નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.75

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને સનત્કુમારવિભાગે તૃતીયપાદે હનુમન્મન્ત્રકથનંનામ ચતુઃસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ દીપવિધિં વક્ષ્યે સરહસ્યં હનૂમતઃ ।
યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ સિદ્ધો ભવતિ સાધકઃ

દીપપાત્રપ્રમાણં ચ તૈલમાનં ક્રમેણ તુ ।
દ્રવ્યસ્ય ચ પ્રમાણં વૈ તત્તુ માનમનુક્રમાત્

સ્થાનભેદં ચ મન્ત્રં ચ દીપદાનમનું પૃથક્ ।
પુષ્પવાસિતતૈલેન સર્વકામપ્રદં મતમ્

તિલતૈલં શ્રિયઃ પ્રાપ્ત્યૈ પથિકાગમનં પ્રતિ ।
અતસીતૈલમુદ્દિષ્ટં વશ્યકર્મણિ નિશ્ચિતમ્

સાર્ષાપં રોગનાશાય કથિતં કર્મકોવિદૈઃ ।
મારણે રાજિકોત્થં વા વિભીતકસમુદ્ભવમ્

ઉઞ્ચાટને કરજોત્થં વિદ્વેષે મધુવૃક્ષજમ્ ।
અલાભે સર્વતૈલાનાં તિલજં તૈલમુત્તમમ્

ગોધૂમાશ્ચ તિલા માષા મુદ્ગા વૈ તણ્ડુલાઃ ક્રમાત્ ।
પઞ્ચધાન્યમિદં પ્રોક્તં નિત્યદીપં તુ મારુતેઃ

પઞ્ચધાન્યસમુદ્ભૂતં પિષ્ટમાત્રં સુશોભનમ્ ।
સર્વકામપ્રદં પ્રોક્તં સર્વદા દીપદાનકે

વશ્યે તડુલપિષ્ટોત્થં મારણે માષપિષ્ટજમ્ ।
ઉઞ્ચાટને કૃષ્ણતિલપિષ્ટજં ચ પ્રકીર્તિતમ્

પથિકાગમને પ્રોક્તં ગોધૂમોત્થં સતણ્ડુલમ્ ।
મોહને ત્વાઢકીજાત વિદ્વેષે ચ કુલત્થજમ્

સંગ્રામે કેવલા માષાઃ પ્રોક્તા દીપસ્ય પાત્રકે ।
સંધૌ ત્રિપિષ્ટજં લક્ષ્મીહેતોઃ કસ્તૂરિકાભવમ્

એલાલવઙ્ગકર્પૂરમૃગનાભિસમુદ્ભવમ્ ।
કન્યાપ્રાપ્ત્યૈ તથા રાજવંશ્યે સખ્યે તથૈવ ચ

અલાભે સર્વવસ્તૂનાં પઞ્ચધાન્યં વરં સ્મૃતમ્ ।
અષ્ટમુષ્ટિર્ભવેત્કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદષ્ટૌ ચઃ પુષ્કલમ્

પુષ્કલાનાં ચતુર્ણાં ચ હ્યાઢકઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ચતુરાઢકો ભવેદ્દ્રોણઃ ખારી દ્રોણચતુષ્ટયમ્

ખારીચતુષ્ટય પ્રસ્થસંજ્ઞા ચ પરિકીર્તિતા ।
અથવાન્યપ્રકારેણ માનમત્ર નિગદ્યતે

પલદ્વયં તુ પ્રસૃતં દ્વિગુણં કુડવં મતમ્ ।
ચતુર્ભિઃ કુડવૈઃ પ્રસ્થસ્તૈશ્ચતુર્ભિસ્તથાઢકઃ

ચતુરાઢકો ભવેદ્દ્રોણઃઋ ખારી દ્રોણચતુષ્ટયમ્ ।
ક્રમેણૈતેન તે જ્ઞેયાઃ પાત્રે ષટ્કર્મસંભવે

પઞ્ચ સપ્ત નવ તથા પ્રમાણાસ્તે યથાક્રમમ્ ।
સૌગન્ધે નૈવ માનં સ્યાત્તદ્યથારુચિ સંમતમ્

નિત્યપાત્રે તુ તૈલાનાં નિયમો વાર્તિકોદ્ભવઃ ।
સોમવારે ગૃહીત્વાતદ્ધ્વાન્યં તોયપ્લુતં ધરેત્

પશ્ચાત્પ્રમાણતો જ્ઞેયં કુમારીહસ્તપેષણમ્ ।
તત્પિષ્ટં શુદ્ધપાત્રે તુ નદીતોયેન પિણ્ડિતમ્

દીપપાત્રં તતઃ કુર્યાચ્છુદ્ધઃ પ્રયતમાનસઃ ।
દીપપાત્રે જ્વાલ્યમાને મારુતેઃ કવચં પઠેત્

શુદ્ધભૂમૌ સમાસ્થાપ્ય ભૌમે દીપં પ્રદાપયેત્ ।
માલામનૂનાં યે વર્ણાઃ સાધ્યનામસમન્વિતાઃ

વર્તિકાયાં પ્રકર્ત્તવ્યાસ્તન્તવસ્તત્પ્રમાણકાઃ ।
તત્ત્રિંશાંશેન વા ગ્રાહ્યા ગુરુકાર્યે ઽખિલાઢ્યતા

કૂટતુલ્યાઃ સ્મૃતા નિત્યે સામાન્યે ઽથ વિશેષકે ।
રુદ્રાઃ કૂટગણાઃ પ્રોક્તા ન પાત્રે નિયમો મતઃ

એકવિંશતિસંખ્યાકાસ્તન્તવો ઽથાધ્વનિ સ્મૃતાઃ ।
રક્તસૂત્રં હનુમતો દીપદાને પ્રકીર્તિતમ્

કૃષ્ણમુઞ્ચાટને દ્વેષે ઽરુણં મારણકર્મણિ ।
કૂટતુલ્યપલં તૈલં ગુરુકાર્યે શિવૈર્ગુણમ્

નિત્યે પઞ્ચપલં પ્રોક્તમથવા માનસી રુચિઃ

હનુમત્પ્રતિમાયાસ્તુ સન્નિધૌ દીપદાપનમ્ ।
શિવાલયે ઽથવા કુર્યાન્નિત્યનૈમિત્તિકે સ્થલે

વિશેષો ઽસ્ત્યત્ર યઃ કશ્ચિન્મારુતે રુચ્યતે મયા

પ્રતિમાગ્રે પ્રમોદેન ગ્રહભૂતગ્રહેષુ ચ ।
ચતુષ્પથે તથા પ્રોક્તં ષટ્સુ દીપપ્રદાપનમ્

સન્નિધૌ સ્ફઆટિકે લિઙ્ગે શાલગ્રામસ્ય સન્નિધૌ ।
નાનાભોગશ્રિયૈ પ્રોક્તં દીપદાનં હનૂમતઃ

ગણેશસન્નિધૌ વિઘ્નમહાસંકટનાશને ।
વિષવ્યાધિભયે ઘોરે હનુમત્સન્નિધૌ સ્મૃતમ્

દુર્ગાયાઃ સન્નિધૌ પ્રોક્તં સંગ્રામે દીપદાપનમ્ ।
ચતુષ્પથે વ્યાધિનષ્ટૌ દુષ્ટદૃષ્ટૌ તથૈવ ચ

રાજદ્વારે બન્ધમુક્તૌ કારાગારે ઽથવા મતમ્ ।
અશ્વત્થવટમૂલે તુ સર્વકાર્યપ્રસિદ્ધયે

વશ્યે ભયે વિવાદે ચ વેશ્મસંગ્રામસંકટે ।
દ્યૂતે દૃષ્ટિસ્તંભને ચ વિદ્વેષે મારણે તથા

મૃતકોત્થાપને ચૈવ પ્રતિમાચાલને તથા ।
વિષે વ્યાધૌ જ્વરે ભૂતગ્રહે ક્રૃત્યાવિમોચને

ક્ષતગ્રન્થૌ મહારણ્યે દુર્ગેવ્યાઘ્ને ચ દન્તિનિ ।
ક્રૂરસત્ત્વેષુ સર્વેષુ શશ્વદૂન્ધવિમોક્ષણે

પથિકાગમને ચૈવ દુઃસ્થાને રાજમોહને ।
આગમે નિર્ગમે ચૈવ રાજદ્વારે પ્રકીર્તિતમ્

દીપદાનં હનુમતો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

રુદ્રૈકવિંશપિણ્ડાંશ્ચ ત્રિધા મણ્ડલમાનકમ્ ।
લઘુમાનં સ્મૃતં પઞ્ચ સપ્ત વા નવ વા તથા

ક્ષીરેણ નવનૂતેન દધ્ના વા ગોમયેન ચ ।
પ્રતિમાકરણં પ્રોક્તં મારુતેર્દીપદાપને

દક્ષિણાભિમુખં વીરં કૃત્વા કેસરિવિક્રમમ્

ઋક્ષવિન્યસ્તપાદં ચ કિરીટેન વિરાજિતમ્ ।
લિખેદ્ભિત્તૌ પટે વાપિ પીઠે વા મારુતેઃ શુભે

માલામન્ત્રેણ દાતવ્યં દીપદાનં હનૂમતઃ ।
નિત્યદીપઃ પ્રકર્ત્તવ્યો દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા

વિશેષસ્તત્ર યસ્તં વૈ દીપદાને ઽવધારય ।
ષષ્ટ્યાદૌ ચ દ્વિતીયાદાવિમં દીપમિતીરયેત્

ગૃહાણેતિ પદં પશ્ચાચ્છેષં પૂર્વવદુઞ્ચરેત્ ।
કૂટાદૌ નિત્યદીપે ચ મન્ત્રં સૂર્યાક્ષરં વદેત્

તત્ર માલાખ્યમનુના તત્તત્કાર્યેષુ કારયેત્ ।
ગોમયેનોપલિપ્તાયાં ભૂમૌ તદ્ગતમાનસઃ

ષટ્કોણં વસુપત્રં ચ ભૂમૌ રેખાસમન્વિતમ્ ।
કમલં ચ લિખેદ્ભદ્રં તત્ર દીપં નિધાપયેત્

શૈવે વા વૈષ્ણવે પીઠે પૂજયેદઞ્જનાસુતમ્ ।
કૂટષટ્કં ચ ષટ્કોણે અન્તરાલે પરલિખેત્

ષટ્કોણેષુ ષડઙ્ગાનિ બીજયુક્તાનિ સંલિખેત્ ।
સૌમ્યં મધ્યગતં લેખ્યં તત્ર સંપૂજ્ય મારુતિમ્

ષટ્કોણેષુ ષડઙ્ગાનિ નામાનિ ચ પુરોક્તવત્ ।
વસુપત્રે ક્રમાત્પૂજ્યા અષ્ટાવેતે ચ વાનરાઃ

સુગ્રીવાયાઙ્ગદાયાથ સુષેણાય નલાય ચ ।
નીલાયાથો જાંબવતે પ્રહસ્તાય તથૈવ ચ

સુવેષાય તતઃ પશ્ચાદ્યજેત્ષડઙ્ગદેવતાઃ ।
આદાવઞ્જનાપુત્રાય તતશ્ચ રુદ્રમૂર્તયે

તતો વાયુસુતાયાથ જાનકીજીવનાય ચ ।
રામદૂતાય બ્રહ્માસ્ત્રનિવારણાય તત્પરમ્

પઞ્ચોપચારૈઃ સંપૂજ્ય દેશકાલૌ ચ કીર્તેત્ ।
કુશોદકં સમાદાય દીપમન્ત્રં સમુઞ્ચરેત્

ઉત્તગભિમુખો જપ્ત્વા સાધયેત્સાધકોત્તમઃ ।
તં મન્ત્રં કૂટધા જપ્ત્વા જલં ભૂમૌ વિનિક્ષિપેત્

તતઃ કરપુટં કૃત્વા યથાશક્તિ જપેન્મનુમ્ ।
અનેન દીપવર્યેણ ઉદઙ્મુખગતેન વૈ

તથા વિધેહિ હનુમન્યથા સ્યુર્મે મનોરથઆઃ ।
ત્રયોદશૈવં દ્રવ્યાણિ ગોમયં મૃત્તિકા મસી

અલક્તં દરદં રક્તચન્દનં ચન્દનં મધુ ।
કસ્તૂરિકા દધિ ક્ષીરં નવનીતં ઘઋતં તથા

ગોમયં દ્વિવિધં તત્ર પ્રોક્તં ગોમહિષીભવમ્ ।
પશ્ચાદ્વિનષ્ટદ્રવ્યાપ્તૌ માહિષં ગોમયં સ્મૃતમ્

પથિકાગમને દૂરાન્મહાદુર્ગસ્ય રક્ષણે ।
બાલાદિરક્ષણે ચૈવ ચૌરાદિભયનાશને

સ્ત્રીવશ્યાદિષુ કાર્યેષુ શસ્તં ગોગોમયં મને ।
ભૂમિસ્પૃષ્ટં ન તદ્ગ્રાહ્યમન્તરિક્ષાઞ્ચ ભાજને

ચતુર્વિધા મૃત્તિકા તુ શ્વેતા પીતારુણાસિતા ।
તત્ર ગોપીચન્દનં તુ હરિતાલં ચ ગૌરિકમ્

મષી લાક્ષારસોદ્ભૂતા સર્વં વાન્યત્સ્ફુટં મતમ્ ।
કૃત્વા ગોપીચદંનેન ચતુરસ્રં ગૃહં સુધીઃ

તન્મધ્યે માહિષેણાથ કુર્યાન્મૂર્તિં હનૂમતઃ ।
બીજં ક્રોધાઞ્ચ તત્પુચ્છં લિખેન્મન્ત્રી સમાહિતઃ

તૈલેન સ્નાપયેન્મૂર્તિં ગુડેન તિલકં ચરેત્ ।
શતપત્રસમો ધૂપઃ શાલનિર્યાસસંભવઃ

કુર્ય્યાઞ્ચ તૈલદીપં તુ વર્તિપઞ્ચકસંયુતમ્ ।
દધ્યોદનેન નૈવેદ્યં દદ્યાત્સાધકસત્તમઃ

વારત્રયં કણ્ઠદેશે સશેષવિષમુઞ્ચરન્ ।
એવં કૃતે તુ નષ્ટાનાં મહિષીણાં ગવામપિ

દાસીદાસાદિકાનાં ચ નષ્ટાનાં પ્રાપ્તિરીરિતા ।
ચૌરાદિદુષ્ટસત્ત્વાનાં સર્પાદીનાં ભયે પુનઃ

તાલેન ચ ચતુર્દ્વારં ગૃહં કૃત્વા સુશોભનમ્ ।
પૂર્વદ્વારે ગજઃ સ્થાપ્યો દક્ષિણે મહિષસ્તથા

સર્પસ્તુ પશ્ચિમે દ્વારે વ્યાઘ્રશ્ચૈવોત્તરે તથા ।
એવં ક્રમેણ ખડ્ગં ચ ક્ષુરિકાદણ્ડમુદ્ગરાન્

વિલિખ્ય મધ્યે મૂર્તિં ચ મહિષીગોમયેન વૈ ।
કૃત્વા ડમરુહસ્તાં ચ ચકિતાક્ષીં પ્રયત્નતઃ

પયસા સ્નાપનં રક્તચન્દનેનાનુલેપનમ્ ।
જાતીપુષ્પૈસ્તુ સંપૂજ્ય શુદ્ધધૂપ પ્રકલ્પયેત્

ઘૃતેન દીપં દત્ત્વાથ પાયસાન્નં નિવેદયેત્ ।
ગગનં દીપિકેન્દ્વાઢ્યાં શાસ્ત્રં ચ પુરતો જપેત્

એવં સપ્તદિનં કૃત્વા મુચ્યતે મહતો ભયાત્ ।
અનયોર્ભૌંમવારે તુ કુર્યાદારંભમાદરાત્

શત્રુસેનાભયે પ્રાપ્તે ગૈરિકેણ તુ મણ્ડલમ્ ।
કૃત્વા તદન્તરે તાલમીષ્ટન્નમ્રં સમાલિખેત્

તત્રાવલંબમાનાં ચ પ્રતિમાં ગોમયેન તુ ।
વામહસ્તેન તાલાગ્રં દક્ષિણે જ્ઞાનમુદ્રિકા

તાલમૂલાત્સ્વકાષ્ટાયાં માર્ગે હસ્તમિતે ગૃહમ્ ।
ચતુરસ્ર વિધાયાથ તન્મધ્યે મૂર્તિમાલિખેત્

દક્ષિણાભમુખીં રિમ્યાં હૃદયે વિહિતાઞ્જલિમ્ ।
તોયેન સ્નાનગન્ધાદિ યથાસંભવમર્પયેત્

કૃશારાન્નં ચ નૈવેદ્યં સાજ્યં તસ્યૈ નિવેદયેત્ ।
કિલિદ્વયં જપં પ્રોક્તમેવં કુર્યાદ્દિને દિને

એવં કૃતે ભવેચ્છીઘ્રં પથિકાનાં સમાગમઃ ।
શ્યામપાષાણખણ્ડેન લિખિત્વા ભૂપતેર્ગૃહમ્

પ્રાકારં તુ ચતુર્દ્વારયુક્તં દ્વારેષુ તત્ર વૈ ।
અન્યોન્યપુચ્છ રિધિત્રયયુક્તાં હનૂમતઃ

કુર્યાન્મૂર્તિં ગોમયેન ધત્તૂરકુસુમૈયજેત્ ।
જટામાંસીભવં ધૂપં તૈલાક્તઘૃતદીપકમ્

નૈવેદ્યં તિલતૈલાક્તસક્ષારા માષરોટિકા ।
ધ્યેયો દક્ષિણહસ્તેન રોટિકાં ભક્ષયન્હરિઃ

વામહસ્તેન પાષાણૈસ્ત્રાસયન્પરસૈનિકાન્ ।
પ્નારયન્ભ્રુકુટીં બદ્ધ્વા ભીષયન્મથયન્સ્થિતઃ

જપેઞ્ચ ભુગ્ભુગિતિ વૈ સહસ્રં ધ્યાનતત્પરઃ ।
એવં કૃતવિધાનેન પરસૈન્યં વિનાશયેત્

રક્ષા ભવતિ દુર્ગાણાં સત્યં સત્ય ન સંશયઃ ।
પ્રાયોગા બહવસ્તત્ર સંક્ષેપાદ્ગદિતા મયા

પ્રત્યહં યો વિધાનેન દીપદાનં હનૂમતઃ ।
તસ્યાસાધ્યં ન વૈ કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે ભુવનત્રયે

ન દેયં દુષ્ટહૃદયે દુષ્ટચિન્તનબુદ્ધયે ।
અવિનીતાય શિષ્યાય પિશુનાય કદાચન

કૃતઘ્નાય ન દાતવ્યં દાતવ્યં ચ પરીક્ષિતે ।
બહુના કિમિહોક્તેન સર્વં દદ્યાત્કપીશ્વરઃ

અથ મન્ત્રાન્તરં વક્ષ્યે તત્ત્વજ્ઞાનપ્રદાયકમ્ ।
તારો નમો હનુમતે જાઠરત્રયમીરયેત્

દનક્ષોભં સમાભાષ્ય સંહરદ્વયમીરયેત્ ।
આત્મતત્ત્વં તતઃ પશ્ચાત્પ્રકાશયયુગં તતઃ

વર્માસ્ત્રવહ્નિજાયાન્તઃ સાર્દ્ધૂષડ્વિંશદર્ણવાન્ ।
વસિષ્ઠો ઽસ્ય મુનિશ્છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ ચ દેવતાઃ પુનઃ

હનુમાન્મુનિસપ્તર્તુવેદાષ્ટનિગમૈઃ ક્રમાત્ ।
મન્ત્રાર્ણૈશ્ચ ષડઙ્ગાનિ કૃત્વા ધ્યાયેત્કપીશ્વરમ્

જાનુસ્થાવામબાહું ચ જ્ઞાનમુદ્રાપરં હૃદિ ।
અધ્યાત્મચિત્તમાસીનં કદલીવનમધ્યગમ્

બાલાર્કકોટિપ્રતિમં ધ્યાયેજ્જ્ઞાનપ્રદં હરિમ્ ।
ધ્યાત્વૈવં પ્રજપેલ્લક્ષં દશાંશં જુહુયાત્તિલૈઃ

સાજ્યૈઃ સંપૂજયેત્પીઠે પૂર્વોક્તે પૂર્વવત્પ્રભુમ્ ।
જપ્તો ઽયં મદનક્ષોભં નાશયત્યેવ નિશ્ચિતમ્

તત્ત્વજ્ઞાનમવાપ્નોતિ કપીન્દ્રસ્ય પ્રસાદતઃ ।
અથ મન્ત્રાતરં વાક્ષ્યે ભૂતવિદ્રાવણં પરમ્

તારઃ કાશીઙ્કુક્ષિપરવરાહશ્ચાઞ્જનાપદમ્ ।
પવનો વનપુત્રાન્તે આવેશિદ્વયમીરયેત્

તારઃ શ્રીહનુમત્યશ્ચાદસ્ત્રરચભુજાક્ષરઃ ।
બ્રહ્મા મુનિઃ સ્યાદ્ગાયત્રી છન્દો ઽત્ર દેવતા પુનઃ

હનુમાન્કમલા બીજં ફટ્ શક્તિઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ષડ્દીર્ઘાઢ્યેન બીજેન ષડઙ્ગાનિ સમાચરેત્

આઞ્જનેય પાટલાસ્યં સ્વર્ણાદ્રિસમવિગ્રહમ્ ।
પારિજાતદ્રુમૂલસ્થં ચિન્તયેત્સાધકોત્તમઃ

એવં ધ્યાત્વા જપેલ્લક્ષં દશાંશં જુહુયાત્તિલૈઃ ।
ત્રિમધ્વક્તૈર્યઞ્જત્પીઠે પૂર્વોક્તેપૂર્વવત્સુધીઃ

અનેન મનુના મન્ત્રી ગ્રહગ્રસ્તં પ્રમાર્જયેત્ ।
આક્રન્દંસ્તં વિમુચ્યાથ ગ્રહઃ શીઘ્રં પલાયતે

મનવો ઽમી સદાગોપ્યા ન પ્રકાશ્યા યતસ્તતઃ ।
પરીક્ષિતાય શિષ્યાય દેયા વા નિજસૂનવે

હનુમદ્ભજનાસક્તઃ કાર્તવીર્યાર્જુનં સુધીઃ ।
વિશેષતઃ સમારાધ્ય યથોક્તં ફલમાપ્નુયાત્