નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.62

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે એકષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એતચ્છ્રૃત્વા તુ વચનં નારદો ભગવાનૃષિઃ ।
પુનઃ પપ્રચ્છ તં વિપ્ર શુકાભિપતનં મુનિમ્

નારદ ઉવાચ
ભગવન્સર્વમાખ્યાતં ત્વયાતિકરુણાત્મના ।
યચ્છ્રૃત્વા માનસં મે ઽદ્ય શાન્તિમગ્ર્યામુપાગતમ્

પુનશ્ચ મોક્ષશાસ્ત્રં મે ત્વમાદિશ મહામુને ।
નહિ સમ્પૂર્ણતામેતિ તૃષ્ણા કૃષ્ણગુણાર્ણવે

યે તુ સંસારનિર્મુક્તા મોક્ષ શાસ્ત્રપરાયણાઃ ।
કુત્ર તે નિવસંતીહ સંશયો મે મહાનયમ્

તં છિન્ધિ સુમહાભાગત્વત્તો નાન્યો વિદાંવરઃ ।
સનં.ઉ
ધારયામાસ ચાત્માનં યથાશાસ્ત્રં મહામુનિઃ

પાદાત્પ્રભૃતિ ગાત્રેષુ ક્રમેણ ક્રમયોગવિત્ ।
તતઃ સ પ્રાઙ્મુખો વિદ્વાનાદિત્યેન વિરોચિતે

પાણિપાદં સમાધાય વિનીતવદુપાવિશત્ ।
ન તત્ર પક્ષિસંઘાતો ન શબ્દો ન ચ દર્શનમ્

યત્ર વૈયાસકિર્દ્ધામ્નિ યોક્તું સમુપચક્રમે ।
સ દદર્શ તદાત્માનં સર્વસંગવિનિઃસૃતઃ

પ્રજહાસ તતો હાસં શુકઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય ભાસ્કરમ્ ।
સ પુનર્યોગમાસ્થાય મોક્ષમાર્ગોપલબ્ધયે

મહાયોગીશ્વરો ભૂત્વા સો ઽત્યક્રામદ્વિહાયસમ્ ।
અન્તરીક્ષચરઃ શ્રીમાન્વ્યાસપુત્રઃ સુનિશ્ચિતઃ

તમુન્દ્યન્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠં વૈનતેયસમદ્યુતિમ્ ।
દદૃશુઃ સર્વભૂતાનિ મનોમારુતરંહસમ્

યથાશક્તિ યથાન્યાયં પૂજયાઞ્ચક્રિરે તથા ।
પુષ્પ વર્ષૈશ્ચ દિવ્યૈસ્તમવચક્રુર્દિવૌકસઃ

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઃ સર્વે ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ।
ઋષયશ્ચૈવ સંસિદ્ધાઃ કો ઽયં સિદ્ધિમુપાગતઃ

તતો ઽસૌ સ્વાહ્રયં તેભ્યઃ કથયામાસ નારદ ।
ઉવાચ ચ મહાતેજાસ્તાનૃષીન્સંપ્રહર્ષિતઃ

પિતા યદ્યનુગચ્છેન્માં ક્રોશમાનઃ શુકેતિ વૈ ।
તસ્મૈ પ્રતિવચોદેયં ભવદ્ભિસ્તુ સમાહિતૈઃ

બાઢમુક્તસ્તતસ્તૈસ્તુ લોકાન્હિત્વા ચતુર્વિધાન્ ।
તમો હ્યષ્ટવિધં ત્યક્ત્વા જહૌ પઞ્ચવિધં રજઃ

તતઃ સત્વં જહૌ ધીમાંસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
તતસ્તસ્મિન્પદે નિત્યે નિર્ગુણે લિઙ્ગપૂજિતે

તતઃ સ શૃઙ્ગે ઽપ્રતિમે હિમવન્મેરુસન્નિભે ।
સંશ્લિષ્ટે શ્વેતપીતે ચ રુક્મરૂપ્યમયે શુભે

શતયોજનવિસ્તારે તિર્યાગૂર્દ્ધ્ચ નારદ ।
સો ઽવિશઙ્કેન મનસા તથૈવાભ્યપતચ્છુકઃ

તે શૃઙ્ગે ઽત્યન્તસંશ્લિષ્ટે સહસૈવ દ્વિધાકૃતે ।
અદૃશ્યેતાં દ્વિજશ્રેષ્ઠ તદદ્ભુતમિવાભવત્

તતઃ પર્વતશૃઙ્ગાભ્યાં સહસૈવ વિનિઃસૃતઃ ।
ન ચ પ્રતિજઘાનાસ્ય સ ગતિં પર્વતોત્તમઃ

તતો મન્દાકિનીં દિવ્યા મુપરિષ્ટાદભિવ્રજન્ ।
શુકો દદર્શ ધર્માત્મા પુષ્પિતદ્રુમકાનનમ્

તસ્યાં ક્રીડાસુ નિરતાઃ સ્નાન્તિ ચૈવાપ્સરોગણાઃ ।
નિરાકારં તુ સાકારાદદૃશુસ્તં વિવાસસઃ

તં પ્રક્રમન્તમાજ્ઞાય પિતા સ્નેહસમન્વિતઃ ।
ઉત્તમાં ગતિમાસ્થાય પૃષ્ટતો ઽનુસસાર હ

શુકસ્તુ મારુતાદૂર્દ્ધ્વં ગતિં કૃત્વાં તરિક્ષગામ્ ।
દર્શયિત્વા પ્રભાવં સ્વં સર્વભૂતો ઽભવત્તદા

અથ યોગગતિં વ્યાસઃ સમાસ્થાય મહાતપાઃ ।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ શુકાભિપતનં યયૌ

સ દદર્શ દ્વિધા કૃત્વા પર્વતાગ્રં ગતં શુકમ્ ।
શશંસુર્મુનયઃ સિદ્ધા ગતિં તસ્મૈ સુતસ્ય તામ્

તતઃ શુકેતિશબ્દેન દીર્ઘેણ ક્રન્દિતં તદાઃ ।
સ્વયં પિત્રા સ્વરેણોઞ્ચૈસ્ત્રીંલ્લોકાનનુનાદ્ય વૈ

શુકઃ સર્વગતિર્ભૂત્વા સર્વાત્મા સર્વતોમુખઃ ।
પ્રત્યભાષત ધર્માત્મા ભોઃ શબ્દેનાનુનાદયન્

તત એકાક્ષરં નાદં ભોરિત્યેવમુદીરયન્ ।
પ્રત્યાહરજ્જગત્સર્વમુઞ્ચૈઃ સ્થાવરજઙ્ગમમ્

તતઃ પ્રભૃતિ વાદ્યાપિ શબ્દાનુઞ્ચારિતાન્પૃથક્ ।
ગિરિગહ્વરપૃષ્ટેષુ વ્યાજહાર શુકં પ્રતિ

અન્તર્હિતપ્રભાવં તં દર્શયિત્વા શુકસ્તદા ।
ગુણાન્સંત્યજ્ય સત્ત્વાદીન્પદમધ્યગમત્પરમ્

મહિમાનં તુ તં દૃષ્ટ્વા પુત્રસ્યામિતતેજસઃ ।
સો ઽનુનીતો ભગવતા વ્યાસો રુદ્રેણ નારદ

કિમુ ત્વં તામ્યસિ મુને પુત્રં પ્રતિ સમાકુલઃ ।
પશ્યસિ વિપ્ર નાયાન્તં બ્રહ્મભૂતં નિજાન્તિરે

ઇત્યેવમનુનીતો ઽસૌ વ્યાસઃ પુનરુપ્રાવ્રજત્ ।
શ્વાશ્રમં સ શુકો બ્રહ્મભૂતો લોકાંશ્ચચાર હ

તત કાલાન્તરે બ્રહ્મન્વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
નરનારાયણૌ દ્રષ્ટું યયૌ બદરિકાશ્રમમ્

તત્ર દૃષ્ટ્વા તુ તૌ દેવૌ તપ્યમાનો મહત્તપઃ ।
સ્વયં ચ તત્ર તપસિ સ્થિતઃ શુકમનુસ્મરન્

યાવત્તત્ર સ્થિતો વ્યાસઃ શુકઃ પરમયોગવિત્ ।
શ્વેતદ્વીપં ગતસ્તાત યત્ર ત્વમગમઃ પુરા

તત્ર દૃષ્ટપ્રભાવસ્તુ શ્રીમાન્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
દૃષ્ટઃ શ્રુતિવિમૃગ્યો હિ દેવદેવો જનાર્દનઃ

સ્તુતશ્ચ શુકદેવેન પ્રસન્નઃ પ્રાહ નારદ ।
શ્રીભગવાનુવાચ
ત્વયા દૃષ્ટો ઽસ્મિ યોગીન્દ્ર સર્વદેવરહઃસ્થિતઃ

સનત્કુમારાદિષ્ટેન સિદ્ધો યોગેન વાડવ ।
ત્વં સદાગતિમાર્ગસ્થો લોકાન્પશ્ય યથેચ્છયા

ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન તં નત્વારણિસંભવઃ ।
વૈકુણ્ઠં પ્રયયૌ વિપ્ર સર્વલોકનમસ્કૃતમ્

વૈમાનિકૈઃ સુરૈર્જુષ્ટં વિરજાપરિચેષ્ટિતમ્ ।
યં ભાન્તમનુભાન્ત્યેતે લોકાઃ સર્વે ઽપિ નારદ

યત્ર વિદુમસોપાનાઃ સ્વર્ણરત્નવિચિત્રિતાઃ ।
વાપ્ય ઉત્પલંસંછન્નાઃ સુરસ્ત્રીક્રીડનાકુલાઃ

દિવ્યૈર્હંસકુલૈર્ઘુષ્ટાઃ સ્વચ્છાંબુનિભૃતાઃ સદા ।
તત્ર દ્વાઃસ્થૈશ્ચતુર્હસ્તેનાર્નાભરણભૂષિતૈઃ

વિષ્વક્સેનાનુગૈઃ સિદ્ધૈઃ કુમુદાદ્યૈરવા રિતઃ ।
પ્રવિશ્યાભ્યાન્તરં તત્ર દેવદેવં ચતુર્ભુજમ્

શાન્તં પ્રસન્નવદનં પીતકૌશેયવાસસમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મૈર્મૂર્તિમદ્ભિરુપાસિતમ્

વક્ષસ્થલસ્થયા લક્ષ્મ્યા કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્ ।
કટીસૂત્રબ્રહ્મસૂત્રકટકાઙ્ગદભૂષિતમ્

ભ્રાજત્કિરીટવલયં મણિનૂપુરશોભિતમ્ ।
દદર્શ સિદ્ધનિ કરૈઃ સેવ્યમાનમહર્નિશમ્

તં દૃષ્ટ્વા ભક્તિભાવેન તુષ્ટાવ મધુસૂદનમ્ ।
શુક ઉવાચ
નમસ્તે વાસુદેવાય સર્વલોકૈકસાક્ષિણે

જગદ્બીજસ્વરૂપાય પૂર્ણાય નિભૃતાત્મને ।
હરયે વાસુકિસ્થાય શ્વેતદ્વીપનિવાસિને

હંસાય મત્સ્યરૂપાય વારાહતનુધારિણે ।
નૃસિંહાય ધ્રુવેજ્યાય સાંખ્યયોગેશ્વરાય ચ

ચતુઃસનાય કૂર્માય પૃથવે સ્વસુરવાત્મને ।
નાભેયાય જગદ્ધાત્રે વિધાત્રેંઽતકારય ચ

ભાર્ગવેન્દ્રાય રામાય રાઘવાય પરાય ચ ।
કૃષ્ણાય વેદકર્ત્રે ચ બુદ્ધકલ્કિસ્વરૂપિણે

ચતુર્વ્યુહાય વેદ્યાય ધ્યેયાય પરમાત્મને ।
નરનારાયણાખ્યાય શિષિવિષ્ટાય વિષ્ણવે

ઋતધામ્ને વિધામ્ને ચ સુપર્ણાય સ્વરોચિષે ।
ઋભવે સુવ્રતાખ્યાય સુધામ્ને ચાજિતાય ચ

વિશ્વરૂપાય વિશ્વાય સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણે ।
યજ્ઞાય યજ્ઞભોક્તે ચ સ્થવિષ્ઠાયાણવે ઽર્થિને

આદિત્યસોમનેત્રાય સહઓજોબલાય ચ ।
ઈજ્યાય સાક્ષિણે ઽજાયબહુશીર્ષાઙ્ઘ્રિબાહવે

શ્રીશાય શ્રીનિવાસાય ભક્તવશ્યાય શાર્ઙ્ગિણે ।
અષ્ટપ્રકૃત્યધીશાય બ્રહ્મણે ઽનન્તસક્તયે

બૃહદારણ્યવેદ્યાય હૃષીકેશાય વેધસે ।
પુણ્ડરીકનિભાક્ષાય ક્ષેત્રજ્ઞાય વિભાસિને

ગોવિન્દાય જગત્કર્ત્રે જગન્નાથાય યોગિને ।
સત્યાય સત્યસંધાય વૈકુણ્ઠાયાચ્યુતાય ચ

અધોક્ષજાય ધર્માય વામનાય ત્રિધાતવે ।
ઘૃતાર્ચિષે વિષ્ણવે તે ઽનન્તાય કપિલાયય ચ

વિરિઞ્ચયે ત્રિકકુદે ઋગ્યજુઃસામરૂપિણે ।
એકશૃઙ્ગાય ચ શુચિશ્રવસે શાસ્ત્રયોનયે

વૃષાકપય ઋદ્ધાય પ્રભવે વિશ્વકર્મણે ।
ભૂર્ભુવુઃસ્વઃસ્વરૂપાય દૈત્યઘ્ને નિર્ગુણાય ચ

નિરઞ્જનાય નિત્યાય હ્યવ્યયાયાક્ષરાય ચ ।
નમસ્તે પાહિ મામીશ શરણાગતવત્સલ

ઇતિ સ્તુતઃ સ ભગવાઞ્ચ્છઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
આરણેયમુવાચેદં ભૃશં પ્રણતવત્સલઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
વ્યાસપુત્ર મહાભાગ પ્રીતો ઽસ્મિ તવ સુવ્રત ।
વિદ્યામાપ્નુહિ ભક્તિં ચ જ્ઞાની ત્વં મમ રૂપધૃક્

યદ્રૂપં મમ દૃષ્ટં પ્રાક્ શ્વેતદ્વીપે ત્વયા દ્વિજ ।
સો ઽહમેવાવતારાર્થં સ્થિતો વિશ્વંભરાત્મકઃ

સિદ્ધો ઽસિ ત્વં મહાભાગ મોક્ષધર્માનુનુચિન્તયા ।
વરલોકાન્યથા વાયુર્યથા રવં સવિતા તથા

નિત્યમુક્તસ્વરૂપસ્ત્વં પૂજ્યમાનઃ સુરૈર્નરૈઃ ।
ભક્તિર્હિ દુર્લભા લોકે મયિ સર્વપરાયણે

તાં લબ્ધ્વા નાપરં કિઞ્ચિલ્લબ્ધવ્યમવશિષ્યતે ।
આકલ્પાન્તઃ તપઃ સંસ્થૌ નરનારાયણાવૃષી

તયોર્નિદેશતો વ્યાસો જનક સ્તવ સુવ્રતઃ ।
કર્તા ભાગવતં શાસ્ત્રં તદધીષ્વ ભુવં વ્રજ

સ તપ્યતિ તપસ્ત્વદ્ય પર્વતે ગન્ધમાદને ।
ત્વદ્વિયોગેન ખિન્નાત્મા તં પ્રસાદય મત્પ્રિયમ્

એવમુક્તઃ શુકો વિપ્ર નમસ્કૃત્ય ચતુર્ભુજમ્ ।
યથાગતં નિવૃત્તો ઽસૌ પિતુરન્તિકમાગમત્

અથ તં સ્વન્તિકે દૃષ્ટ્વા પારાશર્ય્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
પુત્રં પ્રાપ્ય પ્રહૃષ્ટાત્મા તપસો નિવવર્ત હ

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
આરણેયસમાયુક્તઃ સ્વાશ્રમં સમુપાગમત્

નારાયણનિયોગાત્તુ ત્વન્મુખેન મુનીશ્વર ।
ચકાર સંહિતાં દિવ્યાં નાનાખ્યાનસમન્વિતામ્

વેદતુલ્યાં ભાગવતીં હરિભક્તિવિવર્દ્ધિનીમ્ ।
નિવૃત્તિનિરતં પુત્રં શુકમધ્યાપયઞ્ચ તામ્

આત્મારામો ઽપિ ભગવાન્પારાશર્યાત્મજઃ શુકઃ ।
અધીતવાન્સંહિતાં વૈ નિત્યં વિષ્ણુજનપ્રિયામ્

એવમેતે સમાખ્યાતા મોક્ષધર્માસ્તવાનધ ।
પઠતાં શૃણ્વતાં ચાપિ હરિભક્તિવિવર્દ્ધનાઃ