નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.64

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને તૃતીયપાદે ત્રિષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ જીવસ્ય પાશૌઘચ્છેદનાયેષ્ટસિદ્ધિદમ્ ।
દીક્ષાવિધિં પ્રવક્ષ્યામિ મન્ત્રસામર્થ્યદાયકમ્

દિવ્યં ભાવં યતો દદ્યાત્ક્ષિણુયા દ્દુરિતાનિ ચ ।
અતો દીક્ષેતિ સા પ્રોક્તા સર્વાગમવિશારદૈઃ

મનનં સર્વવેદિત્વં ત્રાણં સંખાર્યનુગ્રહઃ ।
મનનાત્રાણધર્મત્ત્વાન્મન્ત્ર ઇત્યભિધીયતે

સ્ત્રીપુંનપુંસકાત્માનસ્તે મન્ત્રાસ્તુ ત્રિધા મતાઃ ।
સ્ત્રીમન્ત્રાસ્તુ દ્વિઠાન્તાઃ સ્યુઃ પુંમન્ત્રા હુંફડન્તકાઃ

ક્લીબાશ્ચૈવ નર્મો ઽતાઃ સ્મુર્મન્ત્રાણાં જાતયઃ સ્મૃતાઃ ।
પુન્દૈવતાસ્તુ મન્ત્રા સ્યુર્વિદ્યાઃ સ્ત્રીદૈવતા મતાઃ

ષટ્ ક્રમસુ પ્રશસ્તાસ્તે મનવસ્ત્રિવિધાઃ પુનઃ ।
તારાન્ત્યરેફઃ સ્વાહાસ્તુ તત્રાગ્નેયાઃ સમીરિતાઃ

સૌમ્યાસ્તુ ભૃગુપીયૂષબીજઢ્યાઃ કથિતા મુને ।
અગ્નીષોમાત્મકા હ્યેવં મન્ત્રા જ્ઞેયા મનીષિભિઃ

બોધમાયાન્તિ ચાગ્નેયાઃ શ્વસને પિઙ્ગલાશ્રિતે ।
સૌમયાશ્ચૈવ પ્રબુધ્યન્તે વામે વહતિ મારુતેઃ

સર્વે મન્ત્રાઃ પ્રબુધ્યન્તે વાયૌ નાડિદ્વયાશ્રિતે ।
સ્વાપકાલે તુ મન્ત્રસ્ય જપો ઽનર્થફલપ્રદઃ

પ્રત્યેકં મન્ત્રમુઞ્ચાર્ય નાવ્યાનાં તાન્સમુઞ્ચરેત્ ।
અનુલોભે બિન્દુયુક્તાન્વિલોભે સર્ગસંયુતાન્

જપ્તો યદિ સ વૈ દેવં પ્રબુદ્ધઃ ક્ષિપ્રસિદ્ધિદઃ ।
અનયા માલયા જપ્તો દુષ્ટમન્ત્રો ઽપિ સિદ્ધ્યતિ

ક્રૂરે કર્માણિ ચાગ્નેયાઃ સૌમ્યાઃ સૌમ્ય ફલપ્રદાઃ ।
શાન્તજ્ઞાનેતિરૌદ્રેયશાન્તિજાતિ સમન્વિતઃ

શાન્તો ઽપિ રૌદ્રતામેતિ હુંફટીપલ્લવયોજનાત્ ।
છિન્નાદિદોષયુક્તાસ્તે નૈવ રક્ષન્તિ સાધકમ્

છિન્નો રુદ્ધઃ શક્તિહીનસ્તતશ્ચૈવ પરાઙ્મુખઃ ।
કર્મહીનો નેત્રહીનઃ કીલિતઃ સ્તંભિતસ્તથા

દગ્ધઃ સ્રસ્તશ્ચ ભીતશ્ચ મલિનશ્ચ તિરસ્કૃતઃ ।
ભેદિતશ્ચ સુષુપ્તશ્ચ મદોન્મત્તશ્ચ મૂર્ચ્છિતઃ

હતવીર્યો ભ્રાન્તસંજ્ઞઃ પ્રધ્વસ્તો બાલકસ્તથા ।
કુમારો ઽથ યુવા પ્રૌઢો વૃદ્ધો નિસ્ત્રિંશકસ્તથા

નિર્બીજઃ સિદ્વિહીનશ્ચ મન્દઃ કૂટો નિરંશકઃ ।
સત્ત્વહીનઃ કેકરશ્ચ બીજહીનશ્ચ ધૃમિતઃ

આલિઙ્ગિતો મોહિતશ્ચ ક્ષુધાર્તશ્ચાતિદીપ્તકઃ ।
અઙ્ગહીનો ઽતિક્રુદ્ધશ્ચાતિક્રૂરે વ્રીડિતસ્તથા

પ્રશાન્તમાનસઃ સ્થાનભ્રષ્ટશ્ચ વિકલસ્તથા ।
અતિવૃદ્ધો ઽતિનિઃસ્નેહઃ પીડિતશ્ચ તથા પુનઃ

દોષા હ્યેતે સમાખ્યાતા વક્ષ્યામ્યેષાં ચ લક્ષણમ્ ।
સંયુક્તં વા વિયુક્તં વા ત્રિધા વા સ્વરસંયુતમ્

મનોર્યસ્યાદિમધ્યન્તિ વહ્નિબીજં તથોચ્યતે ।
ચતુર્દ્ધા પઞ્ચધા વાપિ સ મન્ત્રશ્છિન્નસંજ્ઞકઃ

મનોર્યસ્યાદિમધ્યાન્તે ભૂબીજદ્વયમુચ્યતે ।
સ તુ રુદ્ધો મનુજ્ઞેયો હ્યતિક્લશેન સિદ્ધિદઃ

તારવર્મત્રયા લક્ષ્મીરેવં હીનસ્તુ યો મનુઃ ।
શક્તિહીનઃ સ વિજ્ઞેયશ્ચિરકાલફવપ્રધઃ

કામબીજં મુખે માયાહ્યન્તે ચૈવાઙ્કુશં તથા ।
અસૌ પરાઙ્મુખો જ્ઞેયો ભજતાં ચિરસિદ્ધિદઃ

આદિમધ્યાવસાનેષુ સકારો દૃશ્યતે યદિ ।
સ મન્ત્રો બધિરઃ પ્રોક્તઃ કષ્ટેનાલ્પફલપ્રદઃ

પઞ્ચાર્ણો યદિ રેફર્કબિન્દુવર્જિતવિગ્રહઃ ।
નેત્રહીનસ્તુ વિજ્ઞેયઃ ક્લેશેનાપિ ન સિદ્ધિદઃ

આદિમધ્યાવસાનેષુ હંસઃ પ્રાસાદવાગ્ભવૌ ।
હંસેંદુર્વા સકારો વા ફકારો વર્મ વા પુન

માપ્રા નમામિ ચ પદં નાસ્તિ યસ્મિન્સ કીલિતઃ ।
એવં મધ્યે દ્વયં મૂર્ઘ્નિ યસ્મિન્નસ્રલકારકૌ

ન વિદ્યેતે સ મન્ત્રસ્તુ સ્તંભિતઃ સિદ્ધિરોધકૃત્ ।
અગ્નિઃ પવનસંયુક્તો મનોર્યસ્ય તુ મૂર્દ્ધનિ

સ સાર્ણો દૃશ્યતે યસ્તુ સ મન્ત્રો દગ્ધસંજ્ઞકઃ ।
અસ્રં દ્વાભ્યાં ત્રિભિઃ ષડ્ભિરષ્ટાભિર્દૃશ્યતે ઽક્ષરેઃ

ત્રસ્તઃ સ મન્ત્રો વિજ્ઞેયો મુખે તારવિવર્જિતઃ ।
હકારઃ શક્તિરથવા ભીતો મન્ત્રઃ સ એવ હિ

મનોર્યસ્યાદિમધ્યાન્તે સ્યાન્મકારચતુષ્ટયમ્ ।
મલિનસ્તુ સ વિજ્ઞેયો હ્યતિક્લેશેન સિદ્ધિદઃ

દાર્ણો યસ્ય મનોર્મધ્યે મૂર્ધ્નિ ક્રોધયુગં તથા ।
અસ્રં ચાસ્તિ સ મન્ત્રસ્તુ તિરસ્કૃત ઉદીરિતઃ

મ્યોદ્વયં હૃદયં શીર્ષે વષડ્વૌષટ્કમધ્યમઃ ।
યસ્ય સ્યાદ્ભેદિતો મન્ત્રસ્ત્યાજ્યઃ ક્લિષ્ટફલપ્રદઃ

ત્ર્યક્ષરો હંસહીનો યઃ સુષુપ્તઃ કીર્તિતસ્તુ સઃ ।
વિદ્યા વાપ્યથવા મન્ત્રો ભવેત્સપ્તદશાક્ષરઃ

ષટ્કારપઞ્ચકાદિર્યો મદોન્મત્તસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
યસ્ય મધ્યે સ્થિતં ચાસ્રં સ મન્ત્રો મૂર્ચ્છિતઃ સ્મૃતઃ

વિરામસ્થાનગં ચાસ્રં હતવીર્યઃ સ ઉચ્યતે ।
મન્ત્રસ્યાદૌ ચ મધ્યે ચ મૂર્ધ્નિ ચાસ્રચતુષ્ટયમ્

જ્ઞાતવ્યો ભ્રાન્ત ઇત્યેષ યઃ સ્યાદષ્ટા દશાક્ષરઃ ।
પુનર્વિશતિવર્ણો વા યો મન્ત્રઃ સ્મરસંયુતઃ

હૃલ્લેખાકુંશબીજાઢ્યઃ પ્રધ્વસ્તઃ સ કથ્યતે ।
સપ્તાર્ણો બાલમન્ત્રસ્તુ કુમારો વસુવર્ણવાન્

ષોડશાર્ણો યુવા પ્રૌઢશ્ચત્વારિંશતિવર્ણકઃ ।
ત્રિંશદ્વર્ણશ્ચતુઃષષ્ટિવર્ણશ્ચાપિ શતાક્ષરઃ

ચતુઃશતાક્ષરો મન્ત્રો વૃદ્ધ ઇત્યભિધીયતે ।
નવાર્ણસ્તારસંયુક્તો મન્ત્રો નિસ્ત્રિંશ ઉચ્યતે

યસ્યાન્તે હૃદયં પ્રોક્તં શિરોમન્ત્રો ઽથ મધ્યગઃ ।
શિખા વર્મ ચ યસ્યાન્તે નેત્રમસ્રં ચ દૃશ્યતે

શિવ શક્ત્યાર્ણહીનો વા નિર્બીજઃ સ મનુઃ સ્મૃતઃ ।
આદ્યન્તમધ્યે ફટ્કારઃ ષોઢા યસ્મિન્પ્રદૃશ્યતે

સ મનુઃ સિદ્ધિહીનઃ સ્યાન્મન્દઃ પઙ્ક્ત્યક્ષરો મનુઃ ।
કૂટ એકાક્ષરો મન્ત્રઃ સ એવોક્તો નિરંશકઃ

દ્વિવર્ણઃ સત્ત્વહીનઃ સ્યાત્કેકરશ્ચતુરક્ષરઃ ।
ષડ્વર્ણો બીજહીનો વા સાર્દ્ધસપ્તાક્ષરો ઽપિ વા

સાર્દ્ધદ્વાદશવર્ણો વા ધૂમિતો ર્નિદિતસ્તુ સઃ ।
સાર્દ્ધબીજત્રયયુતો મન્ત્રો વિંશતિવર્ણવાન્

ત્રિંશદ્વર્ણશ્ચૈકવિંશદ્વર્ણશ્ચાર્લિઙ્ગિતસ્તુ સઃ ।
યો મન્ત્રો દન્તવર્ણસ્તુ મોહિતઃ સ તુ કીર્તિતઃ

ચતુર્વિશતિવર્ણો વા સપ્તવિંશતિવર્ણવાન્ ।
ક્ષુધાર્તઃ સ તુ વિજ્ઞેયો મન્ત્રસિદ્ધિવિવર્જિતઃ

એકાદશાક્ષરો વાપિ પઞ્ચવિંશતિવર્ણકઃ ।
ત્રયોર્વિંશતિવર્ણો વા સ મનુર્દૃપ્તસંજ્ઞકઃ

ષડ્વિંશત્યક્ષરો વાપિ ષટ્ત્રિંશદ્વર્ણઙ્કો ઽપિ વા ।
એકોન ત્રિંશદર્ણો વા મન્ત્રો હીનાઙ્ગકઃ સ્મૃતઃ

અષ્ટાવિંશતિવર્ણો વા તથૈકત્રિંશદર્ણકઃ ।
અતિક્રૂરઃ સ વિજ્ઞેયો ઽખિલકર્મસુ ગર્હિતઃ

ચત્વારિંશત્સમારભ્ય ત્રિષષ્ટ્યન્તસ્તુ યો મનુઃ ।
વ્રીડિતઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સર્વકર્મસુ ન ક્ષમઃ

પઞ્ચષષ્ટ્યક્ષરા મન્ત્રા જ્ઞેયા વૈ શાન્તમાનસાઃ ।
પઞ્ચષષઅટ્યર્ણમારભ્ય નવનન્દાક્ષરાવધિ

યે મન્ત્રાસ્તે તુ વિજ્ઞેયાઃ સ્થાનભ્રષ્ટા મુનીશ્વર ।
ત્રયોદશાર્ણા યે મન્ત્રાસ્તિથ્યર્ણાશ્ચ તથા પુનઃ

વિકસાસ્તેં સમાખ્યાતાઃ સર્વતન્ત્રવિશારદૈઃ ।
શતં સાર્દ્ધશતં વાપિ શતદ્વયમથાપિ વા

દ્વિનવત્યેકહીનો વા શતત્રયમથાપિ વા ।
યે મન્ત્રા વર્ણસંખ્યાકા નિઃસ્નેહાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ

ચતુઃશતં સમારભ્ય સહસ્રાર્ણાવધિ દ્વિજ ।
અતિવૃદ્ધાઃ પ્રયોગેષુ શિથિલાસ્તે સમીરિતાઃ

સહસ્રવર્ણદધિકા મન્ત્રાસ્તે પીડિતાહ્વયાઃ ।
તદ્વર્દ્ધ્વં ચૈવ યે મન્ત્રાઃ સ્તોત્રરૂપાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ

એવં વિધાઃ સમાખ્યાતા મનવો દોષ સંયુતાઃ ।
દોષાનેતાનવિજ્ઞાય મન્ત્રાનેતાઞ્જપન્તિ યે

સિદ્ધિર્ન જાયતે તેષાં કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
છિન્નાદિદોષદુષ્ટાનાં મન્ત્રાણાં સાધનં બ્રુવે

યોનિમુદ્રાસને સ્થિત્વા પ્રજપેદ્યઃ સમાહિતઃ ।
યં કઞ્ચિદપિ વા મન્ત્રં તસ્ય સ્યુઃ સર્વસિદ્ધયઃ

સવ્યપાષ્ણિ ગુદે સ્થાપ્ય દક્ષિણં ચ ધ્વજોપરિ ।
યોનિમુદ્રાબન્ધ એવં ભવેદાસનમુત્તમમ્

અન્યો ઽપ્યત્ર પ્રકારો ઽસ્તિ યોનિમુદ્રાનિબન્ધને ।
તદગ્રે સરહસ્યં તે કથયિષ્યામિ નારદ

પારંપર્યક્રમપ્રાપ્તો નિત્યાનુષ્ટાનતત્પરઃ ।
ગુર્વનુજ્ઞારતઃ શ્રીમાનભિષેકસમન્વિતઃ

સુંદરઃ સુમુખઃ શાન્તઃ કુલીનઃ સુલભો વશી ।
મન્ત્રતન્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો નિગ્રહાનુગ્રહક્ષમઃ

નિરપેક્ષો મુનિર્દાન્તો હિતવાદી વિચક્ષણઃ ।
તત્ત્વનિષ્કાસને દક્ષો વિનયી ચ સુવેષવાન્

આશ્રમી ધ્યાનનિરતઃ સંશયચ્છિત્સુવુદ્ધિમાન્ ।
નિત્યાનુષ્ટાનસંયુક્તસ્ત્વાચાર્યઃ પરિકીર્તિતઃ

શાન્તો વિનીતઃ શુદ્ધાત્મા સર્વલક્ષણસંયુતઃ ।
શમાદિસાધનોપેતઃ શ્રદ્ધાવાન્ સુસ્થિરાશયઃ

શુદ્ધદેહો ઽન્નપાનદ્યૈર્દ્ધાર્મિકઃ શુદ્ધમાનસઃ ।
દૃઢવ્રતસમાચારઃ કૃતજ્ઞઃ પાપભીરુકઃ

ગુરુધ્યાનસ્તુતિકથાસેવનાસક્તમાનસઃ ।
એવંવિધો ભવેચ્છિષ્યસ્ત્વન્યથા ગુરુદુઃખદઃ