર

તતો લોકેશ્વરસ્યાત્ર સૂર્યસ્ય પરમાત્મનઃ ।
વંશાનુકીર્તનં પુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્

યત્રાવતારઃ કથિતઃ પરમાનન્દરૂપિણઃ ।
શ્રીમતો રામચન્દ્રસ્ય ચતુર્વ્યૂહાવતારિણઃ

તતશ્ચ સોમવંશસ્યં કીર્તનં યત્ર વર્ણિતમ્ ।
કૃષ્ણસ્ય જગદીશસ્ય ચરિતં કલ્મષાપહમ્

દ્વીપાનાં ચૈવ સર્વેષાં વર્ષાણાં ચાપ્યશેષતઃ ।
વર્ણનં યત્ર પાતાલસ્વર્ગાણાં ચ પ્રદૃશ્યતે

નરકાણાં સમાખ્યાનં સૂર્યસ્તુતિકથાનકમ્ ।
પાર્વત્યાશ્ચ તથા જન્મ વિવાહશ્ચ નિગદ્યતે

દક્ષાખ્યાનં તતઃ પ્રોક્તમેકામ્રક્ષેત્રવર્ણનમ્ ।
પૂર્વભાગો ઽયમુદિતઃ પુરાણસ્યાસ્ય નારદ

અસ્યોત્તરે વિભાગે તુ પુરુષોત્તમવર્ણનમ્ ।
વિસ્તરેણ સમાખ્યાતં તીર્થયાત્રાવિધાનતઃ

અત્રૈવ કૃષ્ણચરિતં વિસ્તરાત્સમુદીરિતમ્ ।
વર્ણનં યમલોકસ્ય પિતૃશ્રાદ્ધવિધિસ્તથા

વર્ણાશ્રમાણાં ધર્માશ્ચ કીર્તિતા યત્ર વિસ્તરાત્ ।
વિષ્ણુધર્મયુગાખ્યાનં પ્રલયસ્ય ચ વર્ણનમ્

યોગાનાં ચ સમાખ્યાનં સાંખ્યાનાં ચાપિ વર્ણનમ્ ।
બ્રહ્મવાદસમુદ્દેશઃ પુરાણસ્ય પ્રશંસનમ્

એતદ્બ્રહ્મપુરાણં તુ ભાગદ્વયસમન્વિતમ્ ।
વર્ણિતં સર્વપાપઘ્નં સર્વસૌખ્યપ્રદાયકમ્

સૂતશૌનકસંવાદં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।
લિખિત્વેતત્પુરાણં યો વૈશાખ્યાં હેમસંયુતમ્

જલધેનુયુતં ચાપિ ભક્ત્યા દદ્યાદ્દ્વિજાતયે ।
પૌરાણિકાય સંપૂજ્ય વસ્ત્રભોજ્યવિભૂષણૈઃ

સ વસેદ્બ્રહ્મણો લોકે યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્ ।
યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ બ્રાહ્માનુક્રમણીં દ્વિજ

સો ઽપિ સર્વપુરાણસ્ય શ્રોતુર્વક્તુઃ ફલં લભેત્ ।
શૃણોતિ યઃ પુરાણં તુ બ્રહ્મં સર્વં જિતેન્દ્રિયઃ

હવિષ્યાશી ચ નિયમાત્સ લભેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ ।
કિમત્ર બહુનોક્તેન યદ્યદિચ્છતિ માનવઃ ।
તત્સર્વં લભતે વત્સ પુરાણસ્યાસ્ય કીર્તનાત્