નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.65

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને તૃતીયપાદે ચતુઃષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
પરીક્ષ્ય શિષ્યં તુ ગુરુર્મન્ત્રશોધનમાચરેત્ ।
પ્રાક્પ્રત્યગ્દક્ષિણોદક્ચપઞ્ચસૂત્રાણિ પાતયેત્

ચતુષ્ટયં ચતુષ્કાનાં સ્યાદેવં નૃપકોષ્ટકે ।
તત્રાદ્યપ્રથમે ત્વાદ્યં દ્વિતીયાદ્યે દ્વિતીયકમ્

તૃતીયાદ્યે તૃતીયં સ્યાઞ્ચ તુર્થાદ્યે તુરીયકમ્ ।
તત્તદાગ્નેયકોષ્ટેષુ તત્તત્પઞ્ચમમક્ષરમ્

વિલિખ્ય ક્રમતો ધીમાન્મનું સંશોધયેત્તતઃ ।
નામાદ્યક્ષરમારભ્ય યાવન્મન્ત્રાદિ વર્ણકમ્

ચતુષ્કે યત્ર નામાર્ણસ્તત્સ્યાત્સિદ્ધિચતુષ્કકમ્ ।
પ્રાદક્ષિણ્યાત્તદ્દ્વિતીયં સાધ્યાખ્યં પરિકીર્તિતમ્

તૃતીયં પુંસિ સિદ્ધાખ્યં તુરીયમરિસંજ્ઞકમ્ ।
દ્વયોર્વર્ણાવેકકોષ્ટે સિદ્ધસિદ્ધેતિ તન્મતમ્

તદ્દ્વિતીયે તુ મન્ત્રાર્ણે સિદ્ધસાધ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તૃતીયે તત્સુસિદ્ધઃ સ્યાત્સિદ્ધારિસ્તઞ્ચતુર્થકે

નામાર્ણાન્યચતુષ્કાત્તુ દ્વિતીયે મન્ત્રવર્ણકે ।
ચતુષ્કે ચેત્તદા પૂર્વં યત્ર નામાક્ષરં સ્થિતમ્

તત્ર તત્કોષ્ટમારભ્ય ગણયેત્પૂર્વવત્ક્રમાત્ ।
સાધ્યસિદ્ધઃ સાધ્યસાધ્યસ્તત્સુસિદ્ધશ્ચ તદ્રિપ્રુઃ

તૃતીયે ચેઞ્ચતુષ્કે તુ યદિ સ્યાન્મન્ત્રવર્ણકઃ ।
તદા પૂર્વોક્તરીત્યા તુ ક્રમાદ્દ્વેયં મનીષિભિઃ

સુસિદ્ધસિદ્ધસ્તત્સાધ્યસ્તત્સુસિદ્ધશ્ચ તદૃષિઃ ।
તુરીયે ચેઞ્ચતુષ્કે તુ તદૈવં ગણયેત્સુધીઃ

અરિસિદ્ધો ઽરિસાધ્યશ્ચ તત્સુસિદ્ધશ્ચ તદ્રિપુઃ ।
રિદ્ધસિદ્ધો યથોક્તેન દ્વિગુણાત્સિદ્ધિસાધ્યકઃ

સિદ્ધઃ સુસિદ્ધોર્દ્ધતયાત્સિદ્ધારિર્હતિ ગોત્રજાન્ ।
દ્વિગુણાત્સાધ્યસિદ્ધસ્તુ સાધ્યસાધ્યો વિલંબતઃ

સાધ્યઃ સુસિદ્ધો દ્વિગુણાત્સાધ્યારિર્હન્તિ બાન્ધવાન્ ।
સુસિદ્ધસિદ્ધોર્દ્ધતયા તત્સાધ્યો દ્વિગુણાજ્જપાત્

તત્સુસિદ્ધપ્રાપ્તિમાત્રાત્સુસિદ્ધારિઃ કુટુંબહૃત્ ।
અરિસિદ્ધસ્તુ પુત્રધ્નો ઽરિશાધ્યઃ કન્યકાપહઃ

તત્સુસિદ્ધઃ કલત્રધ્નઃ સાધકધ્નોરે ઽપ્યરિઃ સ્મૃતઃ ।
અન્યે ઽપ્યત્ર પ્રકારા હિ સંતિ વૈ બહવોં મુને

સર્વેષુ મુખ્યો ઽયં તે ઽત્ર કથિતો કથહાભિધઃ ।
એવં સંશોધ્ય મન્ત્રં તુ શુદ્ધે કાલે સ્થલે તથા

દીક્ષયેઞ્ચ ગુરુઃ શિષ્યં તદ્વિધાનમુદીર્યતે ।
નિત્યકૃત્યં વિધાયાથ પ્રણમ્યગુરુપાદુકામ્

પ્રાર્થયેત્સદ્ગુરું ભક્ત્યાભીષઅટાર્થમાદૃતઃ ।
સંપૂજ્ય વસ્ત્રાલઙ્કારગોહિરણ્યધરાદિભિઃ

કૃત્વા સ્વસ્તિ વિધાનં તુ મણ્ડલાદિ ચ તુષ્ટિમાન્ ।
ગુરુઃ શિષ્યેણ સહિતઃ શુચિર્યાગગૃહં વિશેત્

સામાન્યાર્ઘોદકેનાથ સંપ્રોક્ષ્ય દ્વારમસ્ત્રતઃ ।
દિવ્યાનુત્સારયેદ્વિઘ્નાન્નભસ્થાનર્ચ્ય વારિણા

પાર્ષ્ણિઘાતૈસ્ત્રિભિર્ભૌંમાંસ્તતઃ કર્મ સમાચરેત્ ।
વર્ણકૈઃ સર્વતોભદ્રે યથોક્તપરિકલ્પિતે

વહ્નિમણ્ડલમભ્યર્ચ્ય તત્કલાઃ પરિપૂજ્ય ચ ।
અસ્ત્રપ્રક્ષાલિતં કુંભં યથાશક્તિ વિનિર્મિતમ્

તત્ર સંસ્થાપ્ય વિધિવત્તત્ર ભાનોઃ કલાં યજેત્ ।
વિલોમમાતૃકામૂલમુઞ્ચરન્ શુદ્ધવારિણા

આપૂર્ય કુંભં તત્રાર્ચેત્સોમસ્ય વિધિવત્કલાઃ ।
ધૂમ્રાર્ચિરૂષ્મા જ્વલિની જ્વાલિની વિસ્ફુલિઙ્ગિની

સુશ્રીઃ સુરૂપા કપિલા હવ્યકવ્યવહા તથા ।
વહ્નેર્દશ કલાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રોચ્યન્તે ઽથ રવેઃ કલાઃ

તપિની તાપિની ધૂમ્રા મરીચિજ્વાલિની રુચિઃ ।
સુષુમ્ણા ભોગદા વિશ્વા બોધિની ધારિણી ક્ષમા

અથેન્દ્રોશ્ચ કલા જ્ઞેયા હ્યમૃતા માનદા પુનઃ ।
પૂષા તુષ્ટિશ્ચ પુષ્ટિશ્ચ રતિશ્ચ ધૃતિસંજ્ઞિકાઃ

શશિની ચન્દ્રિકા કાતિર્જ્યોત્સ્ના શ્રીઃ પ્રીતિરઙ્ગદા ।
પૂર્ણાપૂર્ણામૃતા ચેતિ પ્રોક્તાશ્ચન્દ્રમસઃ કલાઃ

વસ્રયુગ્મેન સંવેષ્ટ્ય તસ્મિન્સર્વૈષધીઃ ક્ષિપેત્ ।
નવરત્નાનિ નિક્ષિપ્ય વિન્યસેત્પઞ્ચપલ્લવાન્

પનસામ્રવટાશ્વત્થવકુલેતિ ચ તાન્ વિદુઃ ।
મુક્તામાણિક્યવૈડૂર્યગોમેદાન્વજ્રવિદ્રુમૌ

પદ્મરાગં મરકતં નીલં ચેતિ યથાક્રમ્ ।
એવં રત્નાનિ નિક્ષિપ્ય તત્રાવાહ્યેષ્ટદેવતામ્

સંપૂજ્ય વિધિવન્મન્ત્રી તતઃ શિષ્યં સ્વલઙ્કૃતમ્ ।
વેદ્યાં સંવેશ્ય સંપ્રોક્ષ્ય પ્રોક્ષણીસ્થેન વારિણા

ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં કત્વા તચ્છરીરે વિધાનતઃ ।
ન્યાસજાલેન સંશોધ્ય મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય પલ્લવાન્

અષ્ટોત્તરશતેનાથ મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રિતૈઃ ।
અભિષિઞ્ચેત્પ્રિયં શિષ્યં જપન્મૂલમનું હૃદિ

શિષ્ટોદકેન વાચમ્ય પરિધાયાંબરં શિશુઃ ।
ગુરું પ્રણમ્ય વિધિવત્સંવિશેત્પુરતઃ શુચિઃ

અથ શિષ્યસ્ય શિરસિ હસ્તં દત્વા ગુરુસ્તતઃ ।
જપેદષ્ટોત્તરશતં દેયમન્ત્રં વિધાનતઃ

સમો ઽસ્ત્વિત્યક્ષરાન્દદ્યાત્તતઋ શિષ્યોર્ઽચયેદ્ગુરુમ્ ।
તતઃ સચન્દનં હસ્તં દત્વા શિષ્યસ્ય મસ્તકે

તત્કર્ણે પ્રવદેદ્વિદ્યામષ્ટવારં સમાહિતઃ ।
સંપ્રાપ્તવિદ્યઃ શિષ્યો ઽપિ નિપતેદ્ગુરુપાદયોઃ

ઉત્તિષ્ઠ વત્સ મુક્તે ઽસિ સમ્યગાચારવાન્ભવ ।
કીર્તિશ્રીકાન્તિપુત્રાયુર્બલારોગ્ય સદાસ્તુ તે

તતઃ શિષ્યઃ સમુત્થાય ગન્ધાદ્યૈર્ગુરુમર્ચયેત્ ।
દદ્યાઞ્ચ દક્ષિણાં તસ્મૈ વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ

સંપ્રાપ્યૈવં ગુરોર્મન્ત્રં તદારભ્ય ધનાદિભિઃ ।
દેહપુત્રકલત્રૈશ્ચ ગુરુસેવાપરો ભવેત્

સ્વષ્ટદેવં યજેન્મધ્યે દત્વા પુષ્પાઞ્જલિં તતઃ ।
અગ્નિનૈરૃતિવાગીશાન્ ક્રમેણ પરિપીજયેત્

યદા મધ્યે યજેદ્વિષ્ણું બાહ્યાદિષુ વિનાયકમ્ ।
રવિં શિવાં શિવં ચૈવ યદા મધ્યે તુ શઙ્કરમ્

રવિં ગણેશમંબાં ચ હરિં ચાથ યદા શિવામ્ ।
ઈશં વિઘ્નાર્કગોવિન્દાન્મધ્યે ચેદ્ગણનાયકમ્

શિવં શિવાં રવિં વિષ્ણું રવૌ મધ્યગતે પુનઃ ।
ગણેષં વિષ્ણુમંબાં ચ શિવં ચેતિ યથાક્રમમ્

એવં નિત્ય સમભ્યર્ચ્ય દેવપઞ્ચકમાદૃતઃ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્ત્તે હ્યુત્થાય કૃત્વાચા વશ્યકં બુધઃ

અશઙ્કિતો વા શય્યાયાં સ્વકીયશિરસિ સ્મરેત્ ।
સહસ્રદલશુક્લાબ્જકાર્ંણકાસ્થદુમણ્ડલે

અકથાદિત્રિકોણસ્થં વરાભયકરં ગુરુમ્ ।
દ્વિનેત્રં દ્વિભુજં શુક્લગન્ધમાલ્યાનુંલેપનમ્

વામે શક્ત્યા યુતં ધ્યાત્વા માનસૈરુપચારકૈઃ ।
આરાધ્ય પાદુકામન્ત્રં દશધાપ્રજપેત્સુધીઃ

વા માયા શ્રીર્ભગેન્દ્વાઢ્યા વિયદ્ધંસખકાગ્નયઃ ।
હસક્ષમલવાર્યગ્નિવામકર્ણૈદુયુગ્મરુત્

તતો ભૃગ્વાકાશરવાગ્નિભગેન્દ્વાઢ્યાઃ પરન્તિમઃ ।
સહક્ષમલતોયાગ્નિચન્દ્રશાન્તિયુતો મરુત્

તતઃ શ્રીશ્ચામુકાન્તે તુ નન્દનાથામુકી પુનઃ ।
દેવ્યંબાન્તે શ્રીપાન્દુકાં પૂજયામિ હૃદન્તિમે

અયં શ્રીપાદુકામન્ત્રઃ સર્વસિદ્ધિપ્રદો નૃણામ્ ।
ગુહ્યેતિ ચ સમર્પ્યાથ મન્ત્રૈરેતૈર્નમેત્સુધીઃ

અખણ્ડમણ્ડલાકારં વ્યાપ્તં યેન ચરાચરમ્ ।
તત્પદં દર્શિતં યેન તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ

અજ્ઞાનતિમિરાન્ધસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ।
ચક્ષુરુન્મીલિતં યેન તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ

નમો ઽસ્તુ ગુરવે તસ્મા ઇષ્ટદેવસ્વરૂપિણે ।
યસ્ય વાગમૃતં હૄન્તિ વિષં સંસારસંજ્ઞકમ્

ઇતિ નત્વા પઠેત્સ્તોત્રં સદ્યઃ પ્રત્યયકારકમ્ ।
ઓં નમસ્તે નાથ ભગવાન્ શિવાય ગુરુરૂપિણે

વિદ્યાવતારસંસિદ્ધ્યૈ સ્વીકૃતાનેકવિગ્રહ ।
નવાય તનરૂપાય પરમાર્થૈકરૂપિણે

સર્વાજ્ઞાનતમોભેદભાનવે ચિદ્ધનાય તે ।
સ્તતન્ત્રાય દયાકૢપ્તવિગ્રહાય શિવાત્મને

પરત્ર ત્રાય ભક્તાનાં ભવ્યાનાં ભાવરૂપિણે ।
વિવેકિનાં વિવેકાય વિમર્શાય વિમર્શિનામ્

પ્રકાશાનાં પ્રકાશાય જ્ઞાનિનાં જ્ઞાનરૂપિણે ।
પુરસ્તાત્પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ટે નમસ્તુભ્યમુપર્યધઃ

સદા સઞ્ચિત્સ્વરૂપેણ વિધેહિ ભવદાસનમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદાદહં દેવ કૃતાકૃત્યો ઽસ્મિ સર્વતઃ

માયામૃત્યુમહાપાશાદ્વિમુક્તો ઽસ્મિ શિવો ઽસ્મિ વઃ ।
ઇતિ સ્તુત્વા તતઃ સર્વ ગુરવે વિનિવેદયેત્

પ્રાતઃ પ્રભૃતિ સાયાન્તં સાંયાદિપ્રાતરન્તતઃ ।
યત્કરોમિ જગન્નાથ તદસ્તુ તવ પૂજનમ્

તતશ્ચ ગુરુપાદાબ્જગલિતામૃતધારયા ।
ક્ષાલિતં નિજમાત્માનં લિર્મલં ભાવયેત્સુધીઃ

મૂલાદિબ્રહ્મરન્ધ્રાન્તં મૂલવિદ્યાં વિભાવયેત્ ।
મૂલાધારાદધો ભાગે વર્તુલં વાયુમણ્ડલમ્

તત્રસ્થવાયુબીજોત્થવાયુના ચ તદ્રૂર્દ્ધ્વકમ્ ।
ત્રિકોણં મણ્ડલં વહ્નેસ્તત્રસ્થવહ્નિબીજતઃ

ઉત્પન્નેનાગ્નિના મૂલાધારાવસ્થિતવિગ્રહામ્ ।
પ્રસુપ્તભુજગાકારાં સ્વયંભૂલિઙ્ગવેષ્ટિનીમ્

વિસતન્તુનિભાં કોટિવિદ્યુદાભાં તનીયસીમ્ ।
કુલકુણ્ડલિનીં ધ્યાત્વા કૂર્ચેનોત્થાપયેઞ્ચ તામ્

સુષુમ્ણાવર્ત્મનાતાં ચ ષટ્ચક્રક્રમભેદિનીમ્ ।
ગુરુપદિષ્ટવિધિના બ્રહ્મરન્ધ્રં નયેત્સુધીઃ

તત્રસ્થામૃતસંમગ્નીકૃત્યાત્માનં વિભાવયેત્ ।
તત્પ્રભાપટલવ્યાપ્તૈવિમલં ચિન્મયં પરમ્

પુનસ્તાં સ્વસ્થલં નીત્વા હૃદિદેવં વિચિન્તયન્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ માનસૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રાર્થયેન્મનુનામુના

ત્રૈલોક્યચૈત ન્યમયાદિદેવ શ્રીનાથ વિષ્ણો ભવદાજ્ઞયૈવ ।
પ્રાતઃ સમુત્થાય તવ પ્રિયાર્થં સંસારયાત્રાં ત્વનુવર્તયિષ્યે

વિષ્ણોરિતિ સ્થલે વિપ્ર કાર્ય ઊહો ઽન્યદૈવતે ।
તતતઃ કુર્યાત્સર્વસિદ્ધ્યૈ ત્વજપાયા નિવેદનમ્

ષટ્શતાનિ દિવા રાત્રૌ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ।
અજપાખ્યાં તુ ગાયત્રીં જીવોજપતિ સર્વદા

ઋષિર્હંસસ્તથાવ્યક્તગાત્રીછન્દ ઈરિતમ્ ।
દેવતા પરમોહંસશ્ચાદ્યન્તે બીજશક્તિકમ્

તતઃ ષડઙ્ગં કુર્વીત સૂર્યઃ સોમોનિરઞ્જનઃ ।
નિરાભાસશ્ચ ધર્મશ્ચ જ્ઞાનં ચેતિ તથા પુનઃ

ક્રમાદેતાન્હંસપૂર્વાનાત્મનેપદપશ્ચિમાન્ ।
જાતયુક્તાન્સાધકેન્દ્ર ષડઙ્ગેષુ નિયોજયેત્

હકારઃ સૂર્યસંકાશતેજાઃ સંગચ્છતે બહિઃ ।
સકારસ્તાદૃશશ્ચૈવ પ્રવેશે ધ્યાનમીરિતમ્

એવં ધ્યાત્વાર્પયેદ્ધીમાન્વહ્ન્યર્કેષુ વિભાગશઃ ।
મૂલાધારે વાદિસાંતબીજયુક્તે ચતુર્દલે

બન્ધૂકાભે સ્વશક્ત્યા તુ સહિતાપાસ્વગાય ચ ।
પાશાઙ્કુશસુધાપાત્રમોદકોલ્લાસપાણયે

ષટ્શતં તુ ગણેશાય વાગધીશાય ચાર્પયેત્ ।
સ્વાધિષ્ટાને વિદ્રુમાભે વાદિલાન્તાર્ણસંયુતે

વામાઙ્ગશક્તિયુક્તાય વિદ્યાધિપતયે તથા ।
સ્રુવાક્ષમાલાલસિતબાહવે પદ્મજન્મને

બ્રહ્મણે ષટ્સહસ્રં તુ હંસારૂઢાય ચાર્પયેત્ ।
વિદ્યુલ્લસિતમેઘાભે ડાદિફઆન્તાર્ણપત્રકે

મણિપૂરે શઙ્ખચક્રગદાપઙ્કધારિણે ।
સશ્રિયે ષટ્સહસ્રં ચ વિષ્ણવે વિનિવેદયેત્

અનાહતેર્ઽકપત્રે ચ કાદિઠાન્તાર્ણસંયુતે ।
શુક્લે શૂલાભયવરસધાકલશધારિણે

વામાઙ્ગે શક્તિયુક્તાય વિદ્યાધિપતયે સુધીઃ ।
વૃષારૂઢાય રુદ્રાય ષટ્સહસ્રં નિવેદયેત્

વિશુદ્દે ષોડશદલે સ્વરાઢ્યે શુક્નત્રણકે ।
મહાજ્યોતિપ્રકાશાયેન્દ્રિયાધિપતયે તતઃ

સહસ્રમર્પયેત્પ્રાણશક્ત્યા યુક્તેશ્ચરાય ચ ।
આજ્ઞાચક્રે હક્ષયુક્તે દ્વિદિલે ઽબ્જે સહસ્રકમ્

સદાશિવાય ગુરવે પરાશક્તિયુતાય વૈ ।
સહસ્રારે મહાપદ્મે નાદબિન્દુદ્વયાન્વિતે

વિલસન્માતૃકાવર્ણે વરામયકરાય ચ ।
પ્રરમાદ્યે ચ ગુરવે સહસ્રં વિનિવેદયેત્

ચુલુકેંઽબુ પુનર્દ્ધૃત્વા સ્વભાવાદેવ સિધ્યતઃ ।
એકવિંશતિસાહસ્રપ્રમિતસ્ય જપસ્ય ચ

ષટ્શતાધિકસંખ્યાસ્યા દજપાયા વિભાગશઃ ।
સંકલ્પેન મોક્ષદાતા વિષ્ણુર્મે પ્રીયતામિતિ

અસ્યાઃ સંકલ્પમાત્રેણ મહાપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
બ્રહ્મૈવાહં ન સંસારી નિત્યમુક્તો ન શોકભાક્

સઞ્ચિદાનન્દરૂપો ઽહમાત્માનમિતિ ભાવયેત્ ।
તતઃ સમાચરેદ્દેહકૃત્યં દેવાર્ચનં તથા

તદ્ધિધાનં પ્રવક્ષ્યામિ સદાચારસ્ય લક્ષણમ્